10 Πράγματα που Πρέπει να Γνωρίζετε για τη Μουσουλμανική Αδελφότητα

9 Ιουνίου 2025 | Ανάλυση

Ben Cohen | Ανώτερος Αναλυτής και Διευθυντής Άμεσης Αντίδρασης
Ahmad Sharawi | Ερευνητής Αναλυτής

Η Μουσουλμανική Αδελφότητα είναι ένα υπερεθνικό ισλαμιστικό κίνημα αφιερωμένο στην αναμόρφωση της κοινωνίας και της διακυβέρνησης βάσει των επιταγών του ισλαμικού νόμου (σαρία). Ιδρύθηκε το 1928 από τον Αιγύπτιο δάσκαλο Χασάν αλ-Μπάνα, ο οποίος διακήρυξε ότι «το Ισλάμ είναι η λύση». Η Αδελφότητα απέκτησε γρήγορα επιρροή στις φτωχότερες τάξεις της Αιγύπτου προσφέροντας εκπαιδευτικές και υγειονομικές υπηρεσίες, παράλληλα με τη συστηματική διάδοση των ισλαμιστικών διδαχών της. Στα μέσα του 20ού αιώνα είχε ήδη ιδρύσει παραρτήματα και δίκτυα σε ολόκληρο τον αραβικό κόσμο. Αν και δεν λειτουργεί επίσημα ως πολιτικό κόμμα ή διεθνής οργάνωση, η Αδελφότητα έχει διαμορφώσει μουσουλμανικές κοινότητες σε όλο τον ισλαμικό κόσμο — και πέραν αυτού — συνδυάζοντας μια άκαμπτη ιδεολογία με τακτικό πραγματισμό. Σε ορισμένα συμφραζόμενα, υιοθετεί τη βία και την τρομοκρατία. Σε άλλα, συμμετέχει στο πολιτικό σύστημα, ακόμα και σε εκλογές, αν και η αφοσίωσή της στη δημοκρατική διακυβέρνηση παραμένει αμφιλεγόμενη.

1. Ο Σαγίντ Κουτμπ οδήγησε την Αδελφότητα σε πιο ριζοσπαστική και βίαιη κατεύθυνση.

Ο Κουτμπ, Αιγύπτιος παιδαγωγός, παραμένει από τις βασικές φιγούρες της ιδεολογικής παρακαταθήκης της Αδελφότητας, ακόμη και για εκείνους που απορρίπτουν τη βία. Το 1948 έζησε δύο χρόνια στις ΗΠΑ για να μελετήσει το εκπαιδευτικό τους σύστημα και επέστρεψε με ενισχυμένη αποστροφή προς τον υλισμό και την ηθική παρακμή της Δύσης. Σε μια εκκλησιαστική χοροεσπερίδα είδε απόδειξη της «ζωώδους» μίξης των φύλων και θεώρησε ότι οι σύγχρονες κοινωνίες ζουν σε κατάσταση «τζαχιλίγια» — προϊσλαμικής άγνοιας. Ακόμα και οι μουσουλμανικές χώρες, κατ’ αυτόν, είχαν εκφυλιστεί και απαιτούσαν την ένοπλη δράση μιας ισλαμικής πρωτοπορίας για να επαναφέρουν το αυθεντικό Ισλάμ. Αυτή η προτροπή για βία εναντίον άλλων μουσουλμάνων αποτέλεσε μία από τις πιο ριζοσπαστικές καινοτομίες του Κουτμπ και ενέπνευσε μεταγενέστερους εξτρεμιστές όπως η αλ-Κάιντα. Ο ίδιος φυλακίστηκε για περισσότερο από μια δεκαετία και εκτελέστηκε το 1966.

2. Η ιδεολογία της Αδελφότητας είναι εχθρική προς τους μετριοπαθείς μουσουλμάνους, τις θρησκευτικές μειονότητες, τις γυναίκες, τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα και τις φιλελεύθερες δημοκρατικές αξίες.

Η Αδελφότητα θεωρεί τον εαυτό της ως την αυθεντική έκφραση του Ισλάμ, αντιλαμβανόμενη τη δική της οδό ως τη μοναδική αληθινή. Οτιδήποτε παρεκκλίνει θεωρείται πνευματική διαστροφή. Έχει δημιουργήσει ένα απομονωμένο κοινωνικό οικοδόμημα που αντιτίθεται στην εθνική ταυτότητα και σε πιο ανεκτικές μορφές μουσουλμανικής έκφρασης. Βλέπει τους μετριοπαθείς μουσουλμάνους ως απειλή, επειδή αυτοί απορρίπτουν τη ρητορική της αυστηρής δυαδικότητας. Αν και συχνά επικαλείται τη γλώσσα της κοινωνικής δικαιοσύνης, η ιδεολογία της είναι βαθιά αποκλειστική. Αντιτίθεται στην ισότητα των φύλων και περιορίζει τον ρόλο των γυναικών στην εκπαίδευση και στην εργασία. Επίσης, υπερασπίζεται τη βία των συζύγων κατά των γυναικών: το 2013, διαμαρτυρήθηκε έντονα ενάντια σε ψήφισμα του ΟΗΕ για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών, χαρακτηρίζοντάς το «τελικό βήμα στην πνευματική και πολιτισμική εισβολή στις μουσουλμανικές χώρες». Παράλληλα, επιτίθεται στα ΛΟΑΤΚΙ δικαιώματα, παρουσιάζοντας την ομοφυλοφιλία ως «κοινωνική ασθένεια» και ενθαρρύνοντας την κακοποίηση ομοφυλόφιλων ανδρών. Όσον αφορά τις θρησκευτικές μειονότητες, υιοθετεί μια θεολογική υπεροψία, αντιμετωπίζοντας τους μη μουσουλμάνους ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας υπό ένα μελλοντικό ισλαμικό καθεστώς.

3. Ο αντισημιτισμός είναι θεμελιώδες στοιχείο της κοσμοθεωρίας της Μουσουλμανικής Αδελφότητας.

Η ιδεολογία της Αδελφότητας συνδυάζει ισλαμικές και ευρωπαϊκές μορφές αντισημιτισμού για να αποδώσει τα δεινά του κόσμου στην εβραϊκή «προδοσία». Ο Σαγίντ Κουτμπ υποστήριξε ότι οι Εβραίοι έχουν χάσει την προνομιακή θέση τους ως Άνθρωποι του Βιβλίου. Στο έργο του Ο Αγώνας μας με τους Εβραίους έγραφε: «Όπου κι αν βρίσκονταν οι Εβραίοι, προκάλεσαν πρωτοφανείς φρικαλεότητες», και κατηγορούσε «τους πράκτορες του Σιωνισμού» ότι επιδιώκουν «την καταστροφή του Ισλάμ». Η Αδελφότητα χρησιμοποιεί επίσης το ψευδο-ντοκουμέντο Τα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών, προϊόν ρωσικής τσαρικής προπαγάνδας του 1903, για να στηρίξει θεωρίες παγκόσμιας εβραϊκής συνωμοσίας.

Η ιδεολογική της εχθρότητα προς το κράτος του Ισραήλ προϋπήρχε της ίδρυσής του, γεγονός που αποκλείει κάθε προοπτική ειλικρινούς ειρήνης — πέρα από τακτικές ανακωχές.

4. Η Χαμάς είναι παρακλάδι της Μουσουλμανικής Αδελφότητας.

Από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, ο ηγέτης της Αδελφότητας σε Γάζα, σεΐχης Αχμέτ Γιασίν, δημιούργησε δίκτυο τζαμιών και κοινωνικών υπηρεσιών. Το 1987, εν μέσω της Πρώτης Ιντιφάντα, ίδρυσε τη Χαμάς. Οι βομβιστικές επιθέσεις αυτοκτονίας και άλλες τρομοκρατικές ενέργειες της Χαμάς συνέβαλαν στην αποτυχία της ειρηνευτικής διαδικασίας Ισραήλ-Παλαιστινίων τη δεκαετία του ’90. Κατά τη Δεύτερη Ιντιφάντα (2000–2005), σκότωσε εκατοντάδες Ισραηλινούς. Το 2006 κέρδισε τις παλαιστινιακές βουλευτικές εκλογές και το 2007 κατέλαβε δια της βίας τη Γάζα. Η διακυβέρνησή της χαρακτηρίζεται από καταπίεση, διαφθορά και τέσσερις πολέμους με το Ισραήλ (2008–09, 2014, 2021, 2023). Η τρέχουσα σύρραξη ξεκίνησε με τη σφαγή της 7ης Οκτωβρίου 2023, όταν μαχητές της Χαμάς σκότωσαν πάνω από 1.200 άτομα και απήγαγαν περισσότερους από 250, διαπράττοντας φρικαλεότητες, όπως ακρωτηριασμούς και ομαδικούς βιασμούς.

5. Η Αίγυπτος, η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν απαγορεύσει τη Μουσουλμανική Αδελφότητα ως απειλή για τη σταθερότητα των καθεστώτων τους.

Ο φόβος για την εξουσία και την κοινωνική σταθερότητα έχει οδηγήσει πολλές αραβικές κυβερνήσεις να απαγορεύσουν την Αδελφότητα. Με την τάση της να καταγγέλλει ακόμα και ευσεβείς μουσουλμάνους ηγέτες ως προδότες της πίστης, θεωρείται επικίνδυνη τόσο εντός όσο και εκτός Ισλάμ. Παράλληλα, η επιμονή της στην οικοδόμηση βαθιών λαϊκών δικτύων την καθιστά μακροπρόθεσμη απειλή για αυταρχικά καθεστώτα.

Μετά την πτώση του καθεστώτος Μουμπάρακ το 2011, η Αδελφότητα κέρδισε τις εκλογές, όμως η αυταρχική στάση του Προέδρου Μόρσι προκάλεσε μαζικές διαμαρτυρίες, οδηγώντας σε στρατιωτικό πραξικόπημα, αιματηρή καταστολή και απαγόρευση της Αδελφότητας ως τρομοκρατικής οργάνωσης.

Η Σαουδική Αραβία την χαρακτήρισε τρομοκρατική οργάνωση τον Μάρτιο του 2014 και τα ΗΑΕ τον Νοέμβριο. Οι επίσημοι θρησκευτικοί φορείς και των δύο χωρών υποστήριξαν πως η Αδελφότητα δεν αντιπροσωπεύει την αληθινή ισλαμική οδό αλλά προωθεί διχασμό, βία και αίρεση.

6. Το Κατάρ αποτελεί βασικό υποστηρικτή και εξαγωγέα της ιδεολογίας της Μουσουλμανικής Αδελφότητας.

Η στήριξη του Κατάρ προς τη Μουσουλμανική Αδελφότητα χρονολογείται από τη δεκαετία του 1950, όταν η Ντόχα υποδέχθηκε μέλη του κινήματος εντός της επικράτειάς της. Αν και το τοπικό παράρτημα της Αδελφότητας διαλύθηκε το 1999, το Κατάρ συνέχισε να ενισχύει άλλα παρακλάδια της. Ενδεικτικά, επένδυσε περίπου 8 δισ. δολάρια στη Μουσουλμανική Αδελφότητα στην Αίγυπτο όταν ανέλαβε την εξουσία το 2012 υπό τον Μοχάμεντ Μόρσι. Μετά την ανατροπή του Μόρσι το 2013, το Κατάρ προσέφερε καταφύγιο σε Αιγύπτιους Αδελφούς και στον πνευματικό ηγέτη του κινήματος, τον Αιγύπτιο κληρικό Γιούσεφ αλ-Καραντάουι (ο οποίος απεβίωσε πρόσφατα). Παράλληλα, η Ντόχα στήριξε παρακλάδια της Αδελφότητας κατά τη διάρκεια της Αραβικής Άνοιξης, ιδίως στην Τυνησία και τη Λιβύη. Το Κατάρ αποτελεί επίσης βασικό χορηγό της Χαμάς, του παλαιστινιακού βραχίονα της Αδελφότητας. Έχει προσφέρει πάνω από 1 δισ. δολάρια στη Γάζα υπό τη διοίκηση της Χαμάς, ενώ φιλοξενεί τα πολιτικά της γραφεία και ηγετικά στελέχη. Ο κρατικός τηλεοπτικός οργανισμός Al Jazeera, ιδιοκτησίας του Κατάρ, προβάλλει παγκοσμίως την ιδεολογία της Αδελφότητας.

7. Ο πρόεδρος της Τουρκίας είναι υποστηρικτής της Μουσουλμανικής Αδελφότητας.

Ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν αποτελεί εδώ και χρόνια ένθερμο υποστηρικτή της Μουσουλμανικής Αδελφότητας και φιλοξένησε τους ηγέτες της στην Τουρκία μετά την πτώση του Μόρσι στην Αίγυπτο το 2013. Μετά τη σφαγή της 7ης Οκτωβρίου 2023 από τη Χαμάς, ο Ερντογάν ενίσχυσε δημόσια την υποστήριξή του προς την οργάνωση, αρνούμενος να καταδικάσει τα εγκλήματα και αρνούμενος ρητά τον τρομοκρατικό της χαρακτήρα. Η Τουρκία προσέφερε καταφύγιο σε ηγετικά στελέχη της Χαμάς και ενίσχυσε τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας μέσω χαλαρών ελέγχων.

Το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), που ίδρυσε ο Ερντογάν, θεωρείται το τουρκικό παρακλάδι της Αδελφότητας και έχει συμβάλει στη δημιουργία ενός ολόκληρου δικτύου από τηλεοπτικά και ραδιοφωνικά μέσα, ιδρύματα, σχολεία και επιχειρήσεις. Το AKP στήριξε την προεκλογική καμπάνια του Μόρσι στην Αίγυπτο το 2012 και διοργάνωσε μαζικές διαδηλώσεις στην Τουρκία κατά της ανατροπής του από τον στρατηγό Σίσι το 2013. Το AKP έχει επίσης εμπνεύσει τη δημιουργία παρόμοιων ισλαμικών κομμάτων στη Μέση Ανατολή, όπως στη Λιβύη. Μαζί με το Κατάρ, η Τουρκία αποτελεί τον βασικό κρατικό υποστηρικτή της Αδελφότητας.

8. Η Μουσουλμανική Αδελφότητα χρησιμοποιεί ποικίλες και ευέλικτες τακτικές, ανάλογα με το πολιτικό περιβάλλον.

Η Αδελφότητα προσαρμόζεται προκειμένου να επιβιώσει, παρουσιάζοντας τον εαυτό της ως τοπικό παράγοντα, διατηρώντας όμως υπερεθνικές ισλαμιστικές φιλοδοξίες. Στη Συρία των δεκαετιών 1970–1980 ακολούθησε το δρόμο της ένοπλης εξέγερσης. Αντίθετα, σε άλλες περιπτώσεις αποδέχεται σημαντικούς περιορισμούς ως προς την επιδίωξη της ισλαμικής διακυβέρνησης.

Στην Τυνησία, το κίνημα Ενάχντα, που εμπνέεται από την Αδελφότητα, απαρνήθηκε την ταυτότητα του ισλαμικού κόμματος μετά τις εξεγέρσεις του 2010, υιοθετώντας πολιτικές συμμαχίες με κοσμικές δυνάμεις και στηρίζοντας συνταγματικές εγγυήσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Στο Μαρόκο, το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης ακολούθησε παρόμοια πορεία, αποφεύγοντας την ευθεία σύγκρουση με τη μοναρχία, ενώ παράλληλα προωθούσε την ευθύνη και τη διαφάνεια στο όνομα των ισλαμικών αξιών. Στην Ιορδανία, το Ισλαμικό Μέτωπο Δράσης δήλωνε ότι απορρίπτει τη βία και στις εκλογές του 2024 έγινε το μεγαλύτερο κόμμα στο κοινοβούλιο. Ωστόσο, τον Απρίλιο του 2025 οι αρχές αποκάλυψαν δίκτυο της Αδελφότητας που σχεδίαζε τρομοκρατικές επιθέσεις, αποδεικνύοντας τον τακτικό χαρακτήρα των διακηρύξεων μετριοπάθειας.

Από τα πρώτα της χρόνια, η Αδελφότητα αρνείται την ευθύνη για πράξεις βίας μελών ή παρακλαδιών της. Όταν το αιγυπτιακό της παράρτημα δημιούργησε μυστική ένοπλη πτέρυγα και δολοφόνησε τον πρωθυπουργό Μαχμούντ Ελ-Νουκράσι, ο ιδρυτής Χασάν αλ-Μπάνα απάντησε με την περίφημη φράση: «Αυτοί δεν είναι ούτε Αδελφοί ούτε Μουσουλμάνοι» — μια φράση που χρησιμοποιείται έκτοτε ως ρητορική έξοδος όποτε η βία δείχνει προς την Αδελφότητα.

9. Η Ευρώπη είναι για τη Μουσουλμανική Αδελφότητα «πεδίο ιεραποστολής».

Από τη δεκαετία του 1950, όταν μαζικά κύματα μεταναστών από τη Μέση Ανατολή και την Ασία κατευθύνονταν προς την Ευρώπη, η Αδελφότητα είδε μια ευκαιρία να «ισλαμοποιήσει» τη Δύση. Αναπροσαρμόζοντας τη διάκριση μεταξύ νταρ αλ-Ισλάμ («περιοχή του Ισλάμ») και νταρ αλ-χαρμπ («περιοχή του πολέμου»), ο Γιούσεφ αλ-Καραντάουι θεώρησε την Ευρώπη ως νταρ αλ-ντάουα — «περιοχή του κηρύγματος», όπου οι μουσουλμάνοι έχουν ελευθερία θρησκευτικής πρακτικής χωρίς εφαρμογή της σαρία.

Μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, διαμορφώθηκε σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες μια «ερυθροπράσινη συμμαχία» μεταξύ ισλαμιστών και της ριζοσπαστικής αριστεράς. Αν και η Αδελφότητα είναι ιστορικά αντικομμουνιστική, μουσουλμανικές οργανώσεις της Ευρώπης συνεργάστηκαν με αριστερές ομάδες για να αντιπαλέψουν «τον ιμπεριαλισμό» και «τον σιωνισμό». Έκθεση του γαλλικού υπουργείου Εσωτερικών του Ιουνίου 2025 προειδοποιεί ότι οργανώσεις με δεσμούς με την Αδελφότητα προσπαθούν να επηρεάσουν θεσμούς της Ε.Ε. μέσω «συστηματικών λομπιστικών ενεργειών», επισημαίνοντας ότι οι βασικές πηγές χρηματοδότησής τους είναι το Κατάρ και το Κουβέιτ.

10. Η Μουσουλμανική Αδελφότητα άσκησε σημαντική επιρροή στο θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν.

Αν και η Αδελφότητα ανήκει στο σουνιτικό Ισλάμ και το καθεστώς της Τεχεράνης στο σιιτικό, το πρώτο άσκησε βαθιά ιδεολογική επιρροή στο δεύτερο. Από τη δεκαετία του 1950, άρχισαν να κυκλοφορούν στα περσικά μεταφράσεις θεμελιωδών κειμένων της Αδελφότητας, κυρίως του Σαγίντ Κουτμπ. Το 1966, ο μελλοντικός Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, μετέφρασε προσωπικά στα περσικά ένα βιβλίο του Κουτμπ, με τίτλο Το Μέλλον στον Κόσμο του Ισλάμ. Ο ίδιος δήλωσε αργότερα ότι ένιωσε την ανάγκη να παρέχει ιδεολογική καθοδήγηση στο αναδυόμενο ισλαμικό κίνημα του Ιράν. Μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, τα έργα του Κουτμπ και άλλων συγγραφέων της Αδελφότητας συνέχισαν να εκδίδονται μαζικά στο Ιράν. Μάλιστα, το καθεστώς της Τεχεράνης τύπωσε και γραμματόσημο με τη μορφή του Κουτμπ. Όπως και οι σιίτες επαναστάτες του Ιράν, έτσι και ο Κουτμπ πρέσβευε ότι η εξουσία πρέπει να κατακτηθεί στο όνομα του Ισλάμ, ακόμα και με τη βία απέναντι σε ομοθρήσκους.