Λευτέρης Τσουλφίδης* Γιατί μια χώρα με τα δεύτερα μεγαλύτερα αποθέματα φυσικού αερίου παγκοσμίως και τρίτη σε αποθέματα πετρελαίου επιμένει με τόσο ζήλο στην πυρηνική ενέργεια; Εύλογο το ερώτημα, που η απάντησή του φωτίζει τις βαθύτερες γεωπολιτικές ανακατατάξεις που διαμορφώνονται στον σύγχρονο κόσμο.
Η κυβέρνηση του Ιράν διακηρύσσει ότι το πυρηνικό της πρόγραμμα έχει αποκλειστικά ειρηνικό χαρακτήρα. Η απαρχή του εντοπίζεται το 1957, επί Σάχη, στο πλαίσιο της αμερικανικής πρωτοβουλίας «Atoms for Peace». Σήμερα, το Ιράν επικαλείται ενεργειακούς και αναπτυξιακούς λόγους: την ανάγκη διαφοροποίησης ενεργειακών πηγών, την αυξανόμενη ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας από έναν πληθυσμό άνω των 90 εκατομμυρίων, την επιδίωξη ενίσχυσης των εξαγωγών υδρογονανθράκων και τη φιλοδοξία επιστημονικής και τεχνολογικής προόδου. Το αφήγημα αυτό είναι συνεκτικό και, σε έναν βαθμό, πειστικό.
Ωστόσο, σημαντικό τμήμα της διεθνούς κοινότητας εξακολουθεί να διατηρεί σοβαρές επιφυλάξεις. Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν είναι μια τυπική περιφερειακή δύναμη· διαθέτει ιδεολογικό πρόσημο, στρατηγική εξωστρέφεια και συμμετέχει ενεργά, άμεσα ή έμμεσα, σε εστίες έντασης από τη Συρία και τον Λίβανο έως την Υεμένη. Το ιστορικό μυστικότητας του πυρηνικού της προγράμματος, η κατά διαστήματα περιορισμένη συνεργασία με τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (IAEA) και η απουσία ρητής παραίτησης από τη δυνατότητα απόκτησης πυρηνικών όπλων ενισχύουν τη διεθνή καχυποψία.
Ευέλικτη επιλογή
Το κρίσιμο ερώτημα παραμένει επίκαιρο και καίριο: αν το Ιράν επιδίωκε πράγματι την απόκτηση πυρηνικών όπλων, γιατί δεν έχει προχωρήσει μέχρι σήμερα στην κατασκευή τους; Η απάντηση δεν είναι ζήτημα τεχνολογικών εμποδίων, αλλά πολιτικών στρατηγικών επιλογών. Η ιρανική ηγεσία φαίνεται να έχει υιοθετήσει τη στρατηγική της «τεχνολογικής αβεβαιότητας». Με άλλα λόγια, να καλλιεργεί την ικανότητα παραγωγής πυρηνικών υλικών, χωρίς να υπερβεί το κρίσιμο όριο της κατασκευής των εν λόγω όπλων. Ταυτόχρονα μπορούσε να:
● αποφεύγει τον πλήρη οικονομικό αποκλεισμό
● διατηρεί κρίσιμες συμμαχίες με Ρωσία και Κίνα, που προτάσσουν τη σταθερότητα και την αποφυγή ευρείας σύγκρουσης στην περιοχή,
● διαχειρίζεται την ενδογενή πίεση του εθνικού γοήτρου, χωρίς να υπερβαίνει το σημείο μη επιστροφής.
Η στάση αυτή μέχρι πρόσφατα παρείχε αποτρεπτική ισχύ, ενίσχυε τη διαπραγματευτική θέση της χώρας και πρόσφερε ελιγμούς. Ομως η πρόσφατη απευθείας εμπλοκή των Ηνωμένων Πολιτειών δείχνει τα όρια αυτής της στρατηγικής.
Ολα ξεκίνησαν από την επίθεση της Χαμάς τον Οκτώβριο του 2023. Εκτοτε η Μέση Ανατολή εισήλθε σε νέα φάση πολεμικής κλιμάκωσης. Αν και η άμεση εμπλοκή του Ιράν παραμένει αμφισβητούμενη, η Τεχεράνη όχι μόνο δεν καταδίκασε την ενέργεια, αλλά τη χαρακτήρισε περίπου ως «νόμιμη αντίσταση».
Ολα όμως συνηγορούν στο ότι το Ιράν δεν είχε άμεση γνώση της επιχείρησης· είναι μάλιστα σχεδόν βέβαιο ότι αν είχε, θα είχε επιδιώξει την αποτροπή της, καθώς δεν επιθυμούσε στρατιωτική εμπλοκή εκείνη τη χρονική περίοδο, πολλώ δε μάλλον τη μεταφορά του μετώπου εντός των συνόρων του. Ωστόσο, η μακροχρόνια υποστήριξη του Ιράν προς οργανώσεις όπως η Χεζμπολάχ, η Χαμάς και οι Χούθι ενίσχυσε τις ισραηλινές ανησυχίες για την περιφερειακή του επιρροή και επανέφερε στο προσκήνιο τις διεθνείς ανησυχίες γύρω από τις πυρηνικές του φιλοδοξίες. Για το Ισραήλ, το Ιράν και η ηγεσία του συνιστούν υπαρξιακή απειλή.
Μέσα σε αυτή τη συγκυρία, οι προσπάθειες εξουδετέρωσης του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος κλιμακώθηκαν σημαντικά. Το Ισραήλ προχώρησε σε στοχευμένα πλήγματα κατά κρίσιμων πυρηνικών εγκαταστάσεων του Ιράν. Καθώς όμως οι υπόγειες υποδομές παρέμεναν άθικτες, ζητήθηκε η συνδρομή των Ηνωμένων Πολιτειών. Στις 21 Ιουνίου 2025, οι ΗΠΑ ξεκίνησαν την επιχείρηση Midnight Hammer, κατά τη διάρκεια της οποίας χρησιμοποιήθηκαν εκτεταμένα διατρητικές βόμβες (MOP) για να πλήξουν τις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν στη Νατάνζ, το Φορντό και το Ισφαχάν. Σε αντίδραση, το Ιράν εκτόξευσε βαλλιστικούς πυραύλους (κατόπιν προηγούμενης ενημέρωσης) εναντίον της αμερικανικής βάσης στο Κατάρ, επίθεση που αναχαιτίστηκε πλήρως. Στις 24 Ιουνίου, ο πρόεδρος Τραμπ, ευχαριστώντας τους Ιρανούς για την ενημέρωση, πρότεινε και πέτυχε την ανακοίνωση μιας προσωρινής εκεχειρίας μεταξύ των δύο πλευρών.
Μεταβολή στρατηγικού περιβάλλοντος
Το ερώτημα πλέον μετατοπίζεται: δεν είναι τόσο αν το Ιράν επιδιώκει πυρηνικά όπλα, αλλά πώς θα αντιδράσει στη ριζική μεταβολή του στρατηγικού του περιβάλλοντος. Η στρατηγική της τεχνολογικής αβεβαιότητας φαίνεται να αποσυντίθεται ή να εξελίσσεται σε μια νέα, πιο επιθετική φάση. Εδώ αναδεικνύεται ένα κεντρικό παράδοξο: ενώ το Ισραήλ, το μόνο κράτος με de facto πυρηνικό οπλοστάσιο στη Μέση Ανατολή, δεν είναι μέλος της Συνθήκης Μη Διάδοσης των Πυρηνικών Οπλων NPT, δεν υπόκειται σε επιθεωρήσεις και δεν παραδέχεται την κατοχή όπλων, παραμένει στο απυρόβλητο. Αντίθετα, το Ιράν, μέλος της NPT και θεωρητικά υπό εποπτεία, βρίσκεται συνεχώς υπό αμφισβήτηση και πίεση. Η ασυμμετρία αυτή δεν είναι απλώς νομική. Είναι πολιτική και ηθική. Αυτό ενισχύει τις φυγόκεντρες δυνάμεις όχι μόνο στο Ιράν, αλλά σε όλη την περιοχή.
Τελικά, ανακύπτει ένα βαθύτερο, υπαρξιακό ερώτημα για το διεθνές σύστημα: ποια είναι σήμερα η παγκόσμια στάση απέναντι στην έννοια της αποτροπής; Η ανοχή απέναντι σε ωμές πυρηνικές απειλές, όπως αυτές που εκτοξεύει κατά καιρούς η Ρωσία, υπονομεύει την αξιοπιστία των κανόνων και επιτείνει την αίσθηση ότι το διεθνές σύστημα λειτουργεί επιλεκτικά. Η επόμενη κρίση ίσως δεν ξεσπάσει από έναν «παράφρονα δικτάτορα», αλλά από μια ηγεσία που αισθάνεται περικυκλωμένη, ηθικά νομιμοποιημένη και χωρίς άλλες επιλογές.
Το ιρανικό πυρηνικό παράδοξο δεν είναι απλώς τεχνικό ή νομικό ζήτημα. Είναι, πρωτίστως, πολιτικό και ηθικό. Οσο η διεθνής κοινότητα αποτυγχάνει να απαντήσει στο ερώτημα «ποιος έχει δικαίωμα στην τεχνολογία και υπό ποιες προϋποθέσεις», οι εντάσεις θα διαιωνίζονται. Και το τίμημα αυτής της αβεβαιότητας ίσως το πληρώσει όχι μόνο η Μέση Ανατολή, αλλά ολόκληρη η ανθρωπότητα.
* Αφ. καθηγητής ΠΑ.ΜΑΚ.
