Ιζαμπέλ-Γιαρά Νασάρ
Στις 19 Αυγούστου 2014, το Ισλαμικό Κράτος τρόμαξε τον κόσμο όταν κινηματογράφησε τον αποκεφαλισμό του Αμερικανού δημοσιογράφου Τζέιμς Φόλεϊ και ανέβασε το βίντεο στο διαδίκτυο. Γονατισμένος στην έρημο της Συρίας, ο Φόλεϊ εξαναγκάστηκε να κατηγορήσει την αμερικανική κυβέρνηση για τα μαρτύρια και τον θάνατό του, προτού αποκεφαλιστεί και το κεφάλι του προβληθεί στην κάμερα. Η αγριότητα της εκτέλεσής του είχε σκοπό να στείλει ένα μήνυμα στη Δύση ότι η εμπλοκή της στην περιοχή δεν είναι καλοδεχούμενη.
Ανησυχητικά, το βίντεο δεν ήταν πρωτοφανές. Πλάνα από δέκα χρόνια νωρίτερα απεικόνιζαν την παρόμοια μοίρα του Αμερικανού δημοσιογράφου Νικ Μπεργκ. Η τρομοκρατική οργάνωση που ήταν υπεύθυνη επέδειξε αυξανόμενη σκληρότητα όταν απήγαγε τον Φόλεϊ – ο οποίος κάλυπτε εκτενώς τη Μέση Ανατολή επί δεκαετίες – το 2012, προτού εγκαθιδρύσει την ταυτότητά της ως Ισλαμικό Κράτος του Ιράκ και της Συρίας (ISIS) το 2013. Η καταγραφή του θανάτου του Φόλεϊ το 2014 αποτέλεσε μία από τις πρώτες επίσημες ενέργειες του ISIS, καθιστώντας το ένα από τα πρώιμα παραδείγματα χρήσης του διαδικτύου από μια μαχητική ομάδα ως όπλο τρόμου. Η παραδοσιακή τρομοκρατία είχε εισέλθει στην ψηφιακή εποχή.
Σήμερα, κάθε γεωπολιτικός δρών έχει διαμορφώσει μια διαδικτυακή παρουσία, και οι τρομοκρατικές οργανώσεις δεν αποτελούν εξαίρεση. Το διαδίκτυο δεν έχει σύνορα, γεγονός που το καθιστά ανεκτίμητο εργαλείο σε έναν ολοένα και πιο παγκοσμιοποιημένο κόσμο. Αν και κυβερνήσεις και τεχνολογικές εταιρείες έχουν λάβει μέτρα για τον εντοπισμό και την αφαίρεση επιβλαβούς περιεχομένου, ο καθένας μπορεί ρεαλιστικά να δημοσιεύσει στο διαδίκτυο. Στη σημερινή εποχή της εύκολης αναδημοσίευσης, η ταχύτητα με την οποία διαδίδεται περιεχόμενο – είτε αληθές είτε ψευδές – ξεπερνά την ικανότητα των νομικών οντοτήτων να αντιδράσουν, καθιστώντας τις αναρτήσεις ουσιαστικά μόνιμες. Οι μη κρατικοί δρώντες έχουν αξιοποιήσει αυτή τη δυναμική για να προωθήσουν προπαγάνδα και αμφιλεγόμενες ιδεολογίες σε όλα τα διαθέσιμα μέσα.
Οι διαδικτυακές πλατφόρμες αντιμετωπίζουν δύο από τις διαχρονικές προκλήσεις της τρομοκρατίας: τους γεωγραφικούς περιορισμούς και τους οικονομικούς περιορισμούς. Αν και διαφορετικά, αυτά τα εμπόδια είναι αλληλένδετα όσον αφορά την τρομοκρατία. Η γεωγραφία κάποτε περιόριζε τις τρομοκρατικές ενέργειες και την προσέλκυση μελών στην άμεση φυσική εμβέλεια της οργάνωσης, και το πρόβλημα αυτό εντεινόταν από το κόστος μετακίνησης, την πρόσβαση στα μέσα ενημέρωσης και στον οπλισμό. Ο έλεγχος των συνόρων και οι υπηρεσίες πληροφοριών περιόριζαν περαιτέρω την κινητικότητα, δυσκολεύοντας τις προσπάθειες προσέγγισης ευρύτερου κοινού. Αυτό ίσχυε ιδιαίτερα για ομάδες που δρούσαν σε εδάφη υπό διαμάχη, με περιορισμένη ελευθερία κινήσεων.
Το διαδίκτυο έχει σε μεγάλο βαθμό εξαλείψει αυτά τα εμπόδια, προσφέροντας έναν εναλλακτικό τρόπο προσέγγισης μεγάλου αριθμού ανθρώπων. Οι διαδικτυακές πλατφόρμες παρέχουν στους χρήστες ένα μέσο χαμηλού κόστους και μεγάλης εμβέλειας για τη διάδοση προπαγάνδας και την προσέλκυση μελών σε διεθνές επίπεδο. Ακόμη και όταν υπάρχουν χρεώσεις, η διαδικτυακή διάδοση είναι πολύ πιο προσιτή από τα παραδοσιακά μέσα επικοινωνίας, διευκολύνοντας την οικονομική και εύκολη πρόσβαση σε ευρύ κοινό. Δημοκρατικοποιώντας την πρόσβαση σε μαζικά ακροατήρια, το διαδίκτυο διέσπασε το μονοπώλιο της παραδοσιακής ενημέρωσης που κάποτε κατείχαν τα κράτη και οι ιδιωτικές εταιρείες. Ως αποτέλεσμα, οι άνθρωποι παγκοσμίως είναι πλέον εξίσου εκτεθειμένοι και ευάλωτοι σε τρομοκρατικά μηνύματα και στρατηγική προπαγάνδα. Ιστορικά, οι τρομοκράτες προκαλούσαν καταστροφή σε ανθρώπους που βρίσκονταν σε φυσική εγγύτητα με τις δραστηριότητές τους· σήμερα, ένα γεγονός που συμβαίνει χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά μπορεί να τρομοκρατήσει κάποιον μέσα σε δευτερόλεπτα.
Αναμφίβολα, το διαδίκτυο έχει βοηθήσει τις τρομοκρατικές οργανώσεις να διευρύνουν την εμβέλειά τους· το δυνητικό τους κοινό στο διαδίκτυο έχει γίνει σχεδόν απεριόριστο. Οι μαχητικές ομάδες πλέον διαδίδουν την ιδεολογία και τον φόβο τους μέσω ποικίλων μέσων σε σχεδόν πραγματικό χρόνο, υπονομεύοντας τις προσπάθειες αντιμετώπισης της τρομοκρατίας. Ο μειωμένος χρόνος προσέγγισης των ακροατηρίων επιτρέπει άμεση αλληλεπίδραση και διακρατική ριζοσπαστικοποίηση.
Αυτό επιτείνεται περαιτέρω από τη δημιουργία «θαλάμων ηχούς» – διαδικτυακών περιβαλλόντων όπου συγκεντρώνονται άτομα με κοινές απόψεις και μοιράζονται τις πεποιθήσεις τους. Αυτοί οι χώροι μπορούν να είναι κωδικοποιημένοι ώστε να εμποδίζουν την είσοδο εναλλακτικών απόψεων, ενισχύοντας επιβλαβείς ιδεολογίες και διογκώνοντας την ανησυχία. Οι θάλαμοι ηχούς χρησιμοποιούνται συχνά από τρομοκράτες για να προσεγγίσουν, να ριζοσπαστικοποιήσουν και να στρατολογήσουν νέα μέλη που είναι δεκτικά σε εξτρεμιστικά μηνύματα. Αυτή η αυξημένη έκθεση είναι ιδιαίτερα ανησυχητική στις νεότερες ηλικιακές ομάδες, των οποίων τα συστήματα πεποιθήσεων βρίσκονται ακόμη υπό διαμόρφωση. Η συνεχής παρουσία τους στο διαδίκτυο τις καθιστά ιδιαιτέρως ευάλωτες στις ψυχολογικές επιπτώσεις ακραίου περιεχομένου.
Η ριζοσπαστικοποίηση των νέων έχει καταστεί ξεκάθαρη απειλή για την εθνική ασφάλεια, ακόμη και σε χώρες που ιστορικά δεν είχαν εμπλοκή με την τρομοκρατία, όπως η Ολλανδία. Οι υπηρεσίες πληροφοριών και οργανισμοί παγκοσμίως – μεταξύ των οποίων τα Ηνωμένα Έθνη, η ΕΕ και το ΝΑΤΟ – έχουν αναπτύξει ομάδες κατά της τρομοκρατίας που πλέον περιλαμβάνουν τμήματα παρακολούθησης διαδικτυακού περιεχομένου, υπογραμμίζοντας τη σοβαρότητα της απειλής. Αυτή η τάση καταδεικνύει τη σημαντική αύξηση της διακρατικής ριζοσπαστικοποίησης, των ξένων τρομοκρατών μαχητών – ατόμων που εγκαταλείπουν τις πατρίδες τους για να ενταχθούν σε τρομοκρατικές οργανώσεις στο εξωτερικό – και των επιθέσεων δια πληρεξουσίου σε τοποθεσίες μακριά από τη βάση επιχειρήσεων μιας μαχητικής ομάδας.
Για παράδειγμα, τον Φεβρουάριο του 2025, ένας άνδρας 23 ετών που είχε ριζοσπαστικοποιηθεί στο TikTok πραγματοποίησε επίθεση με μαχαίρι στο Φίλαχ της Αυστρίας, σκοτώνοντας έναν έφηβο και τραυματίζοντας άλλους πέντε. Το περιστατικό συνέβη μόλις λίγες ημέρες μετά από άλλη επίθεση στο Μόναχο, όπου οδηγός με παρόμοιο κίνητρο έριξε φορτηγό πάνω σε πλήθος, τραυματίζοντας δεκάδες ανθρώπους. Δυστυχώς, κανένα από τα δύο περιστατικά δεν ήταν μεμονωμένο, αλλά αποτελούν μέρος ενός αυξανόμενου μοτίβου διαδικτυακά συντονισμένης βίας. Τα ψηφιακά φόρουμ πλέον επιτρέπουν ταχείες επιχειρήσεις δια πληρεξουσίου: όταν ένα μέλος από την αρχική τοποθεσία δεν μπορεί να μετακινηθεί, μπορεί να στρατολογήσει και να συντονιστεί με κάποιον στο εξωτερικό για να εκτελέσει μια επίθεση.
Έρευνες δείχνουν ότι η χρήση του διαδικτύου από τρομοκράτες συνεχίζει να αυξάνεται, παρά τις κρατικές προσπάθειες περιορισμού της. Μία από τις πιο ενεργές πλατφόρμες είναι το X (πρώην Twitter), το οποίο επωφελείται από τα χαμηλά επίπεδα διεθνούς ρύθμισης. Μια «Απογραφή του ISIS στο Twitter» από το Brookings Institution το 2015 εκτιμούσε ότι πάνω από 46.000 λογαριασμοί στο Twitter συνδέονταν είτε με μέλη είτε με υποστηρικτές της οργάνωσης, ενώ σημείωνε μεγάλη αύξηση στη δημιουργία νέων λογαριασμών κάθε χρόνο. Αυτοί οι λογαριασμοί, αν και κυρίως στα αραβικά και αγγλικά, εντοπίστηκαν σε πολλές γλώσσες και ηπείρους. Μια μετέπειτα μελέτη του Πανεπιστημίου Cornell το 2017 από τους Baddaway και Ferrara ανέλυσε εκατομμύρια σχετικά tweets προκειμένου να κατανοήσει τις τακτικές διαδικτυακής ριζοσπαστικοποίησης. Διαπιστώθηκε έντονη εστίαση στη θεολογία του ισλάμ, τη βία και τον σεκταρισμό στο μήνυμα του ISIS, και ότι το διαδικτυακό περιεχόμενο συχνά αντανακλούσε ή προέβλεπε γεγονότα του πραγματικού κόσμου, ενισχύοντας την αντιληπτή εμβέλεια και ισχύ του.
Παρά τη σημαντική πρόοδο στις δυνατότητες αντιμετώπισης της τρομοκρατίας, τόσο τα νομικά συστήματα όσο και οι τεχνολογικές εταιρείες εξακολουθούν να δυσκολεύονται να προσαρμοστούν με την ταχύτητα του διαδικτύου, προσφέροντας ένα τρομακτικό πλεονέκτημα στους κακόβουλους δρώντες. Παρόλο που οι πλατφόρμες αυτές γίνονται όλο και πιο εξελιγμένες στον φιλτράρισμα εξτρεμιστικού υλικού πριν αυτό διαμοιραστεί ανεξέλεγκτα, εξακολουθεί να υπάρχει υψηλός κίνδυνος διαρροής περιεχομένου. Η συνεπαγόμενη διακρατική ριζοσπαστικοποίηση, η στρατολόγηση νέων και η τρομοκρατία δια πληρεξουσίου που διευκολύνονται από τον διαδικτυακό συντονισμό παραμένουν μείζονες απειλές για την ασφάλεια. Δεδομένης της ταχύτητας της επικοινωνίας, αυτή η απειλή είναι πιθανό να επιμείνει στο προσεχές μέλλον. Μένει να φανεί ποιες τεχνολογικές εξελίξεις θα προκύψουν για την αντιμετώπιση αυτού του κινδύνου. Καμία τεχνολογία μέχρι στιγμής δεν έχει αποδειχθεί, μεταφορικά, αλεξίσφαιρη.
EMPN_116Η Ιζαμπέλ-Γιαρά Νασάρ είναι μεταπτυχιακή φοιτήτρια Διεθνούς Ανάπτυξης στο SciencesPo Παρισιού και ασκούμενη στο Κυπριακό Κέντρο Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων (το οποίο συνδέεται με το Πανεπιστήμιο Λευκωσίας).
πηγή: Cyprus Center for European and International Affairs
