The Atlantic Council
Του Jonathan Panikoff
Τα ερωτήματα που προκύπτουν από τα σαρωτικά πλήγματα του Ισραήλ κατά των στρατιωτικών και πυρηνικών εγκαταστάσεων του Ιράν υπερτερούν των απαντήσεων. Ιδιαίτερα τέσσερα κρίσιμα ερωτήματα είναι εκείνα που οι απαντήσεις τους θα συμβάλουν στον καθορισμό της πορείας όχι μόνο της Μέσης Ανατολής, αλλά ενδεχομένως και πέραν αυτής — όχι μόνο τις επόμενες εβδομάδες, αλλά και τα επόμενα χρόνια:
1. Ποια είναι η έκταση των ισραηλινών στρατιωτικών επιχειρήσεων στο Ιράν;
Η σημερινή προτεραιότητα του Ισραήλ είναι οι ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις, καθώς και η υπονόμευση του ιρανικού στρατιωτικού επιτελείου και των δομών διοίκησης και ελέγχου. Σκοπός είναι να περιοριστεί η ένταση της ιρανικής αντίδρασης — η οποία ξεκίνησε το προηγούμενο βράδυ με την αποστολή εκατό drones από την Τεχεράνη. Οι ισραηλινοί βομβαρδισμοί αναμένεται να συνεχιστούν για αρκετές ημέρες, με επίκεντρο κρίσιμες υποδομές του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος ώστε να καθυστερήσει η απόκτηση πυρηνικής βόμβας, ακόμα και αν το Ισραήλ δεν μπορεί από μόνο του να την αποτρέψει πλήρως.
Ωστόσο, παραμένει ανοικτό το ερώτημα: Είναι η έκταση των επιθέσεων τέτοια που να αποσκοπεί όχι μόνο στην εξουδετέρωση του πυρηνικού προγράμματος αλλά και στην ανατροπή του καθεστώτος; Τα είδη των στόχων που επιλέγει το Ισραήλ θα καθορίσουν εν μέρει την απάντηση. Ωστόσο, απαιτείται προσοχή: για χρόνια, πολλοί στο Ισραήλ υποστήριζαν ότι η αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν θα ήταν λύτρωση. Πράγματι, το Ιράν διοικείται από μια αυταρχική θεοκρατία που έχει καταπνίξει τη χώρα και έχει επιφέρει τεράστια δεινά στον λαό του. Αλλά η ιστορία έχει δείξει πως μπορεί να υπάρξει και χειρότερο. Το πιθανότερο σενάριο μετά από την πτώση ενός θεοκρατικού καθεστώτος δεν είναι η δημοκρατία, αλλά ένα καθεστώς τύπου «Σώμα των Φρουρών της Επανάστασης-ιστάν». Ένα τέτοιο καθεστώς είναι πιθανό, τουλάχιστον αρχικά, να είναι ακόμη πιο σκληροπυρηνικό. Το Ισραήλ ενδέχεται έτσι να βρεθεί σε έναν διαρκή, ανοιχτό και πολύ πιο έντονο πόλεμο, σε αντίθεση με τις μέχρι τώρα σκιώδεις συγκρούσεις.
2. Ποια θα είναι η μορφή της ιρανικής απάντησης;
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, διά του υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, έσπευσαν να αποποιηθούν κάθε εμπλοκή στην ισραηλινή επίθεση. Ωστόσο, ο Ιρανός υπουργός Άμυνας απείλησε πριν από λίγες ημέρες τα αμερικανικά συμφέροντα στην περιοχή. Η πιθανότητα αυτών των πληγμάτων είχε οδηγήσει και στην εκκένωση Αμερικανών πολιτών.
Παρά ταύτα, οι σκληροπυρηνικοί στο Ιράν συνεχίζουν να βλέπουν ελάχιστη διαφορά ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και την Ιερουσαλήμ. Ήδη από τη νύχτα, Ιρανοί αξιωματούχοι δήλωσαν ότι θεωρούν τις ΗΠΑ υπεύθυνες. Αν όμως το Ιράν πλήξει αμερικανικά συμφέροντα, είναι πιθανό οι ΗΠΑ να συμμετάσχουν στρατιωτικά μαζί με το Ισραήλ σε επιθετικές επιχειρήσεις κατά του Ιράν.
Ακόμα και αν το Ιράν δεν επιτεθεί κατά των ΗΠΑ ή των συμμάχων στον Κόλπο, αλλά περιοριστεί στο Ισραήλ — μέσω πληρεξουσίων οργανώσεων όπως οι σιίτες πολιτοφύλακες στο Ιράκ, οι Χούθι ή αργότερα η Χεζμπολάχ (παρότι προς το παρόν αποφεύγει την εμπλοκή) — και αν εξαπολύσει ασύμμετρες επιθέσεις σε ισραηλινά ή εβραϊκά συμφέροντα παγκοσμίως, τότε η κυβέρνηση Τραμπ μπορεί να δεχθεί πίεση να συμμετάσχει σε πλήγματα κατά κρίσιμων εγκαταστάσεων όπως το υπερ-οχυρωμένο εργοστάσιο εμπλουτισμού Fordow. Οι πιο παραδοσιακοί αναλυτές εθνικής ασφάλειας στις ΗΠΑ ενδέχεται να το δουν ως ιστορική ευκαιρία, ενώ οι πιο απομονωτιστές εντός της κυβέρνησης Τραμπ και στην αριστερά θα επιλέξουν αποχή.
3. Πώς θα κινηθεί το Ιράν στο μέτωπο του πυρηνικού του προγράμματος;
Ο Πρόεδρος Τραμπ ανήρτησε στα κοινωνικά δίκτυα έκκληση προς το Ιράν να σκεφτεί όσα συνέβησαν και να διαπραγματευτεί «πριν να μην μείνει τίποτα». Όμως οι εξελίξεις, ιδίως η εξόντωση ανώτατων Ιρανών αξιωματούχων, ενδέχεται να ωθήσουν το Ιράν να επιταχύνει την απόκτηση πυρηνικής βόμβας.
Μια σημαντική αλλά υποτιμημένη εξέλιξη είναι η απόφαση του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας (IAEA) να καταδικάσει επίσημα το Ιράν για μη συμμόρφωση προς τις υποχρεώσεις του — για πρώτη φορά εδώ και 20 χρόνια. Το Ισραήλ πιθανόν θεώρησε αυτή τη διπλωματική κίνηση ως το άλλο μισό του νομίσματος μαζί με τη στρατιωτική του επίθεση. Το Ιράν μπορεί πλέον να θεωρήσει ότι έχει έρθει η στιγμή να αποφασίσει αν θα αποκτήσει πυρηνικό όπλο — αν δεν έχει ήδη αποφασίσει — και να εγκαταλείψει τη στάση αναμονής.
Ίσως ακούγεται αντιφατικό να επισπεύδει την απόκτηση πυρηνικού όπλου ενώ βομβαρδίζεται για το πρόγραμμά του. Όμως, όπως για το Ισραήλ η ιρανική πυρηνική βόμβα αποτελεί υπαρξιακή απειλή, έτσι και για πολλούς Ιρανούς η απουσία πυρηνικής αποτροπής απειλεί την επιβίωση του καθεστώτος. Πιστεύουν πως το πυρηνικό όπλο τους προσφέρει σταθερότητα και προστασία, όπως — κατά την αντίληψή τους — συνέβη και με τη Βόρεια Κορέα.
4. Τι ακριβώς γνώριζαν οι ΗΠΑ για την επικείμενη επίθεση;
Αυτό είναι ένα ερώτημα για το μέλλον, αλλά θα μπορούσε να αποδειχθεί καθοριστικό για τη σχέση ΗΠΑ–Ισραήλ. Εδώ και εβδομάδες, ο Τραμπ προειδοποιούσε τον Νετανιάχου να μην προχωρήσει σε πλήγματα. Μόνο τις τελευταίες ημέρες αναγνώρισε ότι οι διαπραγματεύσεις με το Ιράν είχαν παγώσει και ότι μια ισραηλινή επίθεση ήταν πλέον πιθανή.
Πηγές στο Ισραήλ ισχυρίζονται σήμερα ότι υπήρξε περισσότερος συντονισμός με την Ουάσιγκτον από όσο έχει δημοσιοποιηθεί, και ότι η αμερικανική κυβέρνηση συμμετείχε στη συγκάλυψη πριν την επίθεση. Οι Αμερικανοί αξιωματούχοι δεν έχουν ακόμα επιβεβαιώσει αυτόν τον ισχυρισμό.
Αν ο Αμερικανός πρόεδρος γνώριζε και επέλεξε να μην αποτρέψει την ισραηλινή ενέργεια, τότε είναι πιθανό η σχέση να μην επηρεαστεί. Αν, όμως, ο Τραμπ προειδοποίησε να μην πραγματοποιηθεί η επίθεση και το Ισραήλ αγνόησε την εντολή, τότε ενδέχεται να βρισκόμαστε μπροστά σε μια ριζική μετατόπιση των διμερών σχέσεων. Η σχέση Τραμπ–Νετανιάχου είναι τεταμένη εδώ και μήνες, όπως φάνηκε από την επιβολή δασμών κατά του Ισραήλ, τις αποκλίνουσες πολιτικές για την Υεμένη, τη Συρία και το Ιράν. Για την Ουάσιγκτον αυτό μπορεί να φαντάζει τεκτονική αλλαγή· για τον Τραμπ όμως, μπορεί να είναι απλώς μια ακόμα συναλλακτική απόφαση.
*Ο Τζόναθαν Πανίκοφ είναι διευθυντής της Πρωτοβουλίας Ασφάλειας στη Μέση Ανατολή Scowcroft του Ατλαντικού Συμβουλίου και πρώην αναπληρωτής αξιωματικός εθνικών πληροφοριών για την Εγγύς Ανατολή στο Εθνικό Συμβούλιο Πληροφοριών των ΗΠΑ.
