Ρεπορτάζ: Άχταρ Μακόιι
Η Ισλαμική Δημοκρατία οικοδομήθηκε πάνω στην αρχή ότι το Ιράν δεν θα επέτρεπε ποτέ ξανά σε ξένες δυνάμεις να αποκομίζουν κέρδη από τους πόρους του. (Raheb Homavandi/Reuters)
Το Ιράν έχει βάλει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων με τις Ηνωμένες Πολιτείες κάτι πρωτοφανές, καθώς προσπαθεί να αποφύγει έναν πόλεμο και να διασώσει το πρόγραμμα εμπλουτισμού ουρανίου.
Η Ισλαμική Δημοκρατία προσέφερε στον Ντόναλντ Τραμπ πρόσβαση στον πλούτο από πετρέλαιο και φυσικό αέριο, τον οποίο κρατά μακριά από τις ΗΠΑ από την επανάσταση του 1979.
Το ερώτημα είναι αν η Τεχεράνη το εννοεί ή αν έμπειροι Ιρανοί διπλωμάτες προετοιμάζονται να εκτελέσουν μια περίτεχνη εξαπάτηση, με στόχο να κατευνάσουν τον Αμερικανό πρόεδρο.
Οι συνομιλίες αποσκοπούν στον περιορισμό των πυρηνικών δυνατοτήτων του Ιράν, με αντάλλαγμα την άρση των κυρώσεων που έχουν ρημάξει την οικονομία του.
Ο κ. Τραμπ έχει προειδοποιήσει την Τεχεράνη ότι έχει περιθώριο 10 έως 15 ημερών για να καταλήξει σε μια «ουσιαστική συμφωνία» με την Ουάσινγκτον, διαφορετικά θα αντιμετωπίσει αμερικανικά αεροπορικά πλήγματα.
Ο Χαμίντ Γκανμπάρι, αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών, δήλωσε ότι το Ιράν έχει προτείνει επισήμως οικονομικές ρυθμίσεις που θα ήταν αδιανόητες ακόμη και πριν από λίγες εβδομάδες.
«Αμοιβαία συμφέροντα στους τομείς του πετρελαίου και του φυσικού αερίου, κοινά κοιτάσματα, επενδύσεις στην εξόρυξη και ακόμη και αγορές αεροσκαφών έχουν συμπεριληφθεί στο κείμενο των διαπραγματεύσεων», είπε ο κ. Γκανμπάρι.
Ο υπουργός Πετρελαίου του Ιράν δήλωσε επίσης την Παρασκευή ότι η συνεργασία με τις Ηνωμένες Πολιτείες στους τομείς του πετρελαίου και του φυσικού αερίου είναι πιθανή, ως μέρος της πυρηνικής συμφωνίας.
Η πρόταση επιχειρεί να διορθώσει αυτό που Ιρανοί αξιωματούχοι αναγνωρίζουν πλέον ως ένα μοιραίο ελάττωμα της πυρηνικής συμφωνίας του 2015: οι ΗΠΑ δεν αποκόμισαν κανένα οικονομικό όφελος από τη συμμόρφωση.
Αυτό κατέστησε την αποχώρηση του κ. Τραμπ από τη συμφωνία το 2018 πολιτικά «ανώδυνη» στο εσωτερικό.
Δημιουργώντας Αμερικανούς εταιρικούς «μετόχους» με δισεκατομμύρια σε κίνδυνο, αν μια συμφωνία δεν υπογραφεί ή αν καταρρεύσει, το Ιράν ελπίζει να οικοδομήσει στις ΗΠΑ εγχώριες πολιτικές και οικονομικές δυνάμεις που θα πιέζουν υπέρ της τήρησής της.
«Αυτή τη φορά, για τη βιωσιμότητα της συμφωνίας, είναι απαραίτητο η Αμερική να μπορεί επίσης να ωφεληθεί σε τομείς με υψηλές και γρήγορες οικονομικές αποδόσεις», δήλωσε ο κ. Γκανμπάρι.
Ενώ υπό τη συμφωνία οι αμερικανικές εταιρείες ήταν ουσιαστικά αποκλεισμένες λόγω των κυρώσεων, ρωσικές και κινεζικές επιχειρήσεις διεύρυναν το αποτύπωμά τους στο Ιράν, ενώ ευρωπαϊκές πολυεθνικές — μεταξύ άλλων οι Total, Peugeot και Siemens — εισήλθαν στην αγορά.
Ο Μπεχζάντ Ναζίρι-Ραντ, Ιρανός αναλυτής, δήλωσε στην Telegraph: «Από οικονομικής άποψης, όταν ένας από τους βασικούς παίκτες αισθάνεται ότι δεν έχουν δημιουργηθεί γι’ αυτόν νέα συμφέροντα, δεν θα έχει κίνητρο να διατηρήσει τη συμφωνία».
Όταν ο κ. Τραμπ αποφάσισε να αποχωρήσει, δεν υπήρχε κανένα αμερικανικό εταιρικό λόμπι που να αντιδράσει. Καμία ομάδα συμφερόντων στην Ουάσινγκτον δεν είχε δισεκατομμύρια να διακυβεύονται.
Το κατά πόσον, όμως, η προσφορά για το πετρέλαιο αντανακλά γνήσια ιρανική πρόθεση είναι ένα εντελώς διαφορετικό ζήτημα.
Η σύνθεση της διαπραγματευτικής ομάδας της Τεχεράνης θέτει υπό αμφισβήτηση τη δέσμευσή της στις συνομιλίες και υποδηλώνει ότι ενδέχεται να επιχειρεί να παραπλανήσει τους άπειρους Αμερικανούς συνομιλητές της.
Η πετρελαϊκή «προσφορά» θα μπορούσε να αποτελεί απόπειρα του Ιράν να υπογράψει οποιαδήποτε συμφωνία, ώστε να απομακρύνει τις απειλές πολέμου του κ. Τραμπ και να κερδίσει χρόνο μέχρι να αποχωρήσει από το αξίωμά του το 2028.
Πηγή φωτογραφίας: @TM_911 / Fars News
Ο Αμπάς Αραγκτσί, υπουργός Εξωτερικών, και ο Ματζίντ Ταχτ-Ραβάντσι, αναπληρωτής του, ήταν οι αρχιτέκτονες της συμφωνίας του 2015 — βετεράνοι πολυετών τεχνικών διαπραγματεύσεων με δυτικές δυνάμεις και από τους πλέον έμπειρους πυρηνικούς διπλωμάτες παγκοσμίως.
Απέναντί τους βρίσκεται ο Στιβ Γουίτκοφ, ειδικός απεσταλμένος του κ. Τραμπ: επενδυτής ακινήτων χωρίς υπόβαθρο στη μη διάδοση, του οποίου οι προηγούμενες διπλωματικές πρωτοβουλίες έχουν προκαλέσει σκεπτικισμό ακόμη και μεταξύ Αμερικανών συμμάχων.
Η ασυμμετρία είναι προφανής και πρώην πρόσωπα «εκ των έσω» του καθεστώτος εκτιμούν ότι οι Ιρανοί διαπραγματευτές την γνωρίζουν πολύ καλά.
Ιστορικά, οι διαπραγματευτές της Τεχεράνης έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα επιδέξιοι στη δημιουργία σκόπιμης ασάφειας: διατυπώσεων που στα αγγλικά διαβάζονται ως παραχώρηση, ενώ στα περσικά ως διατήρηση της ικανότητας/δυνατοτήτων.
Η ίδια η συμφωνία του 2015 περιείχε διατάξεις τις οποίες αμφότερες οι πλευρές ερμήνευσαν στη συνέχεια με τρόπους ασύμβατους μεταξύ τους. Δεν υπάρχει προφανής λόγος να αναμένει κανείς ότι αυτή η δυναμική έχει αλλάξει.
Σε αυτό προστίθεται και το ερώτημα τι πραγματικά θέλει ο ανώτατος ηγέτης, Αλί Χαμενεΐ, σε αντίθεση με όσα λέει δημοσίως.
Την ημέρα που διεξήχθησαν οι συνομιλίες της Γενεύης, ο Χαμενεΐ απείλησε ότι θα βυθίσει αμερικανικά αεροπλανοφόρα και δήλωσε ότι το πυραυλικό πρόγραμμα του Ιράν δεν αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Την ίδια στιγμή, ο υπουργός Εξωτερικών του βρισκόταν στην Ελβετία προσφέροντας σε αμερικανικές εταιρείες πρόσβαση σε ιρανικά πετρελαϊκά κοιτάσματα.
Ένα ιδρυτικό μέλος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) υπέδειξε ότι οι Ιρανοί διαπραγματευτές θα έλεγαν ιδιωτικά στον κ. Γουίτκοφ να αγνοήσει τις δημόσιες απειλές του Χαμενεΐ, ως «θέατρο» για εσωτερική κατανάλωση.
«Θα έλεγαν το ίδιο πράγμα στον κ. Γουίτκοφ και θα του ζητούσαν να δώσει χαιρετίσματα στον κ. Τραμπ — αυτές οι ομιλίες είναι μόνο για εσωτερικούς λόγους», δήλωσε ο Μοχσέν Σαζεγκάρα στην Telegraph.
Αυτή η αντίφαση δεν είναι καινούργια. Αποτελεί χαρακτηριστικό του τρόπου με τον οποίο η Ισλαμική Δημοκρατία έχει διαχειριστεί την πυρηνική διπλωματία επί περισσότερες από δύο δεκαετίες.
Ο Χαμενεΐ διατηρεί δημόσια τα «επαναστατικά» του διαπιστευτήρια, ενώ οι διαπραγματευτές του προχωρούν σε πραγματιστικές παραχωρήσεις — μια δομή που του προσφέρει εύλογη άρνηση ευθύνης αν μια συμφωνία αποτύχει και τη δυνατότητα να διεκδικήσει τα εύσημα αν επιτύχει.
Ιρανοί «εκ των έσω», που έχουν βρεθεί στο δωμάτιο των διαπραγματεύσεων, λένε ότι ενημερωνόταν προσωπικά για κάθε γραμμή της συμφωνίας του 2015, ακόμη κι όταν δημόσια διατηρούσε επιφυλάξεις απέναντί της.
Η ίδια στρατηγική φαίνεται ότι εφαρμόζεται και τώρα.
Τα ουσιαστικά χάσματα ανάμεσα στις δύο πλευρές υποδηλώνουν ότι οποιαδήποτε συμφωνία παραμένει μια μακρινή προοπτική.
Η κυβέρνηση Τραμπ έχει απαιτήσει μηδενικό εμπλουτισμό ουρανίου υπό οποιαδήποτε συμφωνία.
Το Ιράν έχει δηλώσει ότι τα δικαιώματα εμπλουτισμού στο πλαίσιο της Συνθήκης Μη Διάδοσης των Πυρηνικών Όπλων (NPT) δεν είναι αντικείμενο διαπραγμάτευσης — θέση που δεν έχει μεταβληθεί μέσα από διαδοχικές κυβερνήσεις και αρκετούς γύρους συνομιλιών.
Ωστόσο, οι επανειλημμένες δημόσιες εμφανίσεις του Χαμενεΐ αυτή την εβδομάδα και οι απειλές προς τις ΗΠΑ, με αποδέκτη το εγχώριο κοινό, δείχνουν ότι αισθάνεται ενισχυμένος. Αυτό μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι οι διαπραγματευτές του κάνουν παραχωρήσεις στις συνομιλίες, ενώ εκείνος επιχειρεί να «σώσει τα προσχήματα» στο εσωτερικό.
Κάτι τέτοιο θα ήταν αναγκαίο, καθώς η εσωτερική πολιτική του Ιράν καθιστά την «προσφορά» για το πετρέλαιο εύθραυστη.
Η εθνικοποίηση του πετρελαίου δεν είναι απλώς μια επιλογή πολιτικής στην Ισλαμική Δημοκρατία. Είναι θεμέλιο της ταυτότητας του καθεστώτος.
Η κατάσχεση/εθνικοποίηση των πετρελαϊκών κοιτασμάτων από τον πρωθυπουργό Μοχάμαντ Μοσαντέγκ το 1953, αφαιρώντας τα από τον βρετανικό έλεγχο, και το πραξικόπημα που τον ανέτρεψε — με στήριξη της CIA — γέννησαν το αίσθημα αδικίας που τροφοδότησε την επανάσταση του 1979.
Ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί οικοδόμησε την Ισλαμική Δημοκρατία πάνω στην αρχή ότι το Ιράν δεν θα επέτρεπε ποτέ ξανά σε ξένες δυνάμεις να κερδοσκοπούν από τους πόρους του.
Η προσφορά αυτού ακριβώς του πόρου σε αμερικανικές εταιρείες θα ήταν το ισχυρότερο «όπλο» που θα είχαν στη διάθεσή τους οι σκληροπυρηνικοί, προκειμένου να υπονομεύσουν οποιαδήποτε συμφωνία εκ των έσω.
Ήδη έχουν συλληφθεί αρκετοί μεταρρυθμιστές πολιτικοί που πρόσφατα είχαν καλέσει σε διάλογο με τη Δύση.
Ο πολιτικός χώρος για μια συμφωνία του είδους που περιγράφει ο κ. Γκανμπάρι είναι εξαιρετικά περιορισμένος.
Ο κ. Τραμπ, στο μεταξύ, αντιμετωπίζει τους δικούς του περιορισμούς.
Παρότι η αποστολή δύο ομάδων κρούσης αεροπλανοφόρων στην περιοχή δημιουργεί στρατιωτικές επιλογές, δεν μπορούν να παραμείνουν επ’ αόριστον χωρίς είτε ανάληψη δράσης είτε μια διπλωματική λύση που θα μπορεί να παρουσιαστεί ως «νίκη».
Η κυβέρνηση έχει επίσης στρατηγικούς λόγους να αποφύγει ένα πλήγμα, που υπερβαίνουν την πυρηνική ατζέντα: ένα ιρανικό κράτος σε κατάρρευση, με το οπλοστάσιό του από πυραύλους και οπλικά συστήματα, θα δημιουργούσε ένα διαφορετικό — και δυνητικά δυσκολότερο — πρόβλημα.
«Οι ΗΠΑ δεν θέλουν ένα αποτυχημένο κράτος στο Ιράν, γιατί δεν θα είναι σαφές ποιος θα πάρει όλα αυτά τα όπλα και τους πυραύλους», δήλωσε ο κ. Σαζεγκάρα.
Μετά τη Γενεύη, και οι δύο πλευρές ανέφεραν ότι συμφώνησαν σε «κατευθυντήριες αρχές» και ότι θα ανταλλάξουν προσχέδια κειμένων πριν από έναν τρίτο γύρο. Δεν ορίστηκε ημερομηνία.
Ένας Ιρανός αναλυτής στην Τεχεράνη καταδίκασε ολόκληρο το σχήμα ως αντιπαραγωγικό, υποστηρίζοντας στην Telegraph ότι οι έμμεσες συνομιλίες μέσω Ομανών διαμεσολαβητών εμποδίζουν την άμεση εμπλοκή που απαιτούν οι πραγματικές τομές.
«Η έμμεση διαπραγμάτευση ήταν από τις πιο παράξενες αποφάσεις και ιδέες που υιοθέτησε ποτέ η διπλωματική μας μηχανή», είπε ο αναλυτής.
Πρόσθεσε: «Ή μην διαπραγματεύεστε καθόλου ή, αν διαπραγματεύεστε, κάντε το άμεσα και με αυτοπεποίθηση. Η διπλωματική ανατροπή είναι πολύ πιο σημαντική από τη διπλωματική σκηνοθεσία».
Οι διαπραγματεύσεις διεξάγονται με φόντο εσωτερική αναταραχή.
Χιλιάδες Ιρανοί σκοτώθηκαν τον περασμένο μήνα σε καταστολή διαδηλώσεων που πυροδοτήθηκαν από την οικονομική απελπισία την οποία έχουν προκαλέσει οι κυρώσεις και η κακοδιαχείριση της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Τα βασικά αγαθά έχουν γίνει απλησίαστα, ενώ ακόμη και τα εμβόλια για τη γρίπη είναι σε έλλειψη.
Τα 93 εκατομμύρια Ιρανοί πολίτες δεν εκπροσωπούνται στις συνομιλίες, δεν έχουν μοχλό πίεσης και δεν έχουν «έξοδο διαφυγής».
Σε κάθε σενάριο — τόσο στον πόλεμο όσο και στις συνομιλίες — αυτοί είναι τα θύματα.
