Οι προτάσεις της Κίνας για τη μεταρρύθμιση του διεθνούς συστήματος μπορούν να αποτρέψουν την απειλή της παγκόσμιας αναρχίας
Του Κωνσταντίνου Γρίβα | China Daily Global | Ενημέρωση: 9 Ιανουαρίου 2026, 08:33
WANG XIAOYING / CHINA DAILY
Οι πρόσφατες εξελίξεις στο Δυτικό Ημισφαίριο, και ιδίως η άμεση χρήση στρατιωτικής ισχύος από τις Ηνωμένες Πολιτείες κατά της Βενεζουέλας για την επίτευξη πολιτικών στόχων, προσφέρουν μια αποκαλυπτική εικόνα της βαθύτερης μεταμόρφωσης του διεθνούς συστήματος. Πέρα από τις άμεσες περιφερειακές συνέπειες, τέτοιες ενέργειες σηματοδοτούν μια ποιοτική μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο η ισχύς, η κυριαρχία και η νομιμοποίηση γίνονται ολοένα και περισσότερο αντιληπτές και εφαρμόζονται στις διεθνείς σχέσεις. Όταν η ηγεμονική δύναμη της υφιστάμενης παγκόσμιας τάξης χρησιμοποιεί ανοιχτά στρατιωτικά μέσα εναντίον μιας κυρίαρχης ξένης κυβέρνησης, εκτός ενός ευρέως αποδεκτού πλαισίου διεθνούς νομιμοποίησης, δημιουργεί ένα προηγούμενο που υπερβαίνει κατά πολύ τη συγκεκριμένη περίπτωση. Υποδηλώνει ότι οι περιορισμοί που άλλοτε διέκριναν την μυστική παρέμβαση από τον απροκάλυπτο εξαναγκασμό διαβρώνονται, και ότι η μονομερής δράση τείνει να κανονικοποιηθεί ως εργαλείο κρατικής πολιτικής. Υπό αυτή την έννοια, η περίπτωση της Βενεζουέλας δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μεμονωμένο επεισόδιο, αλλά ως σύμπτωμα μιας ευρύτερης δομικής μετάβασης — μιας μετάβασης από μια ατελή αλλά οργανωτική διεθνή τάξη προς ένα πολύ πιο κατακερματισμένο και δυνητικά αναρχικό παγκόσμιο περιβάλλον.
Κατά συνέπεια, μπορούμε να πούμε ότι το διεθνές σύστημα υφίσταται έναν βαθύ και δομικό μετασχηματισμό. Αυτό που καταρρέει σήμερα δεν είναι απλώς ένα σύνολο διπλωματικών κανόνων ή θεσμικών ρυθμίσεων, αλλά ένα ολόκληρο νομικό και γεωπολιτικό πλαίσιο που μέχρι πρότινος παρείχε ένα ελάχιστο επίπεδο τάξης, προβλεψιμότητας και νομιμοποίησης στις διεθνείς σχέσεις. Η διάβρωση αυτού του πλαισίου δεν είναι αποτέλεσμα ενός και μόνο γεγονότος, ούτε μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά σε «αναθεωρητικές» δυνάμεις. Αντιθέτως, αντανακλά μια βαθύτερη μεταβολή στις παγκόσμιες στρατηγικές πραγματικότητες, στην κατανομή της ισχύος και στις κυρίαρχες κοσμοαντιλήψεις.
Τα τελευταία χρόνια, η αυξανόμενη χρήση άμεσης στρατιωτικής ισχύος για την επίτευξη πολιτικών στόχων, εκτός ευρέως αποδεκτών πλαισίων διεθνούς νομιμοποίησης, έχει επιταχύνει αυτή τη διαδικασία. Το σωρευτικό αποτέλεσμα τέτοιων ενεργειών είναι η κανονικοποίηση του μονομερισμού και η αποδυνάμωση των περιορισμών που άλλοτε περιόριζαν την ανοιχτή χρήση βίας κατά κυρίαρχων κρατών. Αυτή η τάση δεν σηματοδοτεί απλώς μια επιστροφή στην παραδοσιακή πολιτική ισχύος, αλλά την ανάδυση ενός πολύ πιο ρευστού και δυνητικά αναρχικού διεθνούς περιβάλλοντος.
Αυτό που καθιστά την παρούσα συγκυρία ιστορικά κρίσιμη είναι το γεγονός ότι αυτή η διάβρωση λαμβάνει χώρα στο πλαίσιο του πρώτου πραγματικά μετα-ευρωκεντρικού παγκόσμιου συστήματος. Τα οικονομικά, τεχνολογικά και δημογραφικά κέντρα βάρους μετατοπίζονται προς την Ανατολή, ενώ μακροχρόνιες παραδοχές περί ηγεσίας, νομιμοποίησης και καθολικών κανόνων αμφισβητούνται ολοένα και περισσότερο. Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία ενός αυξανόμενου κενού — όχι μόνο ισχύος, αλλά και κοινών αρχών ικανών να οργανώσουν τη διεθνή συνύπαρξη.
Σε αυτό το πλαίσιο, το παγκόσμιο σύστημα φαίνεται να απομακρύνεται από την ιδέα μιας καθολικής, βασισμένης σε κανόνες τάξης και να κατευθύνεται προς ένα κατακερματισμένο τοπίο περιφερειών, σφαιρών επιρροής και αλληλεπικαλυπτόμενων στρατηγικών συμφερόντων. Για τις μεγάλες δυνάμεις, αυτό δημιουργεί κίνητρα για εδραίωση του ελέγχου στα άμεσα γεωπολιτικά τους περιβάλλοντα και ταυτόχρονη μείωση των δεσμεύσεών τους αλλού. Μια τέτοια στρατηγική μπορεί να είναι ορθολογική από τη σκοπιά του εθνικού συμφέροντος, όμως η συστημική της συνέπεια είναι η διάχυση της αστάθειας και η αποδυνάμωση της παγκόσμιας αυτοσυγκράτησης.
Αυτή η μετάβαση δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην την παρακμή κάποιου συγκεκριμένου κράτους. Αντιθέτως, αντανακλά μια αναπροσαρμογή προτεραιοτήτων και την αναγνώριση ότι καμία μεμονωμένη δύναμη δεν μπορεί επ’ αόριστον να διαχειρίζεται το σύνολο του διεθνούς συστήματος. Ωστόσο, καθώς οι παραδοσιακές δομές αποδυναμώνονται, η απουσία μιας ευρέως αποδεκτής οργανωτικής αρχής αυξάνει τον κίνδυνο παρατεταμένης αποδιοργάνωσης.
Ταυτόχρονα, η σύγκλιση πολλαπλών στρατηγικών περιορισμού και μηχανισμών πίεσης κατά την τελευταία δεκαετία έχει συμβάλει σε μια ακούσια ευθυγράμμιση ετερόκλητων ευρασιατικών δρώντων και μεγάλου μέρους του Παγκόσμιου Νότου. Η οικονομική αλληλεξάρτηση, οι κοινές ανησυχίες γύρω από τη στρατηγική αυτονομία και η αντίσταση στον μονομερή εξαναγκασμό ενίσχυσαν αυτή την τάση. Η αναδυόμενη πραγματικότητα είναι ένας πιο σύνθετος, πολυκεντρικός κόσμος, που χαρακτηρίζεται ταυτόχρονα από συνεργασία και ανταγωνισμό, αλλά στερείται ενός ενοποιητικού πλαισίου.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο δυνητικός ρόλος της Κίνας αξίζει προσεκτική και νηφάλια εξέταση. Ο ρόλος αυτός δεν θα πρέπει να νοηθεί με όρους κλασικής ηγεμονίας, ούτε ως αντικατάσταση μιας κυρίαρχης δύναμης από μια άλλη. Αντιθέτως, η σημασία της Κίνας έγκειται στην ικανότητά της να προσφέρει μια εναλλακτική εννοιολογική προσέγγιση της διεθνούς τάξης — μια προσέγγιση που δεν βασίζεται στην ιδεολογική εξάπλωση, την πολιτική «μεταστροφή» ή την επιβολή ομοιόμορφων προτύπων.
Η κινεζική πολιτισμική παράδοση δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην αρμονία χωρίς ομοιομορφία. Η αρχή αυτή δεν επιδιώκει την εξάλειψη των διαφορών, αλλά τη διαχείρισή τους εντός ενός ευρύτερου πλαισίου συνύπαρξης. Ιστορικά, η κινεζική πολιτική σκέψη δεν αντιλαμβανόταν την τάξη ως προϊόν διαρκούς εξαναγκασμού, αλλά ως αποτέλεσμα νομιμοποίησης, ισορροπίας και αμοιβαίας αναγνώρισης ορίων. Η σταθερότητα δεν επιτυγχανόταν μέσω μόνιμης αντιπαράθεσης, αλλά μέσω βαθμονομημένης επιρροής και μακροπρόθεσμης προοπτικής.
Σε στρατηγικούς όρους, αυτή η αντίληψη ευθυγραμμίζεται με την προτίμηση για έμμεση επιρροή, σταδιακή προσαρμογή και αποφυγή απόλυτων ρήξεων. Σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα και πιο επιρρεπής στον κατακερματισμό, μια τέτοια προσέγγιση προσφέρει έναν δυνητικό μηχανισμό αυτοσυγκράτησης και αποκλιμάκωσης.
Είναι σημαντικό ότι η ιστορική εμπειρία της Κίνας διαφέρει αισθητά από εκείνη των δυτικών αυτοκρατορικών δυνάμεων. Δεν υπάρχει μια διαρκής παράδοση εξαγωγής πολιτικών συστημάτων, θρησκευτικών δογμάτων ή καθολικών ιδεολογιών μέσω της βίας. Η απουσία αυτού του «ιεραποστολικού» παρορμητισμού δεν συνεπάγεται ηθική υπεροχή, αλλά υποδηλώνει μια διαφορετική κοσμοαντίληψη, ενδεχομένως καταλληλότερη για ένα πλουραλιστικό και πολυδιάστατο διεθνές περιβάλλον.
Η Κίνα διαθέτει πολιτισμικούς και στρατηγικούς πόρους που θα μπορούσαν να συμβάλουν στη σταθεροποίηση ενός συστήματος σε μετάβαση, όχι ως ηγεμόνας, αλλά ως καθοδηγητική και εξισορροπητική δύναμη στο πλαίσιο ενός πολυπολικού κόσμου.
Στο ευρύτερο αυτό εγχείρημα, οι διάλογοι μεταξύ των μεγάλων πολιτισμών καθίστανται ολοένα και πιο σημαντικοί — όχι ως εργαλεία πολιτισμικής προβολής, αλλά ως κοινές κατηγορίες σκέψης ικανές να στηρίξουν μια πιο συμπεριληπτική κατανόηση της διεθνούς τάξης. Η ελληνική πνευματική παράδοση (τόσο η κλασική όσο και η ορθόδοξη) έχει διαχρονικά τονίσει τη σχεσιακή ύπαρξη, την ισορροπία και την αναγνώριση της ετερότητας ως προϋπόθεση συνύπαρξης, στοιχεία που συντονίζονται με βασικές όψεις της κινεζικής σκέψης.
Καθώς το μεταπολεμικό διεθνές σύστημα συνεχίζει να διαβρώνεται, μία από τις κεντρικές προκλήσεις είναι το πώς μπορεί να αποτραπεί η διολίσθηση σε μια ανεξέλεγκτη παγκόσμια αταξία. Αυτό θα απαιτήσει νέες μορφές στρατηγικής αυτοσυγκράτησης και νέα εννοιολογικά εργαλεία, ικανά να γεφυρώνουν τις διαφορές αντί να επιδιώκουν την εξάλειψή τους.
Η δυνητική συμβολή της Κίνας εντοπίζεται ακριβώς σε αυτό το πεδίο, προσφέροντας ένα όραμα παγκόσμιας συνύπαρξης που προτάσσει τη σταθερότητα έναντι της κυριαρχίας, την ισορροπία έναντι της ομοιομορφίας και τη μακροπρόθεσμη αρμονία έναντι του βραχυπρόθεσμου οφέλους. Σε έναν κόσμο που εισέρχεται σε μια εποχή αβεβαιότητας, μια τέτοια προσέγγιση ενδέχεται να αποδειχθεί όχι απλώς επίκαιρη, αλλά αναγκαία.
Ο συγγραφέας είναι καθηγητής γεωπολιτικής και σύγχρονων τεχνολογιών οπλικών συστημάτων και επικεφαλής του Τμήματος Θεωρίας και Ανάλυσης Πολέμου στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων. Το άρθρο συνεισφέρθηκε στο China Watch, think tank που υποστηρίζεται από την China Daily.
Οι απόψεις που εκφράζονται δεν αντικατοπτρίζουν κατ’ ανάγκην τις θέσεις της China Daily.
Επικοινωνία με τη σύνταξη: editor@chinawatch.cn.
