David Ignatius
Ο καλύτερος τρόπος να συσπειρώσεις τους Ιρανούς είναι να τους βοηθήσεις να χτίσουν μια πιο εύπορη, ανοιχτή χώρα.
Οι πόλεμοι του Ισραήλ έχουν την τάση να αποκτούν αλλοιωμένη αποστολή. Και στο ίδιο πνεύμα της ασταμάτητης κλιμάκωσης, η ισραηλινή εκστρατεία που ξεκίνησε τα ξημερώματα της Παρασκευής κατά του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, βαδίζει πλέον αδυσώπητα προς την κατεύθυνση της αλλαγής καθεστώτος.
Παρακολουθώντας τις εικόνες από την Τεχεράνη, βλέπει κανείς ότι το Ισραήλ διευρύνει τη στόχευσή του. Την Κυριακή, οι φλόγες τύλιξαν το Αρχηγείο της Αστυνομίας του Μεγάλου Τεχεράνου – σημείο καταστολής μισητό για πολλούς. Τη Δευτέρα, χτυπήθηκε η έδρα της κρατικής ιρανικής τηλεόρασης, φορέας κρατικής προπαγάνδας – αναγκάζοντας τη λιγομίλητη παρουσιάστρια με το μαύρο χιτζάμπ και τσαντόρ να φύγει από το στούντιο εν μέσω εκπομπής.
Το σαφέστερο μήνυμα ότι το Ισραήλ στοχεύει στην καρδιά του καθεστώτος ήρθε από δήλωση του Ισραηλινού πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου τη Δευτέρα. Όταν ρωτήθηκε από το ABC News αν το Ισραήλ σκοπεύει να πλήξει τον ανώτατο ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, απάντησε: «Κάνουμε ό,τι χρειάζεται».
Οι δολοφονίες δεν είναι ο δρόμος προς ένα ισχυρό κράτος. Αλλά είναι σαφές πως βρισκόμαστε σε νέα φάση, την οποία περιγράφουν οι πιο έμπειροι παρατηρητές του Ιράν. «Η Ισλαμική Δημοκρατία πέρασε δεκαετίες προσπαθώντας να εξαλείψει το Ισραήλ. Τώρα, το Ισραήλ φαίνεται να επιδιώκει το τέλος της Ισλαμικής Δημοκρατίας», δήλωσε ο Καρίμ Σαντζαντπούρ του Carnegie Endowment for International Peace τη Δευτέρα. Ο Μπεχνάμ Μπεν Ταλέμπλου, διευθυντής του Ιρανικού Τομέα στο Foundation for Defense of Democracies, συμφώνησε: «Το Ισραήλ έχει επιχειρησιακή ελευθερία πάνω από τον ιρανικό εναέριο χώρο. Τώρα μπορεί να κινήσει μια αντικαθεστωτική καμπάνια».
Δεν θα διαφωνήσω ότι έχει περάσει προ πολλού η ώρα για πολιτική αλλαγή στην Τεχεράνη. Το θεοκρατικό καθεστώς αιματοκυλά Ισραηλινούς, Αμερικανούς, Σαουδάραβες και οποιονδήποτε αντιστέκεται στις εντολές του από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979. Το ερώτημα είναι πώς θα έρθει η αλλαγή. Ποιος είναι ο δρόμος για ένα δυναμικό Ιράν, αντάξιο του δημιουργικού και καλλιεργημένου λαού του;
Ένα γεγονός είναι ξεκάθαρο: το Ισραήλ δεν μπορεί να βομβαρδίσει το δρόμο προς αυτό το νέο Ιράν. Μια εκστρατεία όπως αυτή που βιώνει τώρα η Τεχεράνη ωθεί τους ανθρώπους στο να κλειστούν στον εαυτό τους, να αμυνθούν, και συχνά να πολεμήσουν με μεγαλύτερο πείσμα. Οι στρατηγικοί βομβαρδισμοί δεν έκαμψαν τη θέληση των Βρετανών, των Γερμανών ή των Ιαπώνων στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ούτε έχουν ακόμη καταστρέψει τη Χαμάς στη Γάζα.
«Το Ιράν βρίσκεται σε μια προεπαναστατική κατάσταση. Αλλά αμφιβάλλω αν ο λαός μπορεί να ξεσηκωθεί υπό αεροπορικό βομβαρδισμό», μου είπε ο Αλιρεζά Νάντερ, πρώην αναλυτής του Rand και νυν ανεξάρτητος σύμβουλος. «Ανησυχώ ότι δεν υπάρχει σχέδιο. Το καθεστώς θα επιβιώσει και η κατάσταση θα χειροτερεύσει».
Το Ισραήλ έπαιξε τα ρέστα του με αυτή την επίθεση – και δεν υποτιμώ τον κίνδυνο, ούτε για το ίδιο, ούτε για την περιοχή. Ο Σαντζαντπούρ συνοψίζει τους διπλούς κινδύνους: «Αυτό μπορεί να αποσταθεροποιήσει το καθεστώς ή να το εδραιώσει. Μπορεί να σταματήσει το πυρηνικό πρόγραμμα ή να το επιταχύνει».
Στις συνομιλίες μου με ειδικούς για το Ιράν, άκουσα ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο: ο καλύτερος τρόπος να συσπειρώσεις τους Ιρανούς είναι να τους βοηθήσεις να χτίσουν μια πλουσιότερη, πιο προηγμένη και ενταγμένη χώρα. Στο παρελθόν, όμως, οι Ισραηλινοί και Αμερικανοί σχεδιαστές πληροφοριών συχνά έκαναν το αντίθετο: προσπάθησαν να εκμεταλλευτούν τις εθνοτικές διαφορές του Ιράν — Κούρδους, Αζέρους, Άραβες και Μπαλουχίδες — εναντίον της Τεχεράνης.
Το Ισραήλ συχνά χλεύαζε τους γείτονές του ως «φυλές με σημαίες» και προσπάθησε να εκμεταλλευτεί τις σεκταριστικές εντάσεις. Αυτό είναι λάθος, υποστηρίζει ο Μπεν Ταλέμπλου. «Μην βλέπετε το Ιράν ως πολυεθνικό κράτος που μπορεί να κατακερματιστεί. Μην εμπλέκεστε σε βαλκανιοποίηση».
Και – θα προσθέσω – μην επιχειρήσετε να επαναφέρετε τη μοναρχία. Ορισμένοι υποστηρικτές της αλλαγής στο Ιράν συσπειρώνονται γύρω από τον Ρεζά Παχλαβί, γιο του σάχη που εκθρονίστηκε στην επανάσταση του 1979. Όμως είναι σαφές πως οι ΗΠΑ και η Βρετανία έχουν ξανακάνει αυτό το λάθος – στο πραξικόπημα του 1953 που ανέτρεψε τον δημοκρατικά εκλεγμένο πρωθυπουργό Μοχάμεντ Μοσαντέκ υπέρ του σάχη. Ο Ρεζά μπορεί να έχει ρόλο σε μια μεταβατική περίοδο, αλλά οι Ιρανοί αξίζουν κάτι καλύτερο από την επιστροφή στο παρελθόν.
Το μήνυμα που θα αγγίξει τους Ιρανούς είναι ότι το σημερινό καθεστώς έχει φτάσει σε ένα βίαιο αδιέξοδο – λόγω των δικών του λαθών όσο και των ισραηλινών ενεργειών. Η αδυναμία και η διαφθορά του είναι εθνική ντροπή.
Παρά το χάος, οι Ιρανοί συνεχίζουν να κάνουν πικρόχολες αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα. Όταν δολοφονήθηκαν πολλοί πυρηνικοί επιστήμονες, ένας φοιτητής αστειεύτηκε ανώνυμα πως ο ενοχλητικός του καθηγητής θα έπρεπε να είναι στην ίδια λίστα. Όταν στρατηγοί σκοτώθηκαν στα πολυτελή διαμερίσματά τους, κάποιος αναρωτήθηκε γιατί όλοι ζούσαν σε ρετιρέ.
Αυτό που εξοργίζει τους Ιρανούς είναι η σπατάλη πόρων από το καθεστώς για τη στήριξη παραστρατιωτικών κατά του Ισραήλ, όπως η Χαμάς και η Χεζμπολάχ, αντί για επενδύσεις στο εσωτερικό. Η αστυνομία συνέλαβε γυναίκες επειδή δεν φορούσαν μαντίλα, την ώρα που πράκτορες της Μοσάντ έφερναν drones για να σκοτώσουν στρατηγούς. «Όσο οι ιδεολόγοι σφράγιζαν τα παράθυρα, άφησαν την πόρτα ανοιχτή», είπε χαρακτηριστικά ο Μπεν Ταλέμπλου, μεταφέροντας φράσεις που ακούγονται ευρέως στην Τεχεράνη.
Η σωστή στρατηγική για την αλλαγή καθεστώτος, σύμφωνα με τον Σαντζαντπούρ, είναι να ενισχυθεί ο πατριωτικός εθνικισμός – χωρίς τους μουλάδες. «Αυτό που πρέπει να ακολουθήσει είναι μια ηγεσία με γνώμονα το εθνικό συμφέρον, όχι την Ισλαμική Επανάσταση», είπε. «Αντί για “Θάνατος στην Αμερική”, το σύνθημα πρέπει να είναι “Ζήτω το Ιράν”».
Η Ιρανική Επανάσταση του 1979 ήταν ένα γεωπολιτικό σεισμικό γεγονός που εξακολουθεί να παράγει μετασεισμούς σε όλη τη Μέση Ανατολή. Το Ισραήλ και οι ΗΠΑ ήταν οι βασικοί στόχοι, αλλά η ζημιά επεκτάθηκε σε ολόκληρη την περιοχή. Το ενδεχόμενο η ιρανική αναταραχή να καλυφθεί με μια πυρηνική ομπρέλα είναι απλώς αδιανόητο.
Οι περίοδοι επαναστατικής αστάθειας ακολουθούνται τελικά από ενοποίηση και ανασυγκρότηση. Αυτό συνέβη στην Ευρώπη το 1814 με το Συνέδριο της Βιέννης, που έβαλε τέλος σε έναν αιώνα βίας και έφερε σχεδόν έναν αιώνα ειρήνης. Λίγο πριν πεθάνει, είχα ρωτήσει τον Χένρι Κίσινγκερ –ο οποίος μελετούσε τη διπλωματία του Μέττερνιχ– αν θα μπορούσε ποτέ να υπάρξει τέτοια μεταβατική στιγμή για το Ιράν και τη Μέση Ανατολή.
Ο Κίσινγκερ συνήθως σήκωνε τους ώμους. Ποιος μπορεί να ξέρει; Βλέποντας όμως τη σημερινή καταστροφή στο Ιράν, το μόνο που μπορεί να ελπίζει κανείς είναι πως ίσως αναδυθεί ένας δρόμος που θα προσφέρει στους Ιρανούς την ευκαιρία να χτίσουν κάτι καινούργιο.
