Palomar
Σε αυτή τη χαοτική συγκυρία, θα βρει ανταπόκριση το κάλεσμα του Τραμπ προς τους Ιρανούς και Ιρακινούς Κούρδους; Πώς θα αποτυπωθεί στο «πρότζεκτ Εσωτερικού Μετώπου» στην Τουρκία —που περιλαμβάνει και τη γραμμή Οτσαλάν–DEM— και στη λεγόμενη «διαδικασία»;
Yavuz Baydar
4 Μαρτίου
Σε αυτήν την κρίσιμη περίοδο, όπου ο πόλεμος ΗΠΑ–Ισραήλ με το Ιράν κλιμακώνεται, οι πληροφορίες που διέρρευσαν από την Ουάσιγκτον —κρίνοντας από τις πρώτες αντιδράσεις ειδικών και παρατηρητών— δεν μοιάζουν τυχαίες, αλλά υπολογισμένες.
Σύμφωνα, κατά σειρά, με ρεπορτάζ των Axios και CNN, οι λεπτομέρειες ότι η CIA σχεδιάζει να εξοπλίσει ιρανικές κουρδικές ένοπλες ομάδες, καθώς και ότι ο Τραμπ τηλεφώνησε προσωπικά την Κυριακή τόσο στον πρόεδρο του KDPI, Μουσταφά Χιτζρί, (το KDPI είναι τα αρχικά του Kurdistan Democratic Party of Iran — στα ελληνικά: Δημοκρατικό Κόμμα του Ιρανικού Κουρδιστάν, συχνά θα το δεις και ως PDKI/PDK-I), όσο και σε Ιρακινούς Κούρδους ηγέτες —τον Μπαρζανί και τον Ταλαμπανί— μοιάζουν με εργαλείο ψυχολογικής πίεσης που «ρίχνεται» στο πεδίο.
Υπήρξαν μάλιστα και όσοι είδαν αυτή την κίνηση ως ένδειξη βιασύνης ή απόγνωσης, προϊόν αναζήτησης στήριξης στο έδαφος για αλλαγή καθεστώτος ή ακόμη και για τη διάσπαση του Ιράν.
Αυτή είναι προς το παρόν η εικόνα που διαμορφώνεται. Είναι όμως και γνωστό το εξής: στο πλαίσιο των προετοιμασιών του Ισραήλ —και στη συνέχεια των ΗΠΑ— για έναν μακροχρόνιο πόλεμο εναντίον του Ιράν, οι επαφές με τους Κούρδους της περιοχής δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά.
Η πρόθεση είχε εδώ και καιρό γίνει εμφανής· οι περιφερειακοί δρώντες είχαν συγκεντρώσει αρκετές ενδείξεις και πληροφορίες. Τελικά συνέβη το αναμενόμενο:
εφόσον μια χερσαία είσοδος στο Ιράν από αυτό το σημείο και μετά φαίνεται αναπόφευκτη, οι υπολογισμοί ρίσκου στο Ισραήλ και στις ΗΠΑ έχουν φέρει στην κορυφή της ατζέντας τη δυνατότητα κινητοποίησης μιας εξοπλισμένης και μαχητικής εμπροσθοφυλακής —δηλαδή κουρδικών πολιτοφυλακών— καθώς και τη συσπείρωση: των έξι ιρανικών οργανώσεων που ανακοίνωσαν ενιαίο μέτωπο (εξαιρουμένου του PJAK) «εκ των έσω», και των ιρακινοκουρδικών ομάδων «εκ των έξω», πέρα από τα σύνορα.
Η εξέλιξη αυτή συνοδεύεται από πολλά ερωτήματα. Το πρώτο που έρχεται στο μυαλό είναι: μήπως αυτές οι ειδήσεις καθιστούν από τώρα τις κουρδικές πολιτοφυλακές στόχο απέναντι στις ιρανικές δυνάμεις;
Η απάντηση είναι σχεδόν βέβαιη: ναι. Οι Ιρανοί Φρουροί της Επανάστασης (IRGC) είχαν αρχίσει να πλήττουν κουρδικές ομάδες στο βόρειο Ιράκ ακόμη και πριν δημοσιευτούν τα ρεπορτάζ των Axios και CNN. Μετά τα δημοσιεύματα, υπάρχουν πληροφορίες ότι οι επιθέσεις αυτές εντάθηκαν. Στην επαρχία Κόγιε του Ερμπίλ, αρκετά μη επανδρωμένα αεροσκάφη (UAV/ΙΗΑ) έπληξαν το στρατόπεδο Azadi, που συνδέεται με το KDPI· επιθέσεις με UAV σημειώθηκαν και στη Ντεκάλα, ενώ στοχοποιήθηκε επίσης και το Κόμμα Ελευθερίας του Κουρδιστάν (PAK).
Οι πιθανότητες αυτές οι ειδήσεις να καταστήσουν τις ιρανικές κουρδικές ομάδες άμεσο στόχο έχουν τρεις διαστάσεις:
Πρώτον, αυτό που θα μπορούσε να αποκληθεί «επιχειρησιακή αποκάλυψη». Με την άρση του πέπλου μυστικότητας, η προσοχή των ιρανικών υπηρεσιών πληροφοριών ως προς το ποιες ομάδες βρίσκονται σε φάση προετοιμασίας και ποιες διαδρομές χρησιμοποιούν ενδέχεται να αυξηθεί ακόμη περισσότερο, με τα σκληρά αντανακλαστικά που επιβάλλει ο πόλεμος.
Δεύτερον, το κάλεσμα της κυβέρνησης Τραμπ καθιστά το Ιρακινό Κουρδιστάν πεδίο ανοικτής απειλής. Στο ρεπορτάζ του CNN αναφέρεται ρητά ότι ο οπλισμός θα πρέπει να περάσει μέσω εδαφών υπό τον έλεγχο της Περιφερειακής Κυβέρνησης του Κουρδιστάν. Αυτό αποτελεί ένα «εκρηκτικό φιτίλι» που θα βάλει τη διοίκηση του Ερμπίλ στη λίστα άμεσων στόχων του Ιράν και θα βαθύνει ακόμη περισσότερο τις εντάσεις με την κεντρική κυβέρνηση του Ιράκ, στη βάση ζητημάτων κυριαρχίας.
Τρίτον, η δήλωση του εθνικιστικού και υπέρ της ανεξαρτησίας Κόμματος Ελευθερίας του Κουρδιστάν, υπό την ηγεσία του Μαμ Χουσεΐν, ότι «περιμένουμε το πρόσταγμα των ΗΠΑ και του Ισραήλ», είναι τέτοιας φύσης ώστε να αυξήσει—ακόμη κι αν η οργάνωση έχει αποδυναμωθεί—την πίεση των Ιρανών Φρουρών της Επανάστασης (IRGC) προς τις ομάδες, και μάλιστα με απτά, επιχειρησιακά μέσα.
Με λίγα λόγια, οι ειδήσεις που διέρρευσαν στα ΜΜΕ λειτουργούν διπλωματικά ως εργαλείο «προετοιμασίας/ώθησης» για να πειστούν οι Κούρδοι να πολεμήσουν, αλλά το πιθανό αποτέλεσμα επί του πεδίου είναι ότι θα τους καταστήσουν πιο ευάλωτους αμυντικά.
Η στάση των ιρανικών κουρδικών ομάδων, αυτή τη στιγμή, μπορεί να συνοψιστεί ως «επιφυλακτική αισιοδοξία». Πρόκειται για διαπίστωση που αποτυπώνεται μέχρι και στον τίτλο σχετικού ρεπορτάζ του Al-Monitor:
«Παραμένουν επιφυλακτικοί.»
Στο άρθρο τονίζεται ότι αυτές οι ομάδες εκτιμούν πως οι ΗΠΑ δεν μπορούν να τους μεταβιβάσουν τετελεσμένα την ευθύνη στο πεδίο χωρίς να παρέχουν οποιεσδήποτε πολιτικές εγγυήσεις· επιπλέον, υπογραμμίζεται ότι η αμερικανική διοίκηση—και ειδικά το Πεντάγωνο—γνωρίζει πως οι ομάδες αυτές στερούνται της στρατιωτικής ισχύος που απαιτείται για να πυροδοτήσουν στο Ιράν μια αποτελεσματική, καταληκτική εξέγερση.
Αν η υπόθεση παραταθεί και οι κουρδικές ομάδες διστάσουν να εμπλακούν στον πόλεμο, πώς θα διαμορφωθούν οι σχέσεις;
Σε αυτό το σημείο, η ιστορική εμπειρία είναι ιδιαίτερα διδακτική. Στο Ιράκ, οι Κούρδοι έχασαν την υποστήριξη των ΗΠΑ μετά το δημοψήφισμα ανεξαρτησίας. Στη Συρία, οι δυνάμεις SDG/YPG κατά την πρώτη προεδρική θητεία του Τραμπ βρέθηκαν αδύναμες απέναντι στην Τουρκία, ακόμη και εγκαταλελειμμένες. Κατά την περίοδο του μεταβατικού προέδρου Ελ-Σάρα, όταν οι τζιχαντιστικές δυνάμεις που καθοδηγούνταν από τη συριακή κυβέρνηση πραγματοποίησαν επιχειρήσεις εναντίον κουρδικών περιοχών, οι ΗΠΑ «έκαναν στην άκρη», παραμένοντας σε μεγάλο βαθμό θεατές.
Επομένως, δύο σενάρια επικαλύπτονται:
- Στο πρώτο σενάριο, οι ομάδες παρέχουν περιορισμένη υποστήριξη επί του πεδίου με αντάλλαγμα ρητές πολιτικές εγγυήσεις· οι επιθέσεις κατά του Ιράν εντείνονται. Ωστόσο, αν οι ΗΠΑ δεν καταφέρουν να διαχειριστούν τις ιδεολογικές διαφοροποιήσεις μεταξύ αυτών των ομάδων (π.χ. ο εθνικιστικός KDPI, το υπέρ της ανεξαρτησίας PAK κ.ά. έναντι άλλων ιρανικών κουρδικών οργανώσεων), και αν επιπλέον δεν είναι εφικτή η ένταξη του PJAK στην κινητοποίηση, τότε η επιχείρηση μπορεί να αποδειχθεί εξαρχής «νεκρή», με πιθανό αποτέλεσμα την ήττα και τη σφαγή. (Το αν οι ΗΠΑ βρίσκονται σε επαφή με την ηγεσία διοίκησης του SDG παραμένει προς το παρόν ασαφές.)
- Το δεύτερο σενάριο βασίζεται στην άρνηση των κουρδικών ομάδων να εμπλακούν. Σε αυτή την περίπτωση, η Ουάσιγκτον είτε αναζητά βραχυπρόθεσμα εναλλακτικούς «αντιπροσώπους» (proxy) είτε, έστω και χωρίς να γίνει εχθρική απέναντί τους, δείχνει αδιαφορία· αφήνει τους Κούρδους της περιοχής στην τύχη τους (ενδεχομένως, από οργή, να προχωρήσει ακόμη και σε πλήρη αποχώρηση στρατευμάτων από τη Συρία) και για τους Κούρδους ξεκινά ένας νέος σκοτεινός κύκλος, με κεντρικό στοιχείο την «πολιτική εγκατάλειψη».
Και στην Τουρκία, τι θα κάνει η γραμμή Οτσαλάν και του DEM;
Αυτή η διάσταση είναι το πιο καθαρά στρατηγικό σκέλος. Πρέπει να θυμηθούμε τη «διαδικασία» που εξελίσσεται από τον Οκτώβριο του 2024: το φιτίλι της «διαδικασίας», η οποία προβλέπει μια «Τουρκία χωρίς τρομοκρατία» με αντάλλαγμα για τον φυλακισμένο Οτσαλάν το «Δικαίωμα στην Ελπίδα», άναψε από τον Μπαχτσελί, ηγέτη του MHP, του de facto εταίρου της κυβέρνησης.
Με σήμα του Οτσαλάν, το PKK ανακοίνωσε στις 12 Μαΐου 2025 ότι τερματίζει την ένοπλη δράση του. Σε μήνυμα που έστειλε ο ηγέτης του PKK τον Φεβρουάριο του 2026, απηύθυνε κάλεσμα για μετάβαση «από την αρνητική ειρήνη στη θετική ειρήνη».
Η έννοια της «δημοκρατικής ενσωμάτωσης» προβάλλεται επίσης μέσω του κόμματος DEM. Το πλαίσιο αυτό δεν δίνει προτεραιότητα σε αιτήματα συλλογικών δικαιωμάτων, αλλά αναδεικνύει την «ενσωμάτωση στη βάση της ατομικής ιδιότητας του πολίτη».
Με λίγα λόγια, έως τώρα η «διαδικασία» εξελίσσεται χωρίς να αποκλίνει από τις προσδοκίες της Άγκυρας: προς τους Κούρδους προβάλλεται το μήνυμα της «ειρήνης», ενώ προς τα πιο δύσπιστα τμήματα της κοινωνίας προβάλλεται το σύνθημα «Τουρκία χωρίς τρομοκρατία».
Οι απόψεις που εξέφρασε ο Μπαχτσελί στις 3 Μαρτίου στη συνεδρίαση της κοινοβουλευτικής ομάδας του στην Τουρκική Εθνοσυνέλευση (TBMM) είναι, στο πλαίσιο αυτό, εξαιρετικά σημαντικές. Διότι αναδεικνύουν πόσο βαθιά στο παρελθόν ανάγεται η οικοδόμηση της στρατηγικής και πόσο μακρόβια είναι.
Ο ηγέτης του MHP, με άλλα λόγια, λέει «δεν σας το έλεγα;» στις αναφορές του για το Ιράν. Τονίζει ότι, για την εθνική επιβίωση της Τουρκίας, η θωράκιση του «Εσωτερικού Μετώπου» αποτελεί ζωτική αναγκαιότητα. Επαναλαμβάνει ότι το όραμα της «Τουρκίας χωρίς τρομοκρατία» είναι «κρατική στρατηγική πέρα από πολιτικές σκοπιμότητες» και υπογραμμίζει πως απέναντι στις περιφερειακές απειλές απαιτείται «γεωπολιτική στάση με κέντρο την Άγκυρα».
Αξίζει να διαβαστούν προσεκτικά τα εξής λόγια του:
«Οι αφελείς που ειρωνεύονται τον στόχο της “Τουρκίας χωρίς τρομοκρατία”, βλέπετε τώρα καλύτερα τι κάνουμε και τι επιδιώκουμε;
Οι νοοτροπίες με “μπερδεμένη μαγιά και ιδιοσυγκρασία”, που χωρίς ντροπή διαστρεβλώνουν το ειλικρινές και γνήσιο κάλεσμα που απευθύναμε για τουρκοκουρδική αδελφοσύνη και επιτίθενται από κάθε πλευρά στο κάλεσμα της 27ης Φεβρουαρίου από την ιδρυτική ηγεσία του PKK—βγάζετε άραγε κάποιο συμπέρασμα από τον δακτύλιο φωτιάς που μας περιβάλλει; Πότε ακριβώς σκοπεύετε να καταλάβετε από τι είδους καταστροφή και συμφορά γλιτώσαμε στο παρά πέντε;»
Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι η Άγκυρα είχε προβλέψει το σημερινό περιφερειακό χάος, στηριζόμενη σε βαθιές πληροφορίες/εκτιμήσεις που έφταναν από εξωτερικές πηγές μετά την εκλογή του Τραμπ και ιδίως μετά την επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023. Και ότι, στις 1 Οκτωβρίου 2024, ενεργοποίησε ως «προληπτικό μέτρο» τη λεγόμενη «διαδικασία», η οποία «δένει» το κουρδικό πολιτικό κίνημα στην Τουρκία—στον άξονα Οτσαλάν–DEM—με μια ατζέντα «ενσωμάτωσης». Γίνεται έτσι σαφές τι εννοεί ο Μπαχτσελί όταν λέει «τι επιδιώκουμε…».
Ας επιστρέψουμε όμως στον πόλεμο: σε αυτή τη χαοτική συγκυρία, πώς θα επηρεάσει την πολιτική του «Εσωτερικού Μετώπου» στην Τουρκία—που περιλαμβάνει και τη γραμμή Οτσαλάν–DEM—το κάλεσμα του Τραμπ προς τους Ιρανούς και Ιρακινούς Κούρδους;
Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι το σχέδιο των ΗΠΑ να εμπλέξουν τους Κούρδους στον πόλεμο είναι «κομμένο και ραμμένο» για τον Πρόεδρο Ερντογάν και τον ηγέτη του MHP Μπαχτσελί, επειδή διευρύνει ακόμη περισσότερο το υπάρχον «παράθυρο ευκαιρίας».
Το κυβερνητικό μπλοκ AKP–MHP (με τη στήριξη και ορισμένων δεξιών και κεντρώων κομμάτων της αντιπολίτευσης) εδώ και χρόνια περιγράφει το PKK/το κουρδικό πολιτικό κίνημα ως «οργανικά ενταγμένο στον αμερικανοϊσραηλινό ιμπεριαλισμό». Η επιθυμία του Τραμπ να εξοπλίσει τους Κούρδους στο πλαίσιο μιας επιχείρησης της CIA παρέχει τώρα—κατά τη συγκεκριμένη αφήγηση—ένα απτό υλικό που «επιβεβαιώνει» αυτόν τον ισχυρισμό.
Το πρότζεκτ «Εσωτερικό Μέτωπο», όπως το διαμορφώνουν ο Μπαχτσελί και το AKP, στήνει ένα πλαίσιο που τοποθετεί το κόμμα DEM ανάμεσα σε δύο επιλογές: είτε να θεωρηθεί «μέρος αυτού του ιμπεριαλιστικού σχεδίου», είτε να αποδεχθεί τη διαδικασία ενσωμάτωσης υπό την καθοδήγηση του AKP. Η κίνηση του Τραμπ θα οδηγήσει αναπόφευκτα το DEM, αργά ή γρήγορα, να βρεθεί αντιμέτωπο με το ερώτημα:
«Μπροστά σε αυτή την εικόνα, εσείς πού στέκεστε;»
Η τρέχουσα στάση του κόμματος DEM βασίζεται στην αντίληψη ότι η κουρδική πολιτική ταυτότητα μπορεί να «επιλυθεί» με την εγκατάλειψη αιτημάτων όπως η αυτοδιοίκηση, η μεταρρύθμιση για εκπαίδευση στην κουρδική ως μητρική γλώσσα ή η αναγνώριση δεύτερης επίσημης γλώσσας. Το DEM, πλέον, είναι υποχρεωμένο να συγχρονίσει πλήρως τη στάση του με τη θέση του κυβερνητικού μπλοκ. Διαφορετικά, κινδυνεύει να βρεθεί αντιμέτωπο με την απώλεια των κεκτημένων που απέσπασε σε αυτή τη «διαδικασία» —η οποία, κατ’ αρχάς, αποσκοπεί στο να αποσαφηνιστεί η κατάσταση του Οτσαλάν, αυτό που ο Μπαχτσελί αποκαλεί «το καθεστώς/το στάτους του»— ή ακόμη και με απειλή απώλειας της νομιμοποίησής του.
Καθώς ο πόλεμος με το Ιράν βαθαίνει, στο σκέλος που αφορά την Τουρκία διαφαίνονται προς το παρόν τρία σενάρια:
1) Εμβάθυνση του συγχρονισμού AKP–MHP–DEM
Αυτό είναι το ισχυρότερο σενάριο. Το DEM θα μπορούσε να επικρίνει μια πιθανή κουρδική επιχειρησιακή εμπλοκή στο Ιράν από «αντι-ιμπεριαλιστική» σκοπιά, χαρακτηρίζοντάς την «προκλητική κίνηση που εργαλειοποιεί την κουρδική ταυτότητα». Μια τέτοια στάση θα λειτουργούσε ως χειρονομία που ανοίγει νέο πεδίο ελιγμών για τον Ερντογάν και θα παγίωνε το αφήγημα της «ενσωμάτωσης».
2) Σιωπή Οτσαλάν και DEM
Πιθανότατα πρόκειται για μια βραχυπρόθεσμη επιλογή αντίδρασης. Ωστόσο, μια τέτοια σιωπή θα μπορούσε να αποξενώσει ένα τμήμα της βάσης με την αντίληψη της «προδοσίας» και να βαθαίνει τις εσωτερικές ρωγμές στο κόμμα.
3) Ανοιχτή διάσπαση
Εάν το PAK, άλλες οργανώσεις —και ακόμη και το PJAK— στηρίξουν τον πόλεμο, το DEM θα βρεθεί σε δίλημμα: κουρδική αλληλεγγύη ή «εθνική ενσωμάτωση» υπό την καθοδήγηση AKP–MHP; Όποια επιλογή κι αν προκύψει, θα επηρεάσει αναπόφευκτα, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, τη σχέση του κόμματος με τη βάση του, η οποία ήδη παρουσιάζει αυξανόμενες τριβές.
Συνοψίζοντας, θα το έθετα ως εξής:
Στην εικόνα που σκιαγραφούν τα ρεπορτάζ CNN/Axios, είναι σαφές ότι ο Τραμπ οικοδομεί μια στρατηγική σκόπιμης ασάφειας. Αυτή η ασάφεια μετατρέπει τους Ιρανούς Κούρδους σε στόχο, επιχειρεί να αξιοποιήσει την κατακερματισμένη δομή των ιρανικών κουρδικών οργανώσεων και ταυτόχρονα πιέζει το Ιρακινό Κουρδιστάν να εμπλακεί στις συγκρούσεις.
Παράλληλα, στην Τουρκία «περικυκλώνει» συνολικά την κουρδική πολιτική με την απειλή απώλειας νομιμοποίησης, ωθώντας την ακόμη πιο κοντά σε μια βαθιά και δομική επιλογή όπως η «ενσωμάτωση».
Σε αυτό το περιβάλλον, όπου δοκιμάζεται το τετράπλευρο Οτσαλάν – DEM – AKP – MHP, αναδύεται ένα πολιτικό σημείο τομής εξίσου εντυπωσιακό με τον ίδιο τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή.
