Τα τελευταία χρόνια διεξάγεται έντονη συζήτηση σχετικά με το αν και κατά πόσο οι αναπτυγμένες οικονομίες και η παγκόσμια οικονομία γενικότερα έχουν εισέλθει σε μια νέα φάση άνθησης ή αν παραμείνουν εγκλωβισμένες σε συνθήκες παρατεταμένης στασιμότητας. Οι προβλέψεις του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου παραμένουν συγκρατημένες για τα επόμενα έτη, ιδίως για την Ευρώπη, προοιωνίζοντας μια περίοδο χαμηλής ανάπτυξης (περίπου 1,5%) και αυξημένης αβεβαιότητας.
Στο πλαίσιο αυτό τίθεται το κρίσιμο ερώτημα: σε ποιο βαθμό συντελούνται σήμερα θεμελιώδεις δομικές αλλαγές, ικανές να πυροδοτήσουν μια νέα, μακροχρόνια φάση οικονομικής άνθησης; Το ερώτημα αυτό παραπέμπει ευθέως στη θεωρία των μακρών κυμάτων (κύκλοι Κοντράτιεβ), σύμφωνα με την οποία ο καπιταλισμός εξελίσσεται μέσα από διαδοχικές μακροχρόνιες φάσεις άνθησης και ύφεσης οι οποίες καθορίζονται από την εισαγωγή καινοτομιών και θεσμικών πλαισίων μακράς πνοής που επηρεάζονται από τη δυναμική της κερδοφορίας.
Είναι γεγονός ότι η κερδοφορία, ιδίως στις ΗΠΑ και σε άλλες μεγάλες οικονομίες, διαγράφει ανοδική τροχιά τα τελευταία πέντε έτη. Η εξέλιξη αυτή ωστόσο δεν είναι ομοιόμορφα κατανεμημένη, ούτε ενδοκλαδικά ούτε διακλαδικά. Αντιθέτως, στην τρέχουσα φάση αφορά κυρίως επιχειρήσεις-κολοσσούς και συγκεκριμένους κλάδους υψηλής τεχνολογίας ενισχύοντας την τάση προς συγκέντρωση και συγκεντροποίηση του κεφαλαίου. Συνεπώς η άνοδος της κερδοφορίας μπορεί να ερμηνευτεί ως πρώιμη ένδειξη μετάβασης σε μια νέα ανοδική φάση, χωρίς όμως να συνεπάγεται απαραίτητα γενικευμένη οικονομική ευημερία λόγω της διευρυνόμενης ανισοκατανομής εισοδήματος και πλούτου εντός και μεταξύ χωρών.
Η δυναμική αυτή οφείλεται σε σημαντικό βαθμό στην ανάδυση νέων τεχνολογιών και ιδίως στην Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ), η οποία μπορεί να χαρακτηριστεί ως Τεχνολογία Γενικού Σκοπού (ΤΓΣ). Πρόκειται με άλλα λόγια για μια τεχνολογία που διεισδύει οριζόντια σε όλους τους κλάδους της οικονομίας, βελτιώνεται διαρκώς, μειώνει το κόστος παραγωγής και ταυτόχρονα λειτουργεί ως πλατφόρμα για την ανάπτυξη πλήθους επιμέρους καινοτομιών μικρότερης εμβέλειας. Ιστορικά ΤΓΣ υπήρξαν η ατμοκίνηση, ο σιδηρόδρομος, ο ηλεκτρισμός, η αεροπλοΐα και το διαδίκτυο, καθεμία από τις οποίες λειτούργησε με τρόπο «δημιουργικά καταστροφικό» και συνδέθηκε με έναν από τους πέντε μέχρι σήμερα μακρούς οικονομικούς κύκλους. Στη σύγχρονη συγκυρία διαπιστώνεται ολοένα και περισσότερο ότι η ΤΝ διαθέτει τη δυναμική να μετασχηματίσει ριζικά τόσο την οικονομία όσο και την κοινωνία επηρεάζοντας καθοριστικά την παραγωγικότητα, την οργάνωση της εργασίας και τις παραγωγικές δομές.
Στο πλαίσιο της θεωρίας των μακρών κυμάτων τεχνολογίες αυτού του τύπου λειτουργούν ως καταλύτες και επιταχυντές βαθιών οικονομικών, κοινωνικών και θεσμικών αναδιαρθρώσεων. Ηδη παρατηρείται αισθητή αύξηση της παραγωγικότητας, η οποία όμως συνοδεύεται από καθήλωση των μισθών και απαξίωση τμημάτων του υφιστάμενου παγίου κεφαλαίου. Η ενίσχυση της κερδοφορίας που προκύπτει δύναται να οδηγήσει σε υψηλούς ρυθμούς οικονομικής μεγέθυνσης, αλλά ταυτόχρονα και σε αύξηση της ανεργίας, τόσο βραχυχρόνια όσο και μακροχρόνια, εκτός εάν μεσολαβήσουν θεσμικές παρεμβάσεις που να προστατεύουν την απασχόληση και να αναδιανέμουν τα όποια οφέλη της τεχνολογικής προόδου. Είναι αυτονόητο ότι η υψηλή κερδοφορία συνιστά την υλική βάση για την ενίσχυση διεκδικήσεων και την έξαρση κοινωνικών και εργατικών αγώνων που δικαιολογημένα παρατηρείται και άρα αναμένεται στην ανοδική φάση του μακροχρόνιου κύκλου.
Η φάση εισαγωγής και διάχυσης μιας νέας ΤΓΣ χαρακτηρίζεται, όπως συνέβη και με τις πέντε προηγούμενες, αρχικά και από την όξυνση του διεθνούς ανταγωνισμού. Ιστορικά οι μεταβατικές αυτές περίοδοι συνοδεύονται από έντονες συγκρούσεις για την εξασφάλιση αγορών και σφαιρών επιρροής. Στη σύγχρονη συγκυρία το πεδίο της αντιπαράθεσης διευρύνεται και περιλαμβάνει τον έλεγχο των δεδομένων, των κρίσιμων εφοδιαστικών αλυσίδων και κυρίως των τεχνολογικών προτύπων. Ο καθορισμός των προτύπων έχει καίρια στρατηγική σημασία, καθώς όχι μόνο υπαγορεύει τον τρόπο λειτουργίας των τεχνολογιών, αλλά και δημιουργεί σχέσεις εξάρτησης και φραγμούς εισόδου σε ανταγωνιστές. Η παρατηρούμενη ενίσχυση της κρατικής παρέμβασης μέσω βιομηχανικής πολιτικής, επιδοτήσεων και ρυθμιστικών παρεμβάσεων σηματοδοτεί την υποχώρηση, αν όχι την εγκατάλειψη, της νεοφιλελεύθερης οικονομικής φιλοσοφίας. Παράλληλα επιβεβαιώνει ότι η τεχνολογική μετάβαση προς ένα νέο μακρό κύμα συσσώρευσης συνδέεται άρρηκτα με ευρύτερες γεωοικονομικές και γεωπολιτικές ανακατατάξεις.
Για την ανάδυση μιας νέας περιόδου βιώσιμης οικονομικής άνθησης θεμελιώδη προϋπόθεση αποτελεί η ριζική αναθεώρηση του υφιστάμενου θεσμικού πλαισίου. Με άλλα λόγια, η συγκρότηση νέων Κοινωνικών Δομών Συσσώρευσης τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο συνιστά προϋπόθεση εκ των ων ουκ άνευ. Κεντρικός πυλώνας αυτού του νέου πλαισίου οφείλει να είναι η δικαιότερη κατανομή του εισοδήματος και κυρίως του πλούτου, ο οποίος αποτελεί τον κατεξοχήν παράγοντα κοινωνικής συνοχής και μακροοικονομικής σταθερότητας. Σε αντίθετη περίπτωση οποιαδήποτε οικονομική ανάκαμψη θα παραμείνει αναιμική, συνοδευόμενη από διαρθρωτική ανεργία και κλιμάκωση τόσο των εσωτερικών κοινωνικών όσο και των διεθνών εντάσεων με πιθανή την αλληλοτροφοδότησή τους.
*π. Καθηγητής ΠΑΜΑΚ
