21 Ιανουαρίου 2026
Του Said Khanafira
Η προοπτική ενός αμερικανικού στρατιωτικού πλήγματος κατά του Ιράν, ως απάντηση στη βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων, έφερε στο φως μια μετατόπιση στη γεωπολιτική της Μέσης Ανατολής — μια μετατόπιση που χαρακτηρίζεται από την απροσδόκητη ανατροπή μακροχρόνιων αντιπαλοτήτων μεταξύ του Ιράν και περιφερειακών δυνάμεων όπως η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία.
Όταν ξέσπασαν διαδηλώσεις στο Ιράν στις 28 Δεκεμβρίου 2025, λίγοι ανέμεναν ότι θα αποκάλυπταν βαθιά ριζωμένες γεωπολιτικές ανησυχίες στο Ριάντ και την Άγκυρα. Καθώς οι κινητοποιήσεις εξαπλώνονταν σε ολόκληρη τη χώρα και συνοδεύονταν από προειδοποιήσεις του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ για ενδεχόμενη στρατιωτική επέμβαση υπέρ των διαδηλωτών, η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία —μαζί με το Κατάρ και το Ομάν— συσπειρώθηκαν απροσδόκητα πίσω από το ιρανικό καθεστώς, κυρίως λόγω ανησυχιών για τις πιθανές συνέπειες μιας αλλαγής καθεστώτος στο Ιράν.
Για να είμαστε ακριβείς, πριν από τις ιρανικές διαδηλώσεις, οι σχέσεις της Τεχεράνης με τους αντιπάλους της, το Ριάντ και την Άγκυρα, δεν ήταν τεταμένες· αντιθέτως, κινούνταν προς στενότερη προσέγγιση, με τη Σαουδική Αραβία να προχωρά στην υλοποίηση της συμφωνίας με το Ιράν υπό κινεζική διαμεσολάβηση και την Τουρκία να σχεδιάζει ακόμη και προεδρική επίσκεψη. Οι διαδηλώσεις, αναδεικνύοντας την ευθραυστότητα της πολιτικής τάξης στο Ιράν, ενεργοποίησαν νέες αντιλήψεις απειλής στη Σαουδική Αραβία και την Τουρκία, οδηγώντας αμφότερες τις χώρες να ασκήσουν πιέσεις στην κυβέρνηση Τραμπ ώστε να απόσχει από στρατιωτική δράση κατά του Ιράν.
Ισραήλ: μια κοινή ανησυχία
Παρότι η Τουρκία και η Σαουδική Αραβία διατηρούν διαφορετικές προσεγγίσεις απέναντι στο Ιράν, συμμερίζονται μια σπάνια αναδεικνυόμενη ανησυχία: την ενδεχόμενη επιρροή του Ισραήλ σε ένα Ιράν μετά την Ισλαμική Δημοκρατία. Αρχικά, και οι δύο εκτιμούσαν ότι οι διαδηλώσεις ήταν απίθανο να ανατρέψουν το καθεστώς· ωστόσο, η ανάδυση του Ρεζά Παχλαβί —και οι εκκλήσεις του από τις 8 έως τις 11 Ιανουαρίου που κατέβασαν μαζικά πλήθη στους δρόμους— ενέτειναν τις ανησυχίες τους. Συνθήματα μοναρχικού χαρακτήρα, που ζητούσαν την επιστροφή της δυναστείας Παχλαβί, κυριάρχησαν στις διαδηλώσεις.
Ο Ρεζά Παχλαβί, ο οποίος έχει οικοδομήσει ισχυρές σχέσεις με το Ισραήλ, απέχει πολύ από το να αποτελεί ενοποιητική φυσιογνωμία στο πολωμένο πολιτικό τοπίο του Ιράν. Η άνοδός του έχει ανησυχήσει μη περσικές κοινότητες και θρησκευόμενα τμήματα του πληθυσμού. Ωστόσο, από τη σκοπιά της Σαουδικής Αραβίας και της Τουρκίας, η έξαρση φιλοπαχλαβικών συνθημάτων σε όλη τη χώρα υποδήλωνε ότι το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να διευρύνουν την επιρροή τους εάν το καθεστώς κατέρρεε. Στο πλαίσιο των διαδηλώσεων, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν έφτασε στο σημείο να κατηγορήσει το Ισραήλ ότι ενορχηστρώνει την αναταραχή, υπογραμμίζοντας τις βαθιές ανησυχίες της Άγκυρας για αποσταθεροποίηση στην Τεχεράνη. Παρ’ όλα αυτά, η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία ήταν σχεδόν βέβαιες ότι οι ιρανικές διαδηλώσεις, αν αφεθούν να εξελιχθούν χωρίς εξωτερική παρέμβαση, δεν θα κατάφερναν να ανατρέψουν το καθεστώς. Οι αμερικανικές απειλές περί ενδεχόμενου στρατιωτικού πλήγματος υπέρ των διαδηλωτών, ωστόσο, άλλαξαν ριζικά τις εκτιμήσεις κινδύνου στο Ριάντ και την Άγκυρα.
Το εθνοτικό κουτί της Πανδώρας
Οι φόβοι για μια ενδεχόμενη επαναφορά των Παχλαβί και τις γεωπολιτικές της συνέπειες δεν ήταν ο μοναδικός λόγος για τη σαουδαραβοτουρκική στήριξη προς το ιρανικό καθεστώς, δεδομένης της σχετικά χαμηλής πιθανότητας επιστροφής των Παχλαβί στην εξουσία, ακόμη και σε περίπτωση αμερικανικού στρατιωτικού πλήγματος (ο ίδιος ο Αμερικανός πρόεδρος εξέφρασε αμφιβολίες για το κατά πόσο ο Παχλαβί θα μπορούσε να συγκεντρώσει πραγματική υποστήριξη στο εσωτερικό του Ιράν).
Το Ιράν είναι μια πολυεθνική χώρα με μακρά ιστορία εθνοτικών συγκρούσεων. Οι βασικές εθνοτικές του ομάδες —Αζέροι Τούρκοι, Άραβες, Μπαλούχοι, Τουρκμένοι και Κούρδοι— έχουν όλες υποστεί καταπίεση από την ίδρυση του σύγχρονου ιρανικού εθνικού κράτους το 1925, τόσο επί δυναστείας Παχλαβί όσο και επί Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Ιστορικά, οι πρώτες σύγχρονες πολιτικές οντότητες Κούρδων και Αζέρων δεν ιδρύθηκαν στο Ιρακινό Κουρδιστάν ή στη σημερινή Δημοκρατία του Αζερμπαϊτζάν, αλλά εντός των σημερινών συνόρων του Ιράν, στο Μαχαμπάντ και την Ταμπρίζ αντίστοιχα. Σε αυτά προστίθεται και το πετρελαιοφόρο, ημιαυτόνομο εμιράτο της Αραμπιστάν, το οποίο προσαρτήθηκε στο Ιράν το 1925 και μετονομάστηκε αργότερα σε Χουζεστάν.
Η πιο πρόσφατη πανεθνική εθνοτική ανάφλεξη σημειώθηκε το 1979, κατά τη διάρκεια της επανάστασης που ανέτρεψε τη δυναστεία των Παχλαβί. Μετά την πτώση του καθεστώτος, Άραβες, Κούρδοι και Τουρκμένοι ενεπλάκησαν σε έντονη εθνοτική κινητοποίηση, η οποία καταπνίγηκε βίαια από το νέο καθεστώς. Έκτοτε, οι πληθυσμοί αυτοί υποβλήθηκαν σε ένα πολυεπίπεδο σύστημα καταστολής, το οποίο κατάφερε να εξουδετερώσει πολλές εθνοτικές εξεγέρσεις. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι οι εθνοτικές συγκρούσεις έχουν εξαλειφθεί· αντιθέτως, υποβόσκουν κάτω από την επιφάνεια της κοινωνίας.
Εφόσον ο ισχυρός μηχανισμός ασφαλείας του Ιράν αποδυναμωθεί —είτε μέσω κατάρρευσης του καθεστώτος είτε μέσω ξένης επέμβασης— είναι πολύ πιθανό η χώρα να βρεθεί αντιμέτωπη με αναζωπύρωση εθνοτικών συγκρούσεων, με ορισμένους να προειδοποιούν ακόμη και για ενδεχόμενο εμφύλιο πόλεμο. Από εδώ απορρέει και η ανησυχία της Σαουδικής Αραβίας και της Τουρκίας.
Για την Τουρκία, ένα τέτοιο πολιτικό χάος συνιστά άμεση απειλή για την εθνική της ασφάλεια, λόγω του δικού της κουρδικού ζητήματος. Το Ιράν διαθέτει έναν πολυάριθμο κουρδικό πληθυσμό, που εκτιμάται μεταξύ περίπου 7 και 15 εκατομμυρίων ανθρώπων. Τόσο κατά τον 12ήμερο πόλεμο Ιράν–Ισραήλ όσο και κατά τις πρόσφατες διαδηλώσεις, η Τουρκία επιδίωξε να αποτρέψει τους Ιρανούς Κούρδους από το να αποκτήσουν ερείσματα στο Ιρανικό Κουρδιστάν, προειδοποιώντας την Τεχεράνη για κουρδικές κινήσεις από το Ιράκ προς τα σύνορα. Πέραν του κουρδικού ζητήματος, μια ενδεχόμενη κατάρρευση του ιρανικού κράτους θα μπορούσε να προκαλέσει μαζικές προσφυγικές ροές προς την Τουρκία, η οποία έχει ήδη κατασκευάσει συνοριακό τείχος, προφανώς ενόψει πιθανής αποσταθεροποίησης στο Ιράν.
Η Σαουδική Αραβία αντιμετωπίζει παρόμοιες ανησυχίες για την εθνοτικά υποκινούμενη αστάθεια στο Ιράν, αν και σε μικρότερο βαθμό. Με τα φιλόδοξα προγράμματα οικονομικής διαφοροποίησης που υλοποιεί, το Ριάντ επιθυμεί να αποτρέψει την αποσταθεροποίηση στη γειτονιά του, ιδίως κατά μήκος κρίσιμων οδών εξαγωγής πετρελαίου, όπως τα Στενά του Ορμούζ. Επιπλέον, η Σαουδική Αραβία φαίνεται να ανησυχεί τόσο για το ενδεχόμενο το Ιράν να βυθιστεί στο χάος όσο και για την προοπτική ανάδειξης ενός φιλοαμερικανικού καθεστώτος, το οποίο, σύμφωνα με Σαουδάραβα αναλυτή, θα είχε «πολλές αρνητικές συνέπειες».
Υπό τις παρούσες συνθήκες, το Ριάντ φαίνεται να προτιμά ένα αποδυναμωμένο ιρανικό καθεστώς, προσανατολισμένο στην αντιμετώπιση των εσωτερικών του προβλημάτων, παρά ένα Ιράν που εξάγει πολιτοφυλακές σε ολόκληρη την περιοχή. Σε αυτή τη στάση, η Σαουδική Αραβία βρίσκει τη στήριξη πολλών περιφερειακών παραγόντων, με το Κατάρ, το Ομάν, το Ιράκ, την Αίγυπτο, το Πακιστάν και την Τουρκία να συγκαταλέγονται στους σημαντικότερους.
Κατά μία έννοια, αυτές οι χώρες —εκείνες που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως οι «πρεσβύτεροι της Μέσης Ανατολής»— φαίνεται να ενδιαφέρονται περισσότερο για τη διατήρηση του γεωπολιτικού status quo παρά για την προώθηση ριζικών αλλαγών. Η Σαουδική Αραβία το κατέδειξε αυτό τόσο κατά την αντιπαράθεσή της με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ) στην Υεμένη όσο και, σε μικρότερο βαθμό, στο Σουδάν, παρουσιάζοντας τον εαυτό της ως επικεφαλής μιας συμμαχίας που αντιτίθεται στη διάσπαση, τον κατακερματισμό και τις πολιτικές ανατροπές.
Ανάλογα με το πώς θα εξελιχθεί η κατάσταση στο Ιράν, η συμμαχία αυτών των «πρεσβύτερων» ενδέχεται σύντομα να βρεθεί αντιμέτωπη με ένα αναδυόμενο μπλοκ νεότερων κρατών της Μέσης Ανατολής —που περιλαμβάνει τα ΗΑΕ, το Ισραήλ και τη Δημοκρατία του Αζερμπαϊτζάν— μικρότερα κράτη τα οποία συγκλίνουν στρατηγικά στα ζητήματα που αφορούν το Ιράν και πέραν αυτού.
Μέχρι στιγμής, η απόφαση του Αμερικανού προέδρου να περιορίσει τη ρητορική περί στρατιωτικής δράσης κατά του Ιράν έχει συμβάλει στη διατήρηση του status quo στη Μέση Ανατολή, ιδίως μετά τη βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων από την Ισλαμική Δημοκρατία. Ωστόσο, ένα εκτεταμένο στρατιωτικό πλήγμα κατά του Ιράν θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για βαθιές γεωπολιτικές ανακατατάξεις σε ολόκληρη την περιοχή.
