Ν. Βαρσακέλης: Ρωσική Οικονομία. Γιατί ο Πούτιν δεν Είναι Στάλιν

Νίκος Χ. Βαρσακέλης,

Καθηγητής Βιομηχανικής Πολιτικής Τμήμα Οικονομικών Επιστημών ΑΠΘ

barsak@econ.auth.gr

Η οικονομική επιστήμη, όπως και οι άλλες κοινωνικές επιστήμες, δεν έχει την πολυτέλεια των εργαστηριακών πειραμάτων. Κυρίως δε σε θέματα συνολικής οικονομίας όπως οικονομική ανάπτυξη, πληθωρισμός, ανεργία, κλπ.

Δεν έχει η οικονομική επιστήμη να πειραματιστεί σε συνθήκες εργαστηρίου για τις επιπτώσεις που θα έχει στην οικονομία η άλφα ή η β παρέμβαση. Έχουμε βέβαια τα μαθηματικά και οικονομετρικά μοντέλα που μας βοηθούν να κάνουμε προβλέψεις. Αλλά σε θέματα  πολύ μακρού χρόνου, όπως 30-40 ετών, η δυνατότητα αυτών των μοντέλων περιορίζεται.

Η  ιστορία όμως μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό εργαλείο για την ανάλυση των μακρόχρονων επιπτώσεων από την μεταβολή σημαντικών θεσμικών παραμέτρων. Ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα  είναι η εισαγωγή από τον Ντεγκ Χσιαο Πινγκ στα τέλη της δεκαετίας του 1970 των δικαιωμάτων περιουσίας, δηλαδή του δικαιώματος ο κάθε πολίτης να έχει την δυνατότητα να κάνει την περιουσία του όπως την εργατική του δύναμη, το μυαλό του, τα χρήματα του ό,τι θεωρεί αυτός πιο αποδοτικό για αυτόν.

Αυτή η θεσμική αλλαγή οδήγησε την Κίνα από μια αγροτική και υποανάπτυκτη οικονομία στην σημερινή οικονομική υπερδύναμη.

Τι άλλαξε; Η κουλτούρα ήταν ή ίδια, η γεωγραφία η ίδια, το κλίμα το ίδιο, η διοικητική δομή η ίδια, το ΚΚΚ το ίδιο. Το μόνο που άλλαξε ήταν ο θεσμός.

Πάμε τώρα να δούμε μια άλλη μεγάλη χώρα. Την Ρωσία. Η Ρωσία επί τσαρικού καθεστώτος αφενός μεν ήταν μια αγροτική και οικονομικά υπανάπτυκτη οικονομία. Όταν οι χώρες της δύσης προχωρούσαν στην βιομηχανική επανάσταση, τόσο την  πρώτη όσο και την δεύτερη με τις ηλεκτρομηχανές στα εργοστάσια, η Ρωσία παρέμενε προσκολλημένη στο δουλοπάροικο καθεστώς που είχε πλέον εκλείψει από την δύση. Στα πρώτα χρόνια μετά  την Οκτωβριανή επανάσταση, η κατάσταση παρέμενε στάσιμη και η Νέα Οικονομική Πολιτική του Λένιν σε μια χώρα που ήταν ενάμιση αιώνα πίσω από την δύση φάνηκε ότι δεν θα έδινε την λύση του εκσυγχρονισμού της Ρωσίας.

Κατά τη διαδοχή του Λένιν, ο Στάλιν επικράτησε με την θέση, που είχε επεξεργαστεί ο Μπουχάριν, «σοσιαλισμός σε μια χώρα»,  δηλαδή την εμβάθυνση του σοσιαλισμού στην Ρωσία, απέναντι στη θέση το Τρότσκι για «διαρκή παγκόσμια επανάσταση». Ο Στάλιν έγινε ο ηγέτης της χώρας και αυτή η επικράτηση υπήρξε καθοριστική για την οικονομία της ΕΣΣΔ.

Εκ του αποτελέσματος πάντα, φαίνεται ότι ο Στάλιν αντιλήφθηκε το αδιέξοδο της ΝΕΠ σε μια υποανάπτυκτη οικονομία  και προχώρησε την εφαρμογή μιας στρατηγικής που ακολούθησαν και άλλες χώρες της δύσης. Την έμφαση στην ταχεία ανάπτυξη της βαριάς βιομηχανίας ώστε να καλυφθεί το κενό με την δύση.

Οι αναγκαίες επενδύσεις σε υποδομές όπως δρόμοι, λιμάνια, σιδηρόδρομος, εργοστάσια παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και δίκτυα έγιναν σε μα μόλις δεκαετία. Έτσι από το 1928 μέχρι την έναρξη του πολέμου, η Ρωσία κατάφερε να πλησιάσει τις οικονομικά ανεπτυγμένες χώρες της δύσης. Ταυτόχρονα, προχώρησε στην δημιουργία των μεγάλων αγροτικών εκμεταλλεύσεων, τα γνωστά κολχόζ, ώστε μέσω των οικονομιών κλίμακας και την εκμηχάνιση να επιτευχθεί η αύξηση της παραγωγικότητας. Είναι γεγονός ότι στο προηγούμενο καθεστώς της αγροτικής εκμετάλλευσης υπήρχαν περίοδοι πολύ κακής σοδειάς που οφείλονταν αφενός μεν στο μικρό μέγεθος και αφετέρου στις  μεσαιωνικές μεθόδους καλλιέργειας.

Η πολιτική του Στάλιν στην γεωργία ήταν στην ουσία παρόμοια με την αντίστοιχη της εκβιομηχάνισης της γεωργίας στην Αγγλία στα τέλη του 18^ου και στον 19^ο αιώνα, με την εκδίωξη των χωρικών από τα μεγάλα αγροκτήματα που οδήγησε στην εισροή των απόκληρων αγροτών στις μεγάλες πόλεις και σε συνθήκες εξαθλίωσης, όπως πολύ χαρακτηριστικά περιγράφει η Βικτωριανή λογοτεχνία.

Η ταχεία ανάπτυξη της βαριάς βιομηχανίας πρόσφερε στη Ρωσία να παραξει αξιόλογο πολεμικό υλικό κατά την διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου πολέμου και να την οδηγήσει στην νίκη κατά του Γερμανικού στρατού. Στο άρθρο αυτό δεν θα αναφερθώ στα αρνητικά του Στάλιν. Μόνο στην οικονομική πολιτική του.

Να σημειώσω ότι σύμφωνα με τα δεδομένα, το 1953 η χαλυβουργία της Ρωσίας ήταν σε επίπεδο τεχνολογίας αντίστοιχο με των ΗΠΑ. Το 1985 η τεχνολογία στην Ρωσία ήταν αυτή που άφησε ο Στάλιν και στις ΗΠΑ είχε κάνει σημαντικά βήματα.

Το 2000 αναλαμβάνει την προεδρία της Ρωσίας ο Βλαντιμίρ Πούτιν. Η προηγούμενη περίοδος χαρακτηρίζεται από υψηλό πληθωρισμό και σχεδόν οικονομικό χάος.  Η παραγωγική εικόνα της Ρωσίας ήταν αυτή που παρουσιάζεται στο διάγραμμα των εξαγωγών. Γιατί οι εξαγωγές; Διότι μια χώρα εξάγει τα καλυτέρα αγαθά της, με άλλα λόγια αυτά που μπορούν να ανταγωνιστούν αντίστοιχα προϊόντα από άλλες χώρες.

Εξαγωγές της Ρωσίας 2000

Όπως φαίνεται λοιπόν από την δομή των εξαγωγών της Ρωσίας, πάνω από το 90% των εξαγωγών της αφορούσε αυτό που ονομάζουμε εμπορεύματα (commodities)  όπως πετρέλαια, φυσικό αέριο, μεταλλεύματα, σιτηρά κλπ., δηλαδή αγαθά με ελάχιστη προστιθέμενη αξία και ελάχιστη βέβαια ενσωματωμένη τεχνολογία.

Μετά από είκοσι σχεδόν χρόνια διακυβέρνησης από τον Πούτιν  πως διαμορφώνεται η παραγωγική εικόνα της Ρωσίας;

Τα δεδομένα για το 2019, τελευταία χρονιά πριν από την πανδημία που δημιούργησε μεγάλο πρόβλημα στις παγκόσμιες αλυσίδας αξίας και μετά το 2022 ο πόλεμος στην Ουκρανία. Όπως φαίνεται λοιπόν οι εξαγωγές της Ρωσίας προς τον υπόλοιπο κόσμο χαρακτηρίζονται από την ίδια δομή όπως το 2000. Μάλιστα οι εξαγωγές των εμπορευμάτων έχουν αυξήσει ακόμη περισσότερο το μερίδιο τους στο σύνολο των εξαγωγών.

Είκοσι χρόνια λοιπόν μετά τη  άνοδο του Πούτιν στην εξουσία η παραγωγική εικόνα της Ρωσίας παραμένει η ίδια, ίσως λίγο χειρότερη. Σε μια εποχή μάλιστα που η τεχνολογία είναι φτηνή, με ένα ανθρώπινο δυναμικό σε θέματα τεχνολογίας υψηλού επιπέδου, η οικονομική στρατηγική του Πούτιν αποδεικνύεται δεν βοήθησε την Ρωσία να καταστεί μια σημαντική οικονομική δύναμη.

Εξαγωγές της Ρωσίας 2019

Πέραν δε της παραγωγής, της τεχνολογίας και της επιστήμης,  η παραγωγική εικόνα των δύο χωρών αντικατοπτρίζεται και στην παραγωγική δραστηριότητα των δισεκατομμυριούχων τους. Στην ετήσια λίστα του Forbes για τους δισεκατομμυριούχους, θα διαπιστώσουμε ότι η μεγάλη πλειοψηφία των δισεκατομμυριούχων της Ρωσίας ασχολούνται με την ενέργεια, τα μέταλλα και τα ορυχεία, εν αντιθέσει προς τους αντίστοιχους της Κίνας που δραστηριοποιούνται στην βιομηχανία και την τεχνολογία.

Για παράδειγμα, οι τρεις πλουσιότεροι επιχειρηματίες της Κίνας είναι οι Zhong Shanshan (βιομηχανία τροφίμων και φάρμακα), Ma Huateng  (τεχνολογία)  και Colin Zhgnag Huang  (τεχνολογία).

Από την άλλη μεριά, οι τρεις πλουσιότεροι άνθρωποι της Ρωσίας είναι οι Alexei Mordashov, Vladimir Potanin και Vladimir Lisin που δραστηριοποιούνται στα μέταλλα και τα ορυχεία. Κανένα σχόλιο για το πώς πλούτισαν οι μεν και πως οι δε!

Στάλιν και Πούτιν ανέλαβαν την εξουσία σε μεταβατική περίοδο για την Ρωσία. Ο πρώτος στην μετάβαση στο σοσιαλιστικό καθεστώς, ο δεύτερος στην μετάβαση στο καπιταλιστικό. Ο πρώτος είκοσι χρόνια μετά παρέδωσε μια οικονομία με βαριά βιομηχανία, έναν σχετικά αναβαθμισμένο γεωργικό τομέα, μια πυρηνική δύναμη και έναν ανεπτυγμένο τομέα πολεμικής βιομηχανίας. Η ρωσική οικονομία, στα είκοσι χρόνια του δεύτερου, έκανε ελάχιστα βήματα μπροστά, και εξακολουθεί να στηρίζεται στις πρώτες ύλες και στα εμπορεύματα. Η εικόνα των δισεκατομμυριούχων τα λέει όλα.

Ο Πούτιν θυμίζει Μπρέζνιεφ και όχι Στάλιν!