19 Αυγούστου 2025
Από τον Daniel Basabe
Maradi, Νίγηρας. Στρατιώτες του νιγηριανού στρατού από το 322ο Τάγμα Αλεξιπτωτιστών εξασκούνται σε πεδινές τακτικές κατά τη διάρκεια εκπαίδευσης μάχης που διευκολύνεται από στρατιώτες του Στρατού των ΗΠΑ κατά τη διάρκεια της άσκησης Flintlock 2007. Η πολυεθνική αυτή άσκηση, η οποία αποτελεί τμήμα της Διακρατικής Συνεργασίας κατά της Τρομοκρατίας Trans‑Sahara του υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ, είναι μία διαρκής και μακρόχρονη στρατιωτική‑σε‑στρατιωτική σχέση μεταξύ του Νίγηρα και των ΗΠΑ, που παρέχει διαδραστική ανταλλαγή στρατιωτικών, γλωσσικών και διαπολιτισμικών δεξιοτήτων για αμφότερους. / …
Ενώ η παγκόσμια προσοχή έχει αρχίσει να διασπάται ανάμεσα στον πόλεμο στην Ουκρανία, στην ανανεωμένη ένταση στη Γάζα και στον συνεχιζόμενο ανταγωνισμό των μεγάλων δυνάμεων, το Ισλαμικό Κράτος (ISIS) έχει πραγματοποιήσει μία από τις πιο επιτυχημένες στρατηγικές μεταμορφώσεις στον σύγχρονο τζιχαντισμό· έχει μεταβεί από μία συγκεντρωμένη οργάνωση σε έναν θανατηφόρο, αυτόνομο και “αυτοκαθαριζόμενο” σχηματισμό τοπικών εξεγέρσεων, με την Αφρική αδιαμφισβήτητα ως το κέντρο βάρους. Σήμερα, η απειλή όχι μόνο διατηρείται, αλλά εξελίσσεται στην πιο εύθραυστη ήπειρο του κόσμου, καθώς εγκλωβίζει μία ολοένα πιο απρόθυμη, χωρίς κατεύθυνση, διεθνή αντίδραση.
Από το Εμβρυακό‑Κράτος στο Παγκόσμιο Δίκτυο: Η Ανθεκτικότητα του Αποκεντρωμένου Τζιχαντισμού
Η απώλεια εδαφών του Ισλαμικού Κράτους στη Μέση Ανατολή προκάλεσε μία μετάλλαξη στον μηχανισμό του. Οργανώθηκε με βάση ένα μοντέλο «τηλεχειρισμού», λειτουργώντας ως παγκόσμια δικαιόχρηση (franchise) παρά ως αυτοκρατορία. Η κεντρική ηγεσία του ISIS παρέχει το επώνυμο brand, την ιδεολογική κατεύθυνση και τις επιχειρήσεις προπαγάνδας και μέσων, κυρίως μέσω του εβδομαδιαίου ενημερωτικού δελτίου Al‑Naba, αλλά οι «επαρχίες» (wilayats) λειτουργούν σχεδόν πλήρως με επιχειρησιακή και οικονομική αυτονομία.
Αυτός ο μηχανισμός έχει επιδείξει απίστευτη προσαρμοστικότητα. Του επιτρέπει να αντέχει την απώλεια ηγετών και να προσαρμόζεται γρήγορα, οδηγώντας σε ρα radical γεωγραφική μετεγκατάσταση της βίας. Ενώ το 2017 η πλειονότητα των επιθέσεων του ISIS συγκεντρωνόταν στο Ιράκ και τη Συρία, σήμερα τα στατιστικά είναι αδιαμφισβήτητα· μία πρόσφατη έκθεση εκτιμά ότι το 90 % όλων των τρομοκρατικών επιθέσεων που διεκδικούνται από το Ισλαμικό Κράτος παγκοσμίως λαμβάνουν πλέον χώρα σε αφρικανικό έδαφος. Αυτό δεν είναι ένα μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά ένδειξη μίας νέας αναδυόμενης φάσης στον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας.
Αφρική: Μωσαϊκό Κρίσεων που Παράγει Γόνιμο Έδαφος
Η επιτυχία του Ισλαμικού Κράτους στην Αφρική δεν είναι ατύχημα· εκμεταλλεύεται ένα οικοσύστημα χρόνιου εύθραυστου χαρακτήρα. Σε πολλούς μετώπους διακρίνουμε τη ριζοβόληση και την επέκτασή του:
Σαχέλ και λεκάνη της Λίμνης Τσαντ. Αυτή η περιοχή αποτελεί την καρδιά της εξέγερσης. Η Επαρχία του Ισλαμικού Κράτους στη Δυτική Αφρική (ISWAP), διασπασμένη από τη Boko Haram, έχει αναδειχθεί ως μία από τις πιο εξελιγμένες θυγατρικές του ISIS. Πραγματοποιεί επιθέσεις ενώ παράλληλα παρέχει εναλλακτική διακυβέρνηση (π.χ. φορολόγηση και απονομή δικαιοσύνης), επιπλέον της συμμετοχής σε βίαιες επιχειρήσεις, όπου προσφέρει υπηρεσίες σε απογοητευμένους πληθυσμούς ως εναλλακτική λύση σε ένα διεφθαρμένο και αναποτελεσματικό κράτος. Ο ανταγωνιστής της, το Ισλαμικό Κράτος στη Μεγάλη Σαχάρα (ISGS), είναι πιο στυγνό από το ISWAP, και έχει καταφέρει να εκμεταλλευτεί δια‑εθνοτικές έντασεις μεταξύ διαφόρων κοινοτήτων γεωργών και κτηνοτρόφων στην πορεία επέκτασής του μέσω του Μάλι, του Μπουρκίνα Φάσο και του Νίγηρα.
Η «Ζώνη Πραξικοπημάτων» του Σαχέλ. Πρόσφατα πραξικοπήματα στο Μάλι, το Μπουρκίνα Φάσο και τον Νίγηρα έχουν αλλάξει ριζικά το σκηνικό ασφαλείας στο Σαχέλ. Οι νέες στρατιωτικές χούντες, τροφοδοτούμενες από αντιδυτική ρητορική, έχουν εκδιώξει τις γαλλικές και ευρωπαϊκές δυνάμεις που κάποτε ηγήθηκαν επιχειρήσεων κατά της τρομοκρατίας. Οι νέοι τους εταίροι είναι Ρώσοι μισθοφόροι από την Ομάδα Wagner, που πλέον ονομάζεται Africa Corps. Αυτό έχει δημιουργήσει όχι μόνο ένα κενό ασφάλειας, αλλά έχει επίσης παρεμποδίσει τη διεθνή συνεργασία, επιτρέποντας στις τζιχαντιστικές ομάδες μεγαλύτερη ελευθερία δράσης και επέκτασης.
Μοζαμβίκη και Κεντρική Αφρική. Το Ισλαμικό Κράτος – Μοζαμβίκη (ISM) έχει τρομοκρατήσει τον πληθυσμό της επαρχίας Κάμπο Δέλγκαντο, στη βόρεια Μοζαμβίκη, και έχει απειλήσει πολυδισεκατομμυριακά έργα φυσικού αερίου. Η ομάδα έχει υποστεί παρεμβάσεις περιοχικής στρατιωτικής πρόσβασης, οι οποίες αποτέλεσαν πλήγματα για την οργάνωση, αλλά παραμένει πολύ ενεργή και έχει επιδείξει την ικανότητά της να εκμεταλλεύεται την οικονομική περιθωριοποίηση και την κρατική βία. Μια θυγατρική του Ισλαμικού Κράτους, οι Συμμαχικές Δημοκρατικές Δυνάμεις (ADF), διαπράττουν παρόμοια σφαγεία πέρα από τα σύνορα, στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό.
Χρηματοδοτώντας την Τρομοκρατία: Αυτάρκεια και Τοπική Εκμετάλλευση
Ένας σημαντικός παράγοντας στην επιτυχία τους υπήρξε η αυξανόμενη οικονομική αυτάρκεια των αφρικανικών παραρτημάτων του ISIS. Οι ομάδες αυτές δεν εξαρτώνται από χρηματοδότηση από τον κεντρικό πυρήνα· έχουν αναπτύξει τοπικές οικονομίες πολέμου. Στην πραγματικότητα, οι ροές εσόδων για αυτές τις ομάδες πλέον προέρχονται από διάφορες πηγές, μεταξύ των οποίων:
- Εκβιασμός και «φορολόγηση» τοπικών πληθυσμών, αγροτών, εμπόρων και μεταφορέων.
- Απαγωγές ατόμων, συμπεριλαμβανομένων ξένων υπηκόων, με σκοπό την απόσπαση λύτρων.
- Έλεγχος παράνομων εμπορικών διαδρομών, περιλαμβανομένου του λαθρεμπορίου χρυσού, βοοειδών και άλλων αγαθών.
- Επιθέσεις σε στρατιωτικές βάσεις με σκοπό τη λεηλασία όπλων και εξοπλισμού.
Αυτό το επίπεδο οικονομικής αυτονομίας τους προσφέρει τεράστια ανθεκτικότητα, επιτρέποντάς τους να διατηρούν συνεχιζόμενες επιχειρήσεις χωρίς εξωτερική υποστήριξη.
Μια Αποπροσανατολισμένη Παγκόσμια Αντίδραση
Παρά τον αυξανόμενο κίνδυνο τρομοκρατίας στην Αφρική, η διεθνής αντίδραση διαλύεται. Ο «Παγκόσμιος Πόλεμος κατά της Τρομοκρατίας» έχει παραγκωνιστεί μπροστά σε πιο επείγοντα στρατηγικά συμφέροντα στην Ουάσιγκτον και τις Βρυξέλλες, και έχει προκύψει ένα επικίνδυνο κενό ανάμεσα στο μέγεθος του προβλήματος και στους διαθέσιμους πόρους για την αντιμετώπισή του.
Επιπλέον, η παγκόσμια στρατηγική κατά της τρομοκρατίας έχει πάρει εμφανώς μία στρατιωτικοποιημένη κατεύθυνση. Παρόλο που έχουν επιτευχθεί αναρίθμητες τακτικές νίκες κατά τη διάρκεια πολλών ετών δαπανηρών αντιτρομοκρατικών επιχειρήσεων και συγκρούσεων, έχει επανειλημμένα αποδειχθεί ότι τέτοιες νίκες δημιουργούν απλώς ένα προσωρινό παράθυρο ευκαιρίας για μακροπρόθεσμη πολιτική αλλαγή. Τα βασικά ζητήματα που τροφοδοτούν την τρομοκρατία περιλαμβάνουν την αποτυχημένη διακυβέρνηση, τη συστημική διαφθορά, την κοινωνική αδικία και την έλλειψη οικονομικών προοπτικών, τα οποία μπορούν όλα να πυροδοτήσουν ριζοσπαστική βία. Μία βιώσιμη λύση μπορεί να επιτευχθεί μόνο με μία ολιστική προσέγγιση που να συνδυάζει στρατιωτική πίεση με ανάπτυξη, διπλωματία και ενίσχυση των τοπικών ικανοτήτων. Ωστόσο, αυτή η ολιστική προσέγγιση έχει περάσει στο περιθώριο, καθώς οι λύσεις με επίκεντρο τη στρατιωτική ισχύ κυριαρχούν ολοένα και περισσότερο.
Αυξανόμενος Γεωπολιτικός Κίνδυνος το 2025 και Μετά
Το να θεωρεί κανείς το Ισλαμικό Κράτος ως μία ηττημένη δύναμη αποτελεί θεμελιώδη παρανόηση της μεταμόρφωσής του. Η οργάνωση έχει αποδείξει ότι είναι ένας ανθεκτικός ιδεολογικός αντίπαλος, ένα στρατηγικά ευφυές χαμαιλέον, που αλλάζει μορφή όταν το απαιτούν οι συνθήκες για να επιβιώσει και να ευδοκιμήσει. Το Ισλαμικό Κράτος που βλέπουμε σήμερα στην Αφρική δεν είναι ένα εδαφικό κράτος, αλλά ένα «χαλιφάτο του νου». Εκδηλώνεται ως ένα δίκτυο εξεγέρσεων, περισσότερο διασκορπισμένο και περισσότερο ενσωματωμένο σε τοπικές συγκρούσεις, και συνεπώς πολύ πιο δύσκολο να εξουδετερωθεί από την αρχική του μορφή. Δεν είναι ένας ξένος κατακτητής· είναι ένα παράσιτο που έχει προσκολληθεί στο παγκόσμιο τζιχαντιστικό αφήγημα και έχει συνδέσει τις αφηγήσεις και το brand του με τα υφιστάμενα παράπονα της ηπείρου σε θέματα διακυβέρνησης, εθνοτικής ταυτότητας και κατανομής, δημιουργώντας μία συμβιωτική σχέση όπου οι τοπικές εξεγέρσεις αποκτούν παγκόσμια αναγνώριση και νομιμότητα και το κεντρικό brand του ISIS μπορεί να επιδείξει απτά «επιτεύγματα».
Η σοβαρότερη απειλή πλέον βρίσκεται στην στρατηγική εφησυχασμό. Καθώς οι ανταγωνισμοί μεγάλων δυνάμεων και οι παγκόσμιες κρίσεις απορροφούν την προσοχή της διεθνούς κοινότητας, αυτή η αργής εξέλιξης καταστροφή στην Αφρική ξεγλιστρά από τα διεθνή πρωτοσέλιδα. Η τρέχουσα διεθνής αντίδραση, που αντικατοπτρίζει την κληρονομιά του κόσμου μετά την 11η Σεπτεμβρίου με πλήγματα από drones και επιδρομές ειδικών δυνάμεων, δεν ανταποκρίνεται στη νέα πρόκληση. Αντιμετωπίζει δομικά πολιτικά και κοινωνικά προβλήματα ως στρατιωτικό ζήτημα. Η στρατιωτική εμπλοκή μπορεί να οδηγήσει στον θάνατο μεμονωμένων τρομοκρατών, αλλά δεν αποσυναρμολογεί το οικοσύστημα δυστυχίας, αδικίας και κρατικής αποτυχίας που συντηρεί το Ισλαμικό Κράτος και τις θυγατρικές του. Δεν είναι τίποτε περισσότερο από μία στρατηγική περιορισμού και, στη χειρότερη περίπτωση, είναι μία εκστρατεία στρατολόγησης για τον ίδιο τον εχθρό που επιχειρεί να εξοντώσει.
Αν δεν διαμορφωθεί μία νέα, ολοκληρωμένη στρατηγική, υπάρχει κίνδυνος φαινομένου ντόμινο, με την αστάθεια στο Σαχέλ να εξαπλώνεται προς τα νότια, στις ιστορικά πιο σταθερές παράκτιες χώρες της Δυτικής Αφρικής, και να διαμορφώνεται ένα συνεχόμενο τόξο κρίσης από τον Ατλαντικό Ωκεανό μέχρι την Ερυθρά Θάλασσα. Υπό το φως αυτού του κινδύνου, απαιτείται επαναπροσδιορισμός της πορείας. Πρέπει να υπάρξει μία μακροπρόθεσμη, συντονισμένη και υπομονετική δέσμευση από τα αφρικανικά κράτη και τους διεθνείς τους εταίρους, με επίκεντρο την εγκαθίδρυση ανθεκτικότητας μέσω χρηστής διακυβέρνησης, δικαιοσύνης και οικονομικής ανάπτυξης και όχι απλώς μέσω γρήγορων τακτικών νικών. Αυτή μπορεί να είναι μία πρωτοβουλία με αφρικανική ηγεσία, αλλά με διαρκή, ευφυή διεθνή υποστήριξη που θα ενδυναμώνει τους τοπικούς θεσμούς αντί να τους αντικαθιστά.
Η εκστρατεία κατά του Ισλαμικού Κράτους δεν έχει τελειώσει και δεν έχει απλώς αλλάξει γεωγραφία. Αντιθέτως, η μάχη έχει εξελιχθεί οντολογικά: δεν είναι πλέον αγώνας για πόλεις όπως η Ράκκα και η Μοσούλη, αλλά αγώνας για νομιμοποίηση και για το δικαίωμα επιβίωσης στα παραμελημένα χωριά και στα ανοιχτά σύνορα του Μαλί, της Μοζαμβίκης και πέρα από αυτά.
