Το πυρηνικό ζήτημα βρίσκεται στη σκιά κάθε μεγάλης παγκόσμιας κρίσης από τη δεκαετία του 1950 έως και τη δεκαετία του 1980 που μπορώ να σκεφτώ, περιλαμβανομένης της Κορέας (1950), του Σουέζ (1956), του Λάος και του Βερολίνου (1961), του Βιετνάμ (το 1968), των αραβοϊσραηλινών πολέμων (ιδίως το 1973), της Ινδίας–Πακιστάν από τη δεκαετία του 1970, καθώς και του πολέμου στην Αγκόλα τη δεκαετία του 1980, όταν κουβανικά στρατεύματα πλησίαζαν τα σύνορα της Ναμίμπιας, αντιμετωπίζοντας το ενδεχόμενο η Νότια Αφρική να χρησιμοποιήσει τη βόμβα – διέθετε έξι – για να σταματήσει την προέλασή τους. Το πυρηνικό ζήτημα ήταν στο μυαλό του Λίντον Τζόνσον την ημέρα που σκοτώθηκε ο Κέννεντι – επιστρέφοντας από το Ντάλλας, κυττάζοντας έξω από το παράθυρο, παρατήρησε στον Bill Moyers: «αναρωτιέμαι αν πετάνε οι πύραυλοι». Εννοούσε Αμερικανικούς πυραύλους γιατί ήξερε ότι, στα τέλη του 1963, δεν υπήρχε ακόμα σοβιετική διηπειρωτική βαλλιστική πυραυλική δύναμη για να αναφερθεί σε αυτή.
Με την Κούβα (1962) ως τη μεγαλύτερη εξαίρεση, ο ρόλος που έπαιζε το πυρηνικό ζήτημα παρέμενε συνήθως για δεκαετίες στη σκιά, για να συζητηθεί ήσυχα όταν αποχαρακτηρίζονταν έγγραφα και όταν οι επιζώντες πρωταγωνιστές είχαν πια γεράσει. Αυτό αφήνει την εντύπωση ότι ο κίνδυνος ήταν μακρινός και ότι ο κόσμος πιο σταθερός από όσο πραγματικά ήταν.
Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, το δόγμα της «Αμοιβαίας Εξασφαλισμένης Καταστροφής» (Mutual Assured Destruction – MAD) πρόσθεσε μια ψευδή αίσθηση ασφάλειας. Το MAD υποτίθεται ότι διασφάλιζε, μέσω του φόβου της βέβαιης καταστροφής, ότι καμία πλευρά δεν θα επιτεθεί στην άλλη. Στην πραγματικότητα, οι Ηνωμένες Πολιτείες αναζητούσαν διαρκώς ένα πλεονέκτημα που θα τους έδινε τη δυνατότητα πρώτου πλήγματος – παραδείγματα αποτελούν οι πύραυλοι Minuteman, τα MIRVs και ο «Πόλεμος των Άστρων». Η πιθανότητα ψευδούς συναγερμού δημιουργούσε επίσης έναν διαρκή κίνδυνο μοιραίου λάθους και από τις δύο πλευρές. Η «κόκκινη γραμμή» – που δημιουργήθηκε μεταξύ Μόσχας και Ουάσιγκτων μετά την κρίση της Κούβας – ήταν κάπως καθησυχαστική, υπό τον όρο ότι υπήρχε εμπιστοσύνη στα μηνύματα που διοχετευόντουσαν μέσω αυτής. Γι’ αυτό και η οικοδόμηση και η διατήρηση της εμπιστοσύνης μεταξύ δυνητικών αντιπάλων ήταν σοβαρή υποχρέωση και των δύο πλευρών.
Η πυρηνική αυτοσυγκράτηση βασίστηκε σε πολυάριθμες περιπτώσεις στην αποφασιστική δράση ενός ή δύο κρίσιμων προσώπων, πολιτικών ή στρατιωτικών. Στην αμερικανική περίπτωση, όποια κι αν είναι η γνώμη που έχει κανείς για αυτούς σε άλλα ζητήματα, δύο τέτοια πρόσωπα στη δεκαετία του 1960 ήταν ο Ρόμπερτ Σ. Μακ Ναμάρα και ο Γουόλτ Γ. Ρόστοου – γνώρισα προσωπικά και τους δύο και το ρόλο που έπαιξαν. Το 1962, η επιφυλακτικότητα του Μακ Ναμάρα (μαζί με εκείνη του Κέννεντι) απέτρεψε μια αμερικανική εισβολή στην Κούβα, η οποία θα είχε αντιμετωπιστεί με σοβιετικά τακτικά πυρηνικά όπλα, την ύπαρξη των οποίων οι ΗΠΑ αγνοούσαν. Το 1968, ο Ρόστοου πήγε δύο φορές στον Τζόνσον για να ανακαλέσει διαταγές του στρατηγού Ουέστμορλαντ να σταλούν τακτικά πυρηνικά όπλα στο Βιετνάμ για χρήση στο Κε Σαν. Από τη σοβιετική πλευρά, γνωρίζουμε αρκετούς στρατιωτικούς αξιωματικούς των οποίων η ορθή κρίση, και μόνο αυτή, απέτρεψε σε αρκετές περιπτώσεις μια καταστροφή.
Οι δομές του μεταπολεμικού διεθνούς δικαίου χτίστηκαν, από το 1945, στη σκιά της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι και έχοντας υπόψιν την πυρηνική απειλή. Αυτές οι δομές, κυρίως τα Ηνωμένα ‘Εθνη, αλλά επίσης η Διεθνής Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας (IAEA) και η συνθήκη Μη Διάδοσης (NPT) συνέβαλαν στο να ματαιώσουν τη χρήση πυρηνικών όπλων μέχρι τώρα. Παρείχαν κανάλια για τη διπλωματία, γνώση των δυνατοτήτων κάθε χώρας και έναν εποπτευόμενο δρόμο προς τις ειρηνικές χρήσεις της πυρηνικής ενέργειας από μη πυρηνικά κράτη. Τέτοια στοιχεία παγκόσμιας πυρηνικής ασφάλειας δεν υπάρχουν πλέον. Σε ότι αφορά το Ιράν γκρεμίστηκαν τις τελευταίες λίγες ημέρες.
Η προβολή (projection) αποτελεί χαρακτηριστικό των πυρηνικών στρατηγιστών – συχνά δευτεροκλασάτων στοχαστών – οι οποίοι υποθέτουν συμμετρικούς στόχους και αποδίδουν στη μία πλευρά τις δικές τους νοοτροπίες και τα δικά τους κίνητρα. Αυτό παραβλέπει το γεγονός ότι ορισμένες χώρες έχουν επιθετικές ιστορίες και κουλτούρες, ενώ άλλες είναι κυρίως αμυντικές και αυτάρκεις. Όταν ένας αντίπαλος είναι επιθετικός και ο άλλος αμυντικός, υπάρχουν δύο κίνδυνοι. Η επιθετική πλευρά μπορεί να αποδώσει τα δικά της κίνητρα στον άλλο, δικαιολογώντας προληπτική δράση – αυτό ήταν ένας κίνδυνος που αντιμετώπιζε η ΕΣΣΔ από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Και η αμυντική πλευρά, προβάλλοντας με τη σειρά της τις δικές της στάσεις, μπορεί να υποτιμήσει τον κίνδυνο στον οποίο βρίσκεται.
Σε αυτό το πλαίσιο, σημειώστε ότι ο Υπουργός Χέγκσεθ χρησιμοποίησε τη φράση «πυρηνικός εκβιασμός» για να βοηθήσει να δικαιολογηθεί η «προληπτική» επίθεση στο Ιράν. Είναι πιθανό η φράση αυτή να επινοήθηκε από το πουθενά. Είναι επίσης πιθανό να αποτελεί μια αποκαλυπτική περίπτωση προβολής. Ο πυρηνικός εκβιασμός είναι εξ ορισμού αποκλειστικό προνόμιο ενός κράτους που διαθέτει πυρηνικά όπλα. Σε αυτή τη σύγκρουση υπάρχουν δύο πυρηνικά κράτη. Εκβίασε το ένα το άλλο; Αυτό θα ήταν συμβατό με τα λόγια του Υπουργού Ρούμπιο, ο οποίος δήλωσε στις 2 Μαρτίου ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες συμμετείχαν στην επίθεση διότι διαφορετικά το Ισραήλ θα την πραγματοποιούσε μόνο του. Οι συμβατικές δυνάμεις του Ισραήλ, από μόνες τους, ήταν (και είναι) πολύ ασθενέστερες από τις συνδυασμένες δυνάμεις του Ισραήλ και των Ηνωμένων Πολιτειών.
Σήμερα η προβολή κυριαρχεί, οι διαπραγματεύσεις έχουν απαξιωθεί από την εξαπάτηση και δεν υπάρχουν πολυμερείς περιορισμοί. Χωρίς ορατή διέξοδο, χωρίς αξιόπιστη βάση για συνομιλίες, με την ιρανική διοίκηση και έλεγχο αποκεντρωμένα και τον Τραμπ να ζητεί «άνευ όρων παράδοση», ο πόλεμος φαίνεται πιθανό να συνεχιστεί έως ότου υπάρξει στρατιωτική κατάληξη.
Το Ιράν δεν μπορεί να καταστραφεί με συμβατικές μεθόδους και ο προφανής στρατηγικός στόχος – που ήταν να προκληθεί η ανατροπή της κυβέρνησης – έχει προφανώς αποτύχει. Όμως με συμβατικούς πυραύλους ακριβείας και drones και με μια προηγμένη αλλά εύθραυστη υποδομή, υπάρχει η δυνατότητα κρατικής καταστροφής του Ισραήλ κάτω από το πυρηνικό κατώφλι. Η γραμμή μεταξύ συμβατικής και πυρηνικής σύγκρουσης είναι επομένως κάπως θολή, πράγμα που σημαίνει ότι η κλιμάκωση από το ένα στο άλλο μπορεί να είναι ψυχολογικά ευκολότερη από ό,τι ήταν μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου.
Τρία στρατιωτικά αποτελέσματα φαίνονται τώρα πιθανά. Είναι:
(α) η εξάντληση και καταστροφή της στρατιωτικής ισχύος του Ιράν και της Ισλαμικής Δημοκρατίας, που αποτελούν τους διακηρυγμένους στόχους των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ αντίστοιχα·
(β) η κατεδάφιση της αμερικανικής παρουσίας στη Μέση Ανατολή, που αποτελεί διακηρυγμένο στόχο των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), οδηγώντας στην κατάρρευση της ισραηλινής ισχύος· και
(γ) η κλιμάκωση σε πυρηνική επίθεση.
Θα κατέτασσα αυτά τα ενδεχόμενα με αντίστροφη σειρά πιθανότητας: γ > β > α. Αλλά δεν είναι αμοιβαία αποκλειόμενα. Στην πραγματικότητα, το (γ) θα συνεπαγόταν τόσο το (β) όσο και το (α).
Μας απομένει να ελπίζουμε ότι, όταν έρθει η στιγμή, θα υπάρξουν συνετοί και αποφασιστικοί άνθρωποι, πολιτικοί ή στρατιωτικοί, στο σωστό μέρος την κατάλληλη στιγμή. Από όσο γνωρίζω, ο αμερικανικός στρατός εξακολουθεί να διαθέτει ηγεσία που δεν επιθυμεί τη χρήση πυρηνικών όπλων, εκτός εάν υπάρξει άμεση πυρηνική επίθεση κατά των Ηνωμένων Πολιτειών – κάτι που φυσικά δεν θα μπορούσε να προέλθει από το Ιράν. Ένας έμπειρος παρατηρητής και συνάδελφος, του οποίου τις απόψεις σέβομαι, μου λέει ότι ακόμη και στο σημερινό Ισραήλ πιθανότατα υπάρχουν τέτοιοι άνθρωποι. Ελπίζω να έχει δίκιο. Μοιάζει μια πολύ εύθραυστη ελπίδα.
