του Παντελή Σαββίδη
Με τον τίτλο θέλω να επισημάνω ότι πέρα από το αν είναι καλή ή κακή η δήλωση της κ. Καρυστιανού για την εξωτερική πολιτική σημασία έχει ότι αναδύεται ένα ζήτημα σχέσης μυστικής διπλωματίας, πολιτικής και λογοδοσίας. Επανέρχομαι σήμερα επειδή διαπίστωσα ότι μερικοί συνομιλητές μας, αν δεν είναι τρολάκια της κυβέρνησης, που μάλλον οι περισσότεροι δεν είναι, θεωρούν ότι ο κ. Μητσοτάκης πρέπει να εξουσιοδοτηθεί εν λευκώ στις συνομιλίες με τον κ. Ερντογάν για την διαχείριση των εθνικών θεμάτων.
Συμμετείχα στην δημοσιογραφική αποστολή (από την ΕΡΤ3) και στην Μαδρίτη και στο Ελσίνκσι και έχω άμεση γνώση του παρασκηνίου. Στη Μαδρίτη μέχρι που δόθηκε η συνέντευξη τύπου δεν ήταν γνωστό το κοινό ανακοινωθέν που αναγνώριζε ζωτικά συμφέροντα της Τουρκίας στο Αιγαίο. Πάνω στην αναγνώριση αυτή στήθηκε ολόκληρη τουρκική θεωρία. Οτιδήποτε έγινε προηγουμένως πριν την δημόσια ανακοίνωση της υπογραφής αποτέλεσε μυστική διπλωματία αλλά και μυστική πολιτική διαχείριση του θέματος.
Τα ίδια και στο Ελσίνσκι.
Το βράδυ των Ιμίων η κυβέρνηση Σημίτη ήρθε σε συνεννόηση με τις ΗΠΑ και ουσιαστικά υποχώρησε στο καθεστώς του νησιού. Ο Θεόδωρος Πάγκαλος λίγες ημέρες αργότερα σε συνέντευξή του στη Θεσσαλονίκη αναγνώρισε ότι η Ελλάδα απώλεσε εθνικό έδαφος.
Η Καρυστιανού εδώ δεν μας ενδιαφέρει. Μας ενδιαφέρει, όμως, πως ένα μέρος της κοινής γνώμης αποδέχεται να συμβαίνουν όλα αυτά χωρίς την ενημέρωσή του. Και αυτό είναι επικίνδυνο.
Με βάση αυτές τις σκέψεις αναζήτησα στο διαδίκτυο την σχέση μυστικής διπλωματίας, πολιτικής και δημόσιας λογοδοσίας.
Ιδού ορισμένα από τα σημεία που βρήκα:
Σε φιλελεύθερες δημοκρατίες, η λογοδοσία των θεσμών και των εκπροσώπων αποτελεί θεμέλιο για τη νομιμοποίηση της εξουσίας. Ωστόσο, η διεθνής διπλωματία — ιδίως οι διαπραγματεύσεις που διεξάγονται πίσω από κλειστές πόρτες — θέτει υπό αμφισβήτηση μέχρι ποιο σημείο το κοινό μπορεί να ελέγξει και να αξιολογήσει τις αποφάσεις που επηρεάζουν ζωτικά δημόσια συμφέροντα.
Μία από τις πιο επιδραστικές μελέτες στο πεδίο είναι το άρθρο:
David Stasavage, “Open-Door or Closed-Door? Transparency in Domestic and International Bargaining,” International Organization 58, no. 4 (2004): 667–704. Αν βρω χρόνο θα σας το παρουσιάσω.
Σε αυτό το άρθρο ο Stasavage εξετάζει πώς η διαφάνεια στις διαπραγματεύσεις επηρεάζει τόσο την λογοδοσία των αξιωματούχων όσο και την ίδια την ποιότητα των αποφάσεων.
• Υπάρχει ξεκάθαρη τάση στο σύγχρονο δημόσιο διάλογο υπέρ της ανοικτής δημοκρατικής λογοδοσίας — η οποία προϋποθέτει διαφάνεια στις διεργασίες που επηρεάζουν το κοινό.
• Ωστόσο, όταν οι διαπραγματεύσεις διεξάγονται δημοσίως (“open-door”), μπορεί να ενισχυθεί η λογοδοσία, αλλά ταυτόχρονα να δημιουργηθούν κίνητρα για πολιτική πόζα και σκληρές θέσεις που δυσχεραίνουν την επίτευξη συμβιβασμών.
• Από την άλλη, οι κλειστές διαπραγματεύσεις (“closed-door”) δίνουν στους διαπραγματευτές περιθώριο να κινηθούν στρατηγικά χωρίς άμεση πίεση από κοινό ή μέσα ενημέρωσης, κάτι που μπορεί να βοηθήσει σε ευάλωτες ή ευαίσθητες συνομιλίες.
Αυτή η ένταση — ανάμεσα στην απαίτηση της δημοκρατίας για έλεγχο και την ανάγκη για διπλωματική ευελιξία — είναι στο επίκεντρο της σύγχρονης διεθνούς πολιτικής σκέψης. Είναι άλλο, όμως, η διπλωματία και άλλο η πολιτική. Η διπλωματία είναι μυστική. Η πολιτική λογοδοτεί.
Η συζήτηση για λογοδοσία και διαφάνεια δεν αφορά μόνο θεωρητικά ζητήματα: πολιτικά και κοινωνικά κινήματα πιέζουν για μεγαλύτερη πρόσβαση σε πληροφορίες και αποφάσεις, ενώ παράλληλα οι κυβερνήσεις — ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης — επικαλούνται την ανάγκη «απορρήτου» για την αποτελεσματική άσκηση εξωτερικής πολιτικής
Η φιλελεύθερη δημοκρατία παραμένει παγιδευμένη στο δίλημμα:
πώς να διασφαλίσει επαρκή λογοδοσία όταν απαιτούνται μυστικές ή μισο-μυστικές διαπραγματεύσεις; Η απάντηση δεν είναι μονοσήμαντη, αλλά απαιτεί να εξετάσουμε θεσμικούς μηχανισμούς καθενός τύπου διαπραγμάτευσης.
Οι συναντήσεις Μητσοτάκη–Ερντογάν είναι αναγκαίες, αλλά δεν είναι αυτονομιμοποιούμενες.
Στην ελληνοτουρκική περίπτωση, η «σιωπηλή διπλωματία» δεν γίνεται σε κενό αέρος. Έρχεται μετά από κρίσεις τύπου Ίμια, Oruc Reis, casus belli, συστηματική αμφισβήτηση κυριαρχίας, ρητορική αναθεωρητισμού από την τουρκική πλευρά. Και αυτές τις ημέρες δέσμευση για 2 χρόνια θαλάσσιου χώρου από την Τουρκία με NAVTEX με προφανή στόχευση.
Άρα, κάθε συνάντηση κορυφής χωρίς σαφές πλαίσιο ενημέρωσης δημιουργεί εύλογα την αίσθηση όχι απλώς μυστικότητας, αλλά δημοκρατικού ελλείμματος.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι συναντιούνται — αλλά το πώς
Από φιλελεύθερη σκοπιά, το ζήτημα δεν είναι να μη γίνονται άτυπες ή μυστικές επαφές. Το ζήτημα είναι ποιο είναι το περιεχόμενο, αν υπάρχουν “κόκκινες γραμμές” γνωστές στη Βουλή, αν υπάρχει πολιτική λογοδοσία εκ των υστέρων.
Χωρίς θεσμική ενημέρωση, χωρίς σαφή όρια, χωρίς πολιτική εξήγηση προς την κοινωνία, δεν λειτουργούν ως σταθεροποιητικός μηχανισμός αλλά ως επικοινωνιακή αναβολή της σύγκρουσης.
Γι αυτό η ερώτηση προς τον πρωθυπουργό τι συζητά με τον κ. Ερντογάν είναι απολύτως λογική και θεμιτή.
Δεν τέθηκε από ένα κόμμα της αντιπολίτευσης αλλά από ένα δημόσιο πρόσωπο. Ε, αυτό είναι μια … αδυναμία των δημοκρατιών. Τι να κάνουμε.
