Συνάντηση στην Άγκυρα: Διάλογος ή διαχείριση υποχώρησης;

Του Παντελή Σαββίδη

Η πρόσφατη συνάντηση Μητσοτάκη- Ερντογάν στην Άγκυρα παρουσιάστηκε ως, ακόμη, ένα βήμα στη διαδικασία διαλόγου και διατήρησης «ήρεμων νερών» στο Αιγαίο. Όμως πίσω από τις τυπικές διατυπώσεις και τις ευγενικές δηλώσεις περί συνεργασίας, αναδύεται ένα πιο ουσιαστικό ερώτημα: πρόκειται πράγματι για διάλογο ισοτίμων ή για μια διαδικασία διαχείρισης σταδιακής υποχώρησης;

Η συνάντηση πραγατοποιήθηκε αφού προηγήθηκε τουρκική NAVTEX, έγιναν παραβιάσεις του ελληνικού εναέριου χώρου και η ελληνική αεροναυτική άσκηση «Τρίαινα» στη Χίο που εισχωρούσε βαθιά στα ελληνοτουρκικά σύνορα. Ήταν, όμως, μια άσκηση που θύμιζε αντάρτικο. Εκδόθηκε NAVTEX διαρκείας μιας ημέρας, η Ελλάδα αδιαφόρησε για την τουρκική antinavtex αλλά στο τέλος της ημέρας όλα τελείωσαν. Για να έχει ουσιαστικό νόημα, και όχι τυπικό, πρέπει να υπάρχει συνεχής ελληνική δραστηριότητα στην περιοχή. Αλλά, έστω και τυπικά, η Ελλάδα αμφισβήτησε την τουρκική NAVTEX στο πεδίο, η οποία έχει αόριστη διάρκεια.

Όσοι διακονούν το διεθνές δίκαιο υποστηρίζουν πως μια αξίωση, έστω και παράνομη αν δεν αμφισβητηθεί, δημιουργεί τετελεσμένα. Και από αυτήν την άποψη έστω και αυτό που συνέβη με την άσκηση ήταν σημαντικό.

Την ίδια στιγμή που οι δύο ηγέτες συνομιλούσαν στην Άγκυρα, η Λιβύη προχωρούσε σε επίσημη ανακήρυξη και παραχώρηση οικοπέδων για έρευνες υδρογονανθράκων, συμπεριλαμβανομένων περιοχών που εμπίπτουν στο τουρκολιβυκό μνημόνιο νοτίως της Κρήτης. Στις σχετικές διαδικασίες εμφανίζονται μεγάλοι ενεργειακοί παίκτες: Eni, Qatar Energy, Repsol, MOL, TPAO, Chevron, ConocoPhillips, TotalEnergies. Δεν πρόκειται για συμβολικές κινήσεις· πρόκειται για εν δυνάμει δημιουργία τετελεσμένων.

Το timing αυτής της εξέλιξης δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί τυχαίο. Η τουρκική εξωτερική πολιτική αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στη σημειολογία και στον συγχρονισμό των κινήσεων.

Η σύμπτωση των λιβυκών αδειοδοτήσεων με την επίσκεψη του Έλληνα πρωθυπουργού στην Άγκυρα λειτούργησε ως υπενθύμιση ότι ο διάλογος δεν αναστέλλει τις στρατηγικές διεκδικήσεις. Θα κάνει κάτι, και τι, επ αυτών η Αθήνα; Τι νόημα έχουν τα ήρεμα νερά όταν δημιουργούνται τετελεσμένα;

Η σημειολογία αποτυπώθηκε και στο επίπεδο της υποδοχής. Τον Έλληνα πρωθυπουργό υποδέχθηκε στο αεροδρόμιο της Άγκυρας ο υπουργός Τουρισμού της Τουρκίας. Στη διπλωματία, οι λεπτομέρειες έχουν βαρύτητα.

Η πρακτική που απορρέει από το διεθνές πρωτόκολλο προβλέπει ότι ο αρχηγός κράτους ή κυβέρνησης γίνεται δεκτός στο σημείο εισόδου από τον υπουργό Εξωτερικών και στον χώρο άσκησης της κρατικής εξουσίας από τον ομόλογό του. Όταν επιλέγεται χαμηλότερο επίπεδο εκπροσώπησης, αυτό συνιστά πολιτικό μήνυμα. Μήνυμα υποβάθμισης της επίσκεψης.

Η σύγκριση με τον τρόπο που η Αθήνα υποδέχθηκε τον Ερντογάν σε προηγούμενη επίσκεψή του είναι αναπόφευκτη. Στη διεθνή πολιτική, οι συμβολισμοί εντάσσονται στο ευρύτερο αφήγημα ισχύος.

Η ίδια ανισορροπία διαφάνηκε και στη συνέντευξη Τύπου. Ο Μητσοτάκης εμφανίστηκε κινητικός, με έκδηλη ικανοποίηση που η συνάντηση πραγματοποιήθηκε. Ο Ερντογάν, αντίθετα, έδωσε την εικόνα βαριεστημένου που κάνει αγγαρεία και δεν προσέρχεται ως αιτών αλλά ως διαχειριστής της κατάστασης.

Η αναφορά του Ερντογάν στο διεθνές δίκαιο προβλήθηκε ως θετικό στοιχείο. Ωστόσο, το πρόβλημα δεν είναι η επίκληση του διεθνούς δικαίου, αλλά η ερμηνεία του. Μοιάζει συχνά σαν να υπάρχει ένα διεθνές δίκαιο για όλες τις χώρες και ένα «ειδικό» διεθνές δίκαιο για την Τουρκία. Διεθνές δίκαιο α λα τούρκα.

Η Άγκυρα δεν ισχυρίζεται ότι κινείται εκτός διεθνούς δικαίου. Αντιθέτως, θεμελιώνει τις διεκδικήσεις της στο ίδιο νομικό πλαίσιο που επικαλείται και η Ελλάδα — απλώς το ερμηνεύει διαφορετικά. Δύο είναι οι βασικοί πυλώνες αυτής της προσέγγισης: η θεωρία των «Γκρίζων Ζωνών», που συνιστά αναθεωρητική ανάγνωση των Συνθηκών του Λονδίνου (1913), της Λωζάννης (1923) και των Παρισίων (1947), και η θεωρία της «Γαλάζιας Πατρίδας», που αποτελεί τουρκική ερμηνεία του Δικαίου της Θάλασσας (UNCLOS III – 1982). Είναι αξιοσημείωτη η μελέτη επ αυτών του Δημήτρη Κόντη.

Για την Τουρκία του Ερντογάν, ακόμη και η έννοια της «δίκαιης λύσης» στην οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ τείνει να διαβάζεται ως αξίωση γεωγραφικής κατανομής που προσεγγίζει «το μισό Αιγαίο». Στην ανατολική Μεσόγειο οι τουρκικές αξιώσεις είναι ακόμη πιο μαξιμαλιστικές. Για την Άγκυρα, το Καστελόριζο, σχεδόν, δεν υπάρχει.

Δεν πρέπει να λησμονούμε ότι και μεγάλες δυνάμεις στο παρελθόν δεν αποδέχθηκαν κανόνες του Δικαίου της Θάλασσας όταν δεν τους συνέφεραν. Το διεθνές δίκαιο, στην πράξη, συχνά διαπλέκεται με το «δίκαιο του ισχυρού».

Στο επίπεδο της ουσίας, τι άλλαξε μετά τη συνάντηση; Το casus belli παραμένει, παρά την έκκληση Μητσοτάκη να το άρει η Τουρκία. Το τουρκολιβυκό μνημόνιο παραμένει. Οι NAVTEX συνεχίζονται. Οι πάγιες θέσεις δεν μεταβλήθηκαν. Η μόνη σταθερά είναι η συνέχιση του διαλόγου.

Ο διάλογος, όμως, δεν είναι αυτοσκοπός. Είναι εργαλείο. Και όταν διεξάγεται από θέση αγωνίας για τη διατήρησή του, κινδυνεύει να εκληφθεί ως ανάγκη — όχι ως επιλογή.

Η πολιτική των «ήρεμων νερών» μπορεί να είναι ορθολογική στρατηγική, εφόσον συνοδεύεται από σαφή όρια, αποτρεπτική ισχύ και ενεργή νομική αντεπίθεση. Αν, αντίθετα, περιορίζεται στην αποφυγή έντασης, τότε μετατρέπεται σε διαχείριση τετελεσμένων.

Το κεντρικό ερώτημα, λοιπόν, παραμένει: πρόκειται για διάλογο ισότιμων κρατών ή για σταδιακή προσαρμογή σε μια νέα ισορροπία που διαμορφώνει ο ισχυρότερος;

πηγή: εφημερίδα “Θεσσαλονίκη”