Η περιφερειακή ασφάλεια στη Μέση Ανατολή βρίσκεται σε οριακή αλλά ελεγχόμενη ένταση. Η αντιπαράθεση μεταξύ Ιράν και Ισραήλ έχει μετακινηθεί από τη μακροχρόνια «σκιώδη σύγκρουση» σε περιορισμένες, στοχευμένες στρατιωτικές ανταλλαγές. Το Ιράν επενδύει σε βαλλιστικά συστήματα μεσαίου βεληνεκούς, UAV τύπου Shahed και δίκτυα πληρεξουσίων σε Λίβανο, Ιράκ και Υεμένη, ενώ το Ισραήλ διατηρεί επιχειρησιακή υπεροχή σε αεροπορικά πλήγματα ακριβείας και πολυεπίπεδα αντιπυραυλική άμυνα.
Τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν το βασικό γεωοικονομικό σημείο πίεσης. Περίπου 17–20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου ημερησίως διέρχονται από εκεί, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 20% της παγκόσμιας θαλάσσιας διακίνησης πετρελαίου. Κάθε απειλή διακοπής της ροής αυτής μεταφράζεται άμεσα σε ενεργειακή ανασφάλεια για την Ευρώπη και σε γεωπολιτική πίεση.
Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Σαουδική Αραβία ακολουθούν στρατηγική ελεγχόμενης αποτροπής. Έχουν ενισχύσει σημαντικά την αντιπυραυλική τους άμυνα (THAAD και Patriot) και συμμετέχουν σε περιφερειακές πρωτοβουλίες συλλογικής ασφάλειας.
Το Κατάρ και το Ομάν δεν λειτουργούν πλέον αποκλειστικά ως ουδέτεροι διαμεσολαβητές, αλλά εντάσσονται σταδιακά στο ευρύτερο πλαίσιο των αραβικών κρατών που ευθυγραμμίζονται με μια εν δυνάμει «συμμαχία των προθύμων» του Αραβικού Κόλπου σε περίπτωση σοβαρής ιρανικής κλιμάκωσης.
Παρότι διατηρούν ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με την Τεχεράνη, συμμετέχουν ενεργά στα κοινά πλαίσια ασφάλειας του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου (GCC) και έχουν προσυπογράψει διακηρύξεις που καταδικάζουν την ιρανική βαλλιστική δραστηριότητα, ζητούν σεβασμό της κυριαρχίας των κρατών της περιοχής, υποστηρίζουν τη διασφάλιση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ και καλούν το Ιράν να συμμορφωθεί πλήρως με τις δεσμεύσεις του έναντι του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας.
Παράλληλα, στο πλαίσιο κοινών ανακοινωθέντων GCC–ΗΠΑ και GCC–ΕΕ, τα κράτη του Κόλπου έχουν δεσμευθεί για ενίσχυση συλλογικής αντιπυραυλικής άμυνας, κοινή αντιμετώπιση απειλών UAV και στενότερο συντονισμό έναντι αποσταθεροποιητικών ενεργειών του Ιράν μέσω περιφερειακών πληρεξουσίων.
Στην Ανατολική Μεσόγειο, η Κύπρος αποτελεί στρατηγικό κόμβο λόγω γεωγραφικής θέσης και ενεργειακών εξελίξεων. Οι βρετανικές βάσεις στο Ακρωτήρι διατηρούν επιχειρησιακή σημασία. Η Ελλάδα, μέσω της Σούδας και των διμερών αμυντικών συμφωνιών, λειτουργεί ως πυλώνας σταθερότητας και ενεργειακή πύλη της Ευρώπης.
Μια σύντομη εκτίμηση
Η πιθανότητα γενικευμένης περιφερειακής σύγκρουσης παραμένει περιορισμένη θεωρητικά. Για να μετατραπεί η σημερινή ένταση σε πόλεμο μεγάλης κλίμακας θα απαιτηθεί συγκρότηση «συμμαχίας των προθύμων», δηλαδή πολιτική απόφαση ενός οργανωμένου συνασπισμού κρατών για άμεση στρατιωτική εμπλοκή κατά του Ιράν. Χωρίς τέτοια συλλογική απόφαση και χωρίς σαφές γεγονός-καταλύτη, η πλήρης κλιμάκωση δεν είναι πιθανή. Ωστόσο οδεύει η κατάσταση προς το σημείο αλλαγής.
Το επικρατέστερο σενάριο παραμένει η ελεγχόμενη κλιμάκωση μέσω πληρεξουσίων, κυβερνοεπιθέσεων, περιορισμένων στρατιωτικών πληγμάτων και πίεσης στις θαλάσσιες γραμμές.
Στρατηγικές προτάσεις
Πρώτον, τα κράτη του Κόλπου οφείλουν να ολοκληρώσουν ενοποιημένο σύστημα ολοκληρωμένης αεράμυνας και αντιπυραυλικής προστασίας με κοινό κέντρο διοίκησης και διασύνδεση radar σε πραγματικό χρόνο.
Δεύτερον, πρέπει να προετοιμαστεί πολυεθνική ναυτική δύναμη επιτήρησης στα Στενά του Ορμούζ με συμμετοχή ΗΠΑ, Ηνωμένου Βασιλείου και Γαλλίας.
Τρίτον, η Κύπρος διαθέτει ήδη το σύστημα αεράμυνας Barak MX, το οποίο παρέχει δυνατότητα αναχαίτισης UAV, αεροσκαφών και πυραύλων σε πολλαπλά επίπεδα εμβέλειας. Ωστόσο, η εξάπλωση χαμηλού κόστους drones καθιστά αναγκαία την επιχειρησιακή αναβάθμιση και συμπλήρωση με συστήματα counter-UAS μικρής εμβέλειας, ηλεκτρονικό πόλεμο και radar χαμηλού ύψους, δημιουργώντας πολυεπίπεδη αρχιτεκτονική άμυνας.
Τέταρτον, η Ελλάδα πρέπει να αναλάβει πρωτοβουλία θεσμοθέτησης Μεσογειακού Φόρουμ Ασφάλειας και να ενισχύσει τη ναυτική της παρουσία και τις ενεργειακές της υποδομές.
Πέμπτον, στο πυρηνικό ζήτημα απαιτείται ρεαλιστική τεχνική συμφωνία «πάγωμα στο 60%», ενισχυμένες επιθεωρήσεις ΔΟΑΕ και σταδιακή αποκλιμάκωση κυρώσεων με αντάλλαγμα διαφάνεια.
Συμπέρασμα
Από τον Περσικό Κόλπο έως την Ανατολική Μεσόγειο διαμορφώνεται ένα ενιαίο γεωστρατηγικό τόξο. Η κλιμάκωση δεν θα είναι αυτόματη· θα απαιτήσει πολιτική απόφαση και συγκρότηση συμμαχικού σχήματος.
Η πρόκληση για Ελλάδα και Κύπρο είναι να μεταβούν από ρόλο παρατηρητή σε ρόλο ενεργού διαμορφωτή σταθερότητας αλλά και κέντρο διαλειτουργικότητας διεθνών δυνάμεων.
*Μάριος Παναγιώτης Ευθυμιοπούλος– Διευθυντής Strategy International
Καθηγητής Διεθνούς Ασφάλειας και Στρατηγικής Vytautas Magnus University
