του Δημήτρη Τσαϊλά, Υποναυάρχου ε.α.
Στις Ένοπλες Δυνάμεις της Ελλάδας, όπως και σε πολλές σύγχρονες στρατιωτικές οργανώσεις, η στρατηγική συχνά αντιμετωπίζεται ως προϊόν ακαδημαϊκής εκπαίδευσης και διοικητικών κινήτρων. Αναθέτεις τις σωστές λίστες ανάγνωσης, στέλνεις τους αξιωματικούς σε Ανώτατες Σχολές Πολέμου, προσφέρεις θέσεις-κλειδιά και προαγωγές – και, υποτίθεται, ότι «Παράγεις» στρατηγιστές.
Η στρατηγική όμως δεν λειτουργεί με αυτόν τον τρόπο, και σίγουρα δεν γεννά έτσι στρατηγιστές.
Για να δανειστούμε τα λόγια ενός από τους μεγαλύτερους φιλοσόφους: η στρατηγική είναι έξις. Όπως διδάσκει ο Αριστοτέλης στα Ηθικά Νικομάχεια, η αρετή δεν είναι μεμονωμένη πράξη αλλά αποτέλεσμα συνεχούς άσκησης. Το ίδιο ισχύει και για τη στρατηγική σκέψη. Απαιτεί διανοητική καλλιέργεια, αλλά και ηθικό χαρακτήρα – επιμονή, κρίση και θάρρος – ώστε η θεωρία να μετουσιώνεται σε πράξη.
Αυτό το θεμελιώδες στοιχείο συχνά παραβλέπεται από σύγχρονες προσπάθειες θεσμοθέτησης της στρατηγικής. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πρόσφατη πρωτοβουλία του Υπουργείου Εθνικής Αμύνης, η οποία ονομάστηκε Ατζέντα 2030. Πρόκειται για μια αξιέπαινη προσπάθεια επαγγελματοποίησης της στρατηγικής σκέψης, με αναμόρφωση εκπαιδευτικών διαδρομών, ενίσχυση κινήτρων και καλλιέργεια στρατηγικής κουλτούρας στο στελεχιακό προσωπικό.
Αυτά είναι χρήσιμα βήματα. Και οι Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις έχουν λόγους να παρακολουθούν τέτοιες εξελίξεις. Όμως, πίσω από τα οργανωτικά σχήματα και τις πολιτικές προαγωγών, υπάρχει μια ουσιώδης έλλειψη: η στρατηγική δεν παράγεται από θεσμούς ή προγράμματα, διαμορφώνεται μέσα στον άνθρωπο.
Η Διττή Φύση της Αρετής στη Στρατηγική
Ο Αριστοτέλης διακρίνει δύο είδη αρετής: τις διανοητικές και τις ηθικές. Οι πρώτες, όπως η σύνεση (φρόνησις) και η λογική κρίση, αναπτύσσονται με τη μάθηση. Είναι απαραίτητες για να αναλύει κανείς στόχους, να συνδέει μέσα με σκοπούς και να παίρνει αποφάσεις σε περίπλοκα περιβάλλοντα.
Όμως δεν αρκούν. Η στρατηγική σοφία χωρίς ηθική επιμονή είναι σαν χάρτης χωρίς πυξίδα. Χρειάζεται και ηθικός χαρακτήρας – θάρρος, υπομονή, και αυτό που ο φιλόσοφος αποκαλεί «ὄρεξις»: η εσωτερική ορμή που οδηγεί την απόφαση σε πράξη.
Ο ικανός στρατηγιστής δεν είναι μόνο λογικός· είναι βαθιά αποφασισμένος, πειθαρχημένος και ηθικά ώριμος. Η σκέψη και η βούληση πρέπει να συνυπάρχουν. Η στρατηγική δεν είναι μόνο τεχνική, είναι και ηθική άσκηση, που απαιτεί χαρακτήρα και αφοσίωση.
Η Στρατηγική ως Τρόπος Ζωής
Αυτή η προσέγγιση μας βοηθά να κατανοήσουμε γιατί πολλές προσπάθειες «παραγωγής» στρατηγιστών αποτυγχάνουν. Το να στείλεις έναν αξιωματικό σε μία Ανώτατη Σχολή Πολέμου μπορεί να τον εκθέσει σε στρατηγικές έννοιες. Αλλά η έκθεση δεν συνεπάγεται και μεταμόρφωση. Οι στρατηγιστές δεν κατασκευάζονται – καλλιεργούνται.
Ο Πρώσος θεωρητικός Κλαούζεβιτς, στην πραγματεία του Περί Πολέμου, υποστήριξε ότι η πραγματική παιδεία του στρατηγιστή ξεκινά μετά το πέρας της επίσημης εκπαίδευσης. Ο αξιωματικός πρέπει να δεσμευτεί σε διά βίου αυτομόρφωση, μελέτη ιστορίας, πολιτικής θεωρίας και της πολυπλοκότητας του πολέμου. Η στρατηγική, όπως και η φιλοσοφία, είναι κάλεσμα, όχι τίτλος σπουδών.
Ο Γραφειοκρατικός Πειρασμός
Ο κίνδυνος σήμερα είναι να ταυτίσουμε τη στρατηγική με τον γραφειοκρατικό σχεδιασμό. Να δημιουργούμε νέα δόγματα, επιτελεία και επιτροπές. Να θεσμοθετούμε τίτλους, ακρωνύμια και πιστοποιήσεις, και να νομίζουμε ότι δημιουργούμε στρατηγιστές.
Όμως καμία διοικητική δομή δεν μπορεί από μόνη της να καλλιεργήσει στρατηγική σκέψη. Μπορεί να την ενισχύσει, αλλά δεν μπορεί να την υποκαταστήσει.
Η θητεία σε ένα επιτελείο δεν καθιστά κάποιον στρατηγιστή. Ούτε η παρακολούθηση ενός σεμιναρίου. Αυτά είναι εργαλεία, όχι τελικός σκοπός. Το ουσιώδες είναι αν ο αξιωματικός επενδύει προσωπικά και συστηματικά στη μελέτη, την ανάλυση και την εφαρμογή της στρατηγικής.
Χρειαζόμαστε λιγότερο μια κουλτούρα «πιστοποίησης» και περισσότερο μια κουλτούρα διαρκούς καλλιέργειας.
Τι Σημαίνει αυτό για τις Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις
Για τις Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις, οι παραπάνω σκέψεις είναι κρίσιμες. Η Ελλάδα αντιμετωπίζει ένα στρατηγικό περιβάλλον υψηλής πολυπλοκότητας: αποσταθεροποίηση στη Μεσόγειο, εντάσεις στο Αιγαίο, υβριδικές απειλές και ταχύτατες τεχνολογικές εξελίξεις.
Η απάντηση σε αυτές τις προκλήσεις δεν είναι απλώς η αναδιοργάνωση δομών ή η αντιγραφή ξένων προτύπων. Είναι η καλλιέργεια ανθρώπων που σκέφτονται στρατηγικά και λειτουργούν με διορατικότητα.
Αυτό σημαίνει:
- Αναγνώριση των αξιωματικών με κλίση και πάθος για τη στρατηγική σκέψη.
- Βαθιά εκπαίδευση στην ιστορία, τη γεωπολιτική, τη θεωρία και την ηθική του πολέμου.
- Ενθάρρυνση της κριτικής σκέψης και της αυτομόρφωσης σε όλη τη διάρκεια της σταδιοδρομίας.
- Ανταμοιβή όχι μόνο της διοικητικής ικανότητας, αλλά και της διανοητικής και στρατηγικής προσφοράς.
Πάνω απ’ όλα, σημαίνει να προσεγγίσουμε τη στρατηγική ως στάση ζωής, όχι απλώς ως επαγγελματική διαδρομή.
Η Συνήθεια της Αριστείας
Ο Αριστοτέλης μας θυμίζει ότι «η αρετή είναι αποτέλεσμα έξις». Δεν αρκεί να πράττουμε σωστά, πρέπει να το πράττουμε σταθερά, συνειδητά και με προσήλωση.
Το ίδιο ισχύει και για τη στρατηγική. Δεν είναι απλώς μία ευφυής σκέψη ή ένα εύστοχο σχέδιο. Είναι η σταθερή και σκόπιμη προσπάθεια να ευθυγραμμίζουμε πράξεις και σκοπούς, υπό πίεση, μέσα στην αβεβαιότητα και την τριβή της πραγματικότητας.
Οι θεσμοί μπορούν να στηρίξουν αυτή την προσπάθεια, αλλά δεν μπορούν να την αντικαταστήσουν.
Αν επιθυμούμε περισσότερους στρατηγιστές, πρέπει να καλλιεργήσουμε αξιωματικούς που να αγαπούν τη στρατηγική, και να τη ζουν καθημερινά.
Ο Αριστοτέλης θα το έλεγε ξεκάθαρα: η στρατηγική δεν διδάσκεται, καλλιεργείται. Και η στρατιωτική αριστεία είναι καθημερινή συνήθεια, όχι στιγμιαία έμπνευση.
*Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), και του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).
