του Δημητρίου-Μερκουρίου Κόντη*
Στις 16 Απριλίου του 2025, η επιστημονική κοινότητα της Τουρκίας δημοσιοποίησε μέσω του DEHUKAM (εθνικό ερευνητικό κέντρο του πανεπιστημίου της Άγκυρας για τη θάλασσα και το ναυτικό δίκαιο) πρόταση για τον τουρκικό Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό (ΘΧΣ) στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Μάλιστα αναπτύχθηκε ταχύτατα ειδική ιστοσελίδα, καθώς και προωθητικό βίντεο στα αγγλικά, που καταδεικνύει τη σημασία που αποδίδει η Τουρκία στο να κοινοποιήσει/διαφημίσει τις θέσεις της στη Διεθνή Κοινότητα.
Ένα από τα μέλη του συμβουλίου του DEHUKAM είναι και ο καθηγητής Γιουσέλ Ασέρ, ο οποίος το καλοκαίρι του 2023 είχε παρουσιάσει στην Αθήνα την τουρκική ερμηνεία της Συνθήκης της Λωζάννης στο μεγάλο διεθνές συνέδριο για τα 100 χρόνια της Συνθήκης, το οποίο συνδιοργανώθηκε από το ΕΚΠΑ και το ΕΛΙΑΜΕΠ.
Σύμφωνα με το DEHUKAM, ο προτεινόμενος τουρκικός ΘΧΣ εκπονήθηκε ως ακαδημαϊκή μελέτη και δεν αντιπροσωπεύει τις επίσημες θέσεις της Τουρκικής Δημοκρατίας. Άρα δεν είναι ούτε επίσημος ούτε δεσμευτικός για την τουρκική κυβέρνηση.
Αναφορικά με τις θαλάσσιες ζώνες, το DEHUKAM υιοθετεί τη μέση γραμμή από τις ηπειρωτικές ακτές Ελλάδας-Τουρκίας, πάγια θέση της Άγκυρας από το 1974, «μέχρι να συναφθεί συμφωνία θαλάσσιας οριοθέτησης μεταξύ της Τουρκίας και της Ελλάδας».
Η Αθήνα φρονεί ότι σύμφωνα με τις διατάξεις του Δικαίου της Θάλασσας τα νησιά του Αιγαίου και το σύμπλεγμα της Μεγίστης δικαιούνται 100% επήρεια στις θαλάσσιες ζώνες, ενώ η Άγκυρα υποβαθμίζει το ποσοστό στο 0%, προσκαλώντας μας σε πολιτικό διάλογο για την εξεύρεση κάποιας συμβιβαστικής λύσης. Το καλοκαίρι του 1976 οι Τούρκοι κατάφεραν να εξαναγκάσουν τον Κωσταντίνο Καραμανλή να ξεκινήσει διάλογο με την Άγκυρα, ώστε να δώσει ικανοποίηση στις τουρκικές αξιώσεις, όπου αυτές θα ήταν λογικές. Οι «παράλογες» τουρκικές αξιώσεις, η εγγενής δυσπιστία του Καραμανλή προς τον Τούρκο και η αλλαγή της πολιτικής κατάστασης σε Ουάσιγκτον, Αθήνα και Άγκυρα οδήγησαν τελικά στη μη επίλυση του καθορισμού της υφαλοκρηπίδας του Αιγαίου με το ζήτημα να παραμένει εκκρεμές έως τις μέρες μας.
Σημαντική είναι η αναφορά του DEHUKAM στο πρακτικό της Βέρνης, το οποίο θεωρεί ότι ισχύει πλήρως και δεσμεύει την Ελλάδα από μονομερείς ενέργειες στο Αιγαίο μέχρι την οριστική διευθέτηση του καθορισμού της υφαλοκρηπίδας, υπενθυμίζοντάς μας ότι το αντάλλαγμα για τα «ήρεμα νερά» είναι η ουσιαστική αποποίηση του μονομερώς ασκούμενου δικαιώματος της Ελλάδας, σύμφωνα με τις εθιμικές διατάξεις του Δικαίου της Θάλασσας, για την επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης του Αιγαίου στα 12 ναυτικά μίλια.
Τέλος το DEHUKAM επαναλαμβάνει την πάγια τουρκική θέση ότι τα θαλάσσια σύνορα μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας δεν είναι καθορισμένα, για αυτό και δεν αποτυπώνονται στο χάρτη του τουρκικού ΘΣΧ. Η συγκεκριμένη ελληνοτουρκική διαφορά, που δεν γίνεται αποδεκτή από την Αθήνα, απορρέει από το γεγονός ότι η Άγκυρα δεν αποδέχεται την εγκυρότητα του ιταλοτουρκικού πρωτοκόλλου του Δεκεμβρίου του 1932 για τα θαλάσσια σύνορα στο νότιο Αιγαίο, ούτε αποδέχεται τον εθιμικό κανόνα της μέσης γραμμής για τα θαλάσσια σύνορα στο βόρειο Αιγαίο. Σύμφωνα με την ισχύουσα εγχώρια τουρκική νομοθεσία, τα θαλάσσια σύνορα καθορίζονται μόνο με διακρατικές συμφωνίες, ενώ το DEHUKAM τονίζει ότι «παρά τις πολλές προσπάθειες στο παρελθόν τα θαλάσσια σύνορα μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας δεν έχουν οριοθετηθεί πλήρως».
Το «δίλλημα» της Άγκυρας έγκειται σε ποιο βαθμό η κυβέρνηση Ερντογάν θα υιοθετήσει τις ακραίες και μαξιμαλιστικές θέσεις του DEHUKAM, εάν όντως ισχύουν οι διαρροές του τουρκικού ΥΠΕΞ ότι θα εκπονήσει ΘΧΣ για να τον καταθέσει στον ΟΗΕ. Αναφέρομαι σε «ακραίες» θέσεις, καθώς ο ΘΧΣ του DEHUKAM αμφισβητεί αόριστα το ιδιοκτησιακό καθεστώς των ελληνικών νησιών του Αιγαίου:
Υπάρχουν πολλά μικρά νησιά, βραχονησίδες και βράχοι στο Αιγαίο, τα οποία δεν παραχωρήθηκαν στην Ελλάδα με διεθνείς συνθήκες. Τα περισσότερα από αυτά δεν μπορούν να υποστηρίξουν ανθρώπινη διαβίωση και δεν έχουν αυτόνομη οικονομική ζωή. Στις θαλάσσιες ζώνες όπου υπάρχουν τα προαναφερθέντα μικρά νησιά, βραχονησίδες και βράχοι, τα θαλάσσια σύνορα αντικατοπτρίζουν μόνο τη χωρική θάλασσα της ξηράς (δηλαδή της ηπειρωτικής Τουρκίας) και δεν αντικατοπτρίζουν απαραίτητα τα όρια των περιοχών κυριαρχίας. Τέτοια σύνορα στον χάρτη δεν μπορούν να θεωρηθούν ως προώθηση ή αποδοχή οποιωνδήποτε αξιώσεων δικαιοδοσίας.
Δηλαδή στον τουρκικό ΘΧΣ του DEHUKAM αποτυπώνεται κανονικά η αιγιαλίτιδα ζώνη των 6 ναυτικών μιλίων για τα ελληνικά νησιά, νησίδες και βραχονησίδες, αλλά η παραπάνω αποτύπωση δεν αποτελεί αποδοχή της Άγκυρας ότι τα νησιά αυτά ορθώς και νομίμως διατελούν σήμερα υπό ελληνική κυριαρχία. Επίσης δεν αποδέχονται την ισχύουσα κατάσταση στο Αιγαίο αναφορικά με αιγιαλίτιδα ζώνη εύρους 6 ναυτικών μιλίων.
Ειδικά για τη βραχονησίδα Ζουράφα, το DEHUKAM δεν της έχει αποδώσει καθόλου χωρικά ύδατα, χωρίς να προβεί σε περαιτέρω εξηγήσεις, θεωρώντας έμμεσα ότι η βραχονησίδα δεν πληροί το νομικό ορισμό του νησιωτικού σχηματισμού, ώστε να δικαιούται αιγιαλίτιδα ζώνη. Η παραπάνω τουρκική θέση είναι νέα, ενώ η Άγκυρα ίσως τελικά να μην αμφισβητήσει το ιδιοκτησιακό καθεστώς της βραχονησίδας που βρίσκεται στην είσοδο των Στενών, αλλά να ακυρώσει τη στρατηγική της σημασία υποστηρίζοντας ότι η Ζουράφα δεν είναι πλέον νησί αλλά ύφαλος.
Από τον χάρτη του τουρκικού ΘΧΣ του DEHUKAM είναι εμφανές ότι οι τούρκοι επιστήμονες κατανοούν ότι ειδικά στο νότιο Αιγαίο, ακόμα και αν τα ελληνικά νησιά είχαν μηδενική επήρεια ως προς την υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ, η ipso jure ύπαρξη αιγιαλίτιδας ζώνης ακυρώνει το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας».
Αυτός είναι ο βασικός λόγος που οι Τούρκοι επιστήμονες θεωρούν ότι ακόμα και μια «κουτσουρεμένη» αιγιαλίτιδα ζώνη 6 ναυτικών μιλίων στο Αιγαίο δεν είναι σύννομη με την «ισορροπία της Λωζάννης», επιδιώκοντας την επιστροφή στο status quo ante των τριών ναυτικών μιλίων του προηγούμενου αιώνα. Η τουρκική επιδίωξη δηλαδή είναι είτε τα ελληνικά νησιά να μην είναι ελληνικά είτε να περιοριστούν σε μια αιγιαλίτιδα ζώνη εύρους τριών ναυτικών μιλίων.
Μέχρι σήμερα το τουρκικό ΥΠΕΞ ενστερνίζεται τη θεωρία περί γκρίζων νησιών στο Αιγαίο, χωρίς όμως να έχει γίνει επίσημα ο προσδιορισμός τους, πέρα από το γνωστό ζήτημα των Ιμίων. Οι τούρκοι επιστήμονες του DEHUKAM κατάφεραν να εκπονήσουν έναν ΘΧΣ, δίχως να εξαναγκαστούν να κατονομάσουν ρητά τις τουρκικές διεκδικήσεις αναφορικά με το εδαφικό καθεστώς των νησιών του Αιγαίου. Κατ’ αναλογία, η Αθήνα εκπόνησε τον δικό της ΘΧΣ χωρίς να μεταβάλει την πάγια ελληνική θέση αναφορικά με το δυνητικό δικαίωμα της επέκτασης της αιγιαλίτιδας ζώνης στα 12 μίλια.
Συμπερασματικά, τίποτα δεν έχει αλλάξει ως προς την ουσία της ελληνοτουρκικής διένεξης για τον διαμερισμό της υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ του Αιγαίου. Απλά οι γνωστές θέσεις των δύο χωρών αποτυπώθηκαν στο χαρτί, με αρκετές υποσημειώσεις και αστερίσκους εκατέρωθεν, γεγονός που καταδεικνύει τη χαοτική διάσταση απόψεων μεταξύ των δύο πλευρών.
*Ο Δημήτριος-Μερκούριος Κόντης είναι υποψήφιος διδάκτορας διπλωματικής ιστορίας της Νομικής Σχολής του Α.Π.Θ.
