Λ. Αντωνάκος: το Ιράν τελειώνει, η Τουρκία αρχίζει: η νέα γεωπολιτική σύγκρουση της Μέσης Ανατολής

Η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή δεν κινείται χαοτικά αλλά σε προβλέψιμη ιστορική τροχιά.

Οι Άραβες ήταν ο πρώτος μεγάλος αντίπαλος του Ισραήλ και εξουδετερώθηκαν.

Το Ιράν είναι ο σημερινός – αλλά φαίνεται ότι μπορεί να μετασχηματιστεί.

Η Τουρκία όμως είναι ο επόμενος.

Όχι επειδή «μισεί» το Ισραήλ αλλά επειδή διεκδικεί τον ίδιο χώρο στον μετα-οθωμανικό κόσμο.

Αυτό το κείμενο εξηγεί γιατί το πραγματικό μέτωπο σύγκρουσης των επόμενων δεκαετιών δεν θα είναι προς την Τεχεράνη αλλά την Άγκυρα.

Η γεωπολιτική κατάσταση στη Μ. Ανατολή από το 1948 μέχρι σήμερα δεν μπορεί να κατανοηθεί ως μια αλληλουχία μεμονωμένων κρίσεων. Ακολουθεί ένα σταθερό ιστορικό μοτίβο συγκρούσεων των κρατών της περιοχής με το μακρύ χέρι των ΗΠΑ, το Ισραήλ: οι αντίπαλοί του εμφανίζονται σε διαδοχικές φάσεις, κάθε μία από τις οποίες τελειώνει με την εξουδετέρωση ή τον μετασχηματισμό ενός θεσμικού εχθρού και την ανάδυση του επόμενου.

Αραβική Απειλή

Στην πρώτη φάση, από την ίδρυση του Ισραήλ έως τις δεκαετίες του 1970 και του 1980, ο κύριος αντίπαλος ήταν ο ενιαίος αραβικός κόσμος. Η Αίγυπτος του Νάσερ, η Συρία, το Ιράκ και το παν-αραβικό όραμα συγκροτούσαν ένα γεωπολιτικό σύστημα με κρατική ισχύ, στρατούς και ιδεολογία που στόχευε ευθέως στην εξάλειψη του Ισραήλ. Αυτή η φάση έκλεισε όχι επειδή έπαψε να υπάρχει αραβικός θυμός, αλλά επειδή κατέρρευσε ο αραβικός θεσμικός εχθρός: οι βαριές στρατιωτικές ήττες των Αράβων, οι ειρηνευτικές συμφωνίες, οι εσωτερικές διαλύσεις (βλ Λιβύη) και η ένταξη των αραβικών καθεστώτων στο δυτικό σύστημα ασφαλείας μετέτρεψαν τον αραβικό χώρο από αντίπαλο σε διαχειριζόμενο πεδίο.

Από αυτό το σημείο και μετά, το Ιράν ανέλαβε τον ρόλο του κεντρικού αντιπάλου. Όμως η ιρανική εχθρότητα δεν έχει τον ίδιο χαρακτήρα με την αραβική. Δεν πηγάζει από πολιτισμική, εδαφική ή ιστορική σύγκρουση με τους Εβραίους, αλλά από τη θεοκρατική ιδεολογία που επιβλήθηκε το 1979. Το Ιράν πριν από την Ισλαμική Επανάσταση είχε σχέσεις καλής συνεργασίας με το Ισραήλ, και τίποτε στην περσική ιστορία δεν το υποχρεώνει σε μόνιμη σύγκρουση μαζί του. Γι’ αυτό και το Ιράν είναι ένας αντίπαλος που είναι φρονιμώτερο να μετασχηματισθεί: αν αλλάξει το θεσμικό αφήγημα του παρόντος καθεστώτος για την καταστροφή του Ισραήλ, μπορεί να περάσει από την εχθρότητα στη συνύπαρξη, με διαχείριση αντίστοιχη αυτής που ήδη εφαρμόζεται προς τους Άραβες. Τα πρόσφατα συνεχή κύματα κοινωνικής αμφισβήτησης στο Ιράν δείχνουν ότι η θεοκρατική αφήγηση που τροφοδοτεί την αντι-ισραηλινή εχθρότητα χάνει τη νομιμοποίησή της και είναι λογικό να εξετασθεί ως πιθανό το ενδεχόμενο εξομάλυνσης των σχέσεων των δύο κρατών.

Η ενωμένη αραβική απειλή φωτίζει και τη δυναμική των σχέσεων Τουρκίας–Ισραήλ. Αυτοί οι δύο ήταν τα μόνα μη-αραβικά κράτη στη Μέση Ανατολή. Και τα δύο ήταν φιλοδυτικά, αντι-αραβικά και στρατηγικά απομονωμένα. Η συνεργασία τους σε αεροπορία, πληροφορίες και εκπαίδευση δεν ήταν ιδεολογική· ήταν συμμαχία ανάγκης απέναντι σε έναν κοινό θεσμικό εχθρό, τους Άραβες. Για αυτό και η Τουρκία ήταν το πρώτο μουσουλμανικό κράτος που αναγνώρισε το Ισραήλ (1949)!

Όταν η ενωμένη αραβική απειλή έπαψε να είναι πιθανή, η συμμαχία Τουρκίας-Ισραήλ έπαψε να έχει νόημα. Και τότε εμφανίστηκε η βαθύτερη, λανθάνουσα σύγκρουση. Το Ισραήλ είναι κράτος εγκατεστημένο μέσα στον χώρο της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Και η Τουρκία, ιδίως υπό τον Ερντογάν, άρχισε να βλέπει τον εαυτό της όχι ως απλό εθνικό κράτος της Ανατολίας, αλλά ως μέλλον κέντρο ενός απεκατεστημένου οθωμανικού χώρου που θα μπορούσε να περιλαμβάνει τη Συρία, το Ιράκ, την Ανατολική Μεσόγειο, ιδανικά μέχρι και την Ιερουσαλήμ. Από τη στιγμή που η Τουρκία υιοθέτησε αυτή την αυτοκρατορική «μεγάλη ιδέα», το Ισραήλ έπαψε να είναι εταίρος και έγινε εμπόδιο. Σήμερα, από τη Γάζα έως την Ιερουσαλήμ, τη Συρία και την Ανατολική Μεσόγειο, η Τουρκία δεν συμπεριφέρεται πια ως εταίρος αλλά ως ανταγωνιστής του Ισραήλ στον ίδιο γεωπολιτικό χώρο.

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν υπέστη ποτέ σοβαρή ήττα στο πεδίο της μάχης. Κατέρρευσε από μόνη της. Κάτω από το τεράστιο βάρος της διερράγησαν οι σαθρές εθνοτικές ραφές της, ξεκινώντας ιστορικά από τα Βαλκάνια. Ο κεμαλισμός που την έσωσε μετά τον Α’ ΠΠ δεν ήταν απλώς στροφή στην κοσμικότητα. Ήταν μηχανισμός επιβίωσης των Τούρκων.

Ο Κεμάλ αποδέχθηκε την διάλυση της αυτοκρατορίας για να σώσει τον τουρκικό πυρήνα της. Απεμπόλησε τα Βαλκάνια, την Αραβία, τη Μεσοποταμία, τον Καύκασο και κράτησε την Ανατολία. Εκεί επέβαλε ενιαία ταυτότητα και γλώσσα. Αυτή η πίεση έκλεισε προσωρινά ρωγμές σαν κι αυτές που είχαν διαλύσει αρχικά την Αυτοκρατορία. Έλληνες, Ασσύριοι, Κούρδοι, Αλεβίτες, κοσμικοί, μουσουλμάνοι, είτε εξοντώθηκαν είτε αναγκάστηκαν να μπουν σε ένα ενιαίο «τουρκικό» καλούπι. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο η Τουρκία μπορούσε να είναι σύμμαχος του Ισραήλ, μέλος του ΝΑΤΟ και περιφερειακή δύναμη χωρίς αυτοκρατορικές φαντασιώσεις.

Παρόλα αυτά, τέτοιες εθνοτικές ραφές είναι σαφές ότι υπάρχουν στην Τουρκία και σήμερα. Ο κουρδικός διάδρομος από τη Συρία και το Ιράκ μέχρι το Ιράν και την Ανατολία αποτελεί το πιο επικίνδυνο ρήγμα. Αυτόνομες κουρδικές οντότητες στη Συρία και το Ιράκ, μαζί με διαρκή ένταση στην ανατολική Τουρκία, δείχνουν ότι το ιστορικό ρήγμα αυτό παραμένει ανοιχτό.Δεν χρειάζεται να γεννηθεί ένα ανεξάρτητο Κουρδιστάν για να αποσταθεροποιηθεί η Τουρκία· αρκεί μια μόνιμη ζώνη αυτονομίας και αμφισβήτησης που θα απορροφά στρατηγικούς πόρους, θα περιορίζει την εξωτερική της προβολή και θα επιβαρυνει την ανομοιογένειά της, στρεσσάροντας τις υπόλοιπες «ραφές» της. Υπόψη ότι όλοι ή σχεδόν όλοι οι μεγάλοι παίκτες ποντάρουν στον παράγοντα «Κούρδοι».

Υπό αυτές τις γεωπολιτικές συνθήκες ο Ερντογάν κινήθηκε αντίθετα: επανέφερε το αυτοκρατορικό αφήγημα χωρίς όμως να έχει ούτε αυτοκρατορική συνοχή αλλά και ούτε τις δυνατότητες που είχε ο Κεμάλ για να την επιβάλει. Αυτό είναι ιστορικά εκρηκτικό. Ενώ ο κεμαλισμός έλεγε: «Μικρό κράτος, ισχυρό», ο νεο-οθωμανισμός του Ερντογάν λέει: «Μεγάλος ρόλος, με ραγισμένο εσωτερικό». Εδώ η ιστορία έχει δείξει κατ’ επανάληψη ποιος σχηματισμός είναι καταλληλότερος για επιβίωση.

Η διαφορά είναι ότι το Ισραήλ εισέρχεται σε αυτή τη φάση όχι μόνο με μεγάλη πολεμική ισχύ αλλά και με υψηλή εσωτερική συνοχή. Παρά τις πολιτικές του διαφωνίες, διαθέτει κοινό εθνικό αφήγημα, στρατιωτική κουλτούρα και τεχνολογική υπεροχή. Η κυριαρχία των ΗΠΑ στην υφήλιο προσδίδει στο Ισραήλ ακόμα μεγαλύτερη ισχύ και ισορροπία. Το ενδεχόμενο κλείσιμο του μετώπου προς το Ιράν με πολιτικά μέσα θα επιτρέψει τη στρατηγική του συγκέντρωση προς τη νέα κατεύθυνση.

Το γεωπολιτικό τοπίο φαίνεται να διαμορφώνεται ως εξής: το Ιράν βρίσκεται σε μια φάση πιθανής μετάβασης και εξομάλυνσης, ενώ ο αραβικός κόσμος έχει ήδη περάσει στη σφαίρα της διαχείρισης. Το πραγματικό μέτωπο των επόμενων ετών είναι η αναμέτρηση για το νότιο μετα-οθωμανικό χώρο ανάμεσα σε Ισραήλ και Τουρκία.