Ιωάννα Δ. Μαλαγαρδή: κακοποίηση Γλώσσας ή άγνοια βασικών κανόνων;

Ιωάννα Δ. Μαλαγαρδή*

Ακούγοντας συζητήσεις ή παρουσιάσεις στην τηλεόραση θα διαπιστώσουμε ότι η χρήση της Ελληνικής υφίσταται μια συνεχή υποβάθμιση με την αυθαίρετη κατάργηση κυρίως της τρίτης κλίσης,  την αντικατάσταση λέξεων με αγγλικές ιδίως στον τεχνολογικό και επιχειρηματικό τομέα, ενώ υπάρχουν οι αντίστοιχες ελληνικές λέξεις.  Άλλο φαινόμενο είναι η αντικατάσταση πληθώρας λέξεων που χαρακτηρίζουν διαφορετικά αντικείμενα από μια λέξη. Θα αναφερθώ στην ανόητη, αλόγιστη και καταχρηστική αντικατάσταση πολλών ελληνικών λέξεων από την λέξη “κομμάτι” που χρησιμοποιείται ως λέξη “πασπαρτού” κυρίως στα ΜΜΕ.  Μερικές από τις λέξεις που αντικαθίστανται από τη λέξη «κομμάτι» όπως: τμήμα, τεμάχιο, μέλος, υποσύνολο, κατηγορία, ειδίκευση, περιοχή, δραστηριότητα, ασχολία, ομάδα, παράγραφος, περίοδος, περιοχή, πλευρά, πτυχή, σκέλος, σκοπιά, σμήνος κ.λπ.  χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το περιβάλλον του κειμένου μέσα στο οποίο η ερμηνεία της λέξης αποδίδεται αναλόγως. Αυτή η ικανότητα σωστού χειρισμού της γλώσσας από έναν ομιλητή είναι θέμα πνευματικής καλλιέργειας που σημαίνει άσκηση, μελέτη και κατανόηση κειμένων υψηλού γλωσσικού και γνωσιακού επιπέδου.

Η σημερινή απλοποίηση της γλώσσας δεν έχει καμία σχέση με τη μετάβαση από την καθαρεύουσα στη δημοτική ούτε με την κατάργηση του πολυτονικού συστήματος. Το μονοτονικό σύστημα δεν στάθηκε εμπόδιο στη σωστή εκμάθηση της Ελληνικής. Η γλώσσα ως ένας ζωντανός οργανισμός με τάσεις συνεχούς ανανέωσης και προσαρμογής θα πρέπει να προσαρμόζεται στις ανάγκες μιας σύγχρονης κοινωνίας. Όμως η σωστή εκμάθηση της γλώσσας είναι θέμα της εκπαίδευσης και ειδικά στο πλαίσιο της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης όπου θα δοθούν οι σωστές κατευθύνσεις ώστε ο μαθητής να γίνει πραγματικός κοινωνός της γλωσσικής γνώσης και της επικοινωνίας, είτε πρόκειται για τη μητρική του γλώσσα είτε όχι.

Παράλληλα η διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής στα σχολεία  προσφέρει στους μαθητές  πληρέστερη γλωσσική επίγνωση και βαθύτερη κατανόηση της γλώσσας που ομιλούν, της νέας ελληνικής. Η κατανόηση του λεξιλογικού θησαυρού με τη χρήση της ετυμολογίας, των συντακτικών και σημασιολογικών δομών, τους οδηγεί να κατανοήσουν τη διαχρονική και νομοτελειακή εξέλιξη της ελληνικής γλώσσας και να αποφύγουν βασικά λάθη που οφείλονται κυρίως στην άγνοια κανόνων σε όλα τα γλωσσικά επίπεδα.

Η γλώσσα είναι το βασικό μέσον επικοινωνίας, είναι το μέσον έκφρασης του πολιτισμού μας. Όσον αποδομείται με την κατάργηση κανόνων και λεξιλογίου τόσο περιορίζεται  και η δύναμη της έκφρασης που συνεπάγεται επικοινωνιακή ικανότητα. Χωρίς τη γνώση της γλώσσας δεν είναι δυνατόν να συνθέσει κάποιος κείμενο που θα γίνει κατανοητό από το ακροατήριο ή από το αναγνωστικό κοινό που απευθύνεται.

Τί είναι λοιπόν η κακοποίηση της γλώσσας. Η κακοποίηση της γλώσσας είναι πολύπλοκο θέμα και δεν έχει να κάνει μόνον με τη γραμματική γνώση αλλά και με την ικανότητα της σύνθεσης ενός κειμένου ώστε να γίνεται κατανοητό από τον αναγνώστη χωρίς να επιδέχεται παρερμηνείες. Το ίδιο ισχύει και για τον προφορικό λόγο. Στον προφορικό λόγο τα πράγματα είναι λίγο πιο δύσκολα επειδή χρειάζεται ο ομιλών να έχει παράλληλα και την άνεση χρήσης του λόγου και τη δυνατότητα της επικοινωνίας με τον συνομιλητή του ή με το κοινό του. Η επικοινωνία με το κοινό είναι ακόμη πιο δύσκολη ιδιαίτερα όταν στο ακροατήριο συμμετέχουν άτομα διαφορετικού μορφωτικού επιπέδου και διαφορετικών ηλικιακών ομάδων. Εκεί υπεισέρχονται άλλοι παράγοντες κατανόησης του ομιλητή, περισσότερο βιωματικοί. Επομένως ο λόγος θα πρέπει να είναι απλός, σύντομος, επεξηγηματικός και περιεκτικός. Η αντικατάσταση ειδικών λέξεων που διευκρινίζουν και συγκεκριμενοποιούν περισσότερο το νόημα του κειμένου από μια και μόνον λέξη δεν βοηθά στην πλήρη κατανόηση του κειμένου.

Υπάρχουν όμως και άλλοι περιορισμοί στη χρήση της γλώσσας που εάν δεν εφαρμοστούν οδηγούν σε λάθη που είναι πολύ εμφανή κυρίως σε γραπτά κείμενα. Οι περιορισμοί αυτοί δεν αφορούν ούτε στο λεξιλόγιο, ούτε στη γραμματική ούτε στην ορθογραφία. Είναι θέμα κυρίως καλλιέργειας και εξάσκησης που θα μπορούσε να αρχίζει από τα σχολικά χρόνια.

Ένα βασικό θέμα είναι το θέμα των Επιλογικών Περιορισμών (Selectional Restrictions).  Είναι οι περιορισμοί του ρήματος και των επιθέτων να δέχονται ως συμπληρώματα λέξεις ή ονοματικές φράσεις που σημαίνουν οντότητες ειδικών κατηγοριών. Οι κατηγορίες προκύπτουν από την οντολογία του εκάστοτε πεδίου εφαρμογής. Δηλαδή το κάθε ρήμα ή επίθετο δεν μπορεί να δεχθεί οποιοδήποτε όνομα ή ονοματική φράση ως συμπλήρωμα. Και τί σημαίνει οντολογία: Για κάθε συμπλήρωμα (όρισμα) αναζητούμε την γενικότερη κατά το δυνατόν έννοια-υπερώνυμο (concept) που επιτρέπεται να ανήκει. Αυτή η μέθοδος εφαρμόζεται εδώ και χρόνια σε εφαρμογές της Υπολογιστικής Γλωσσολογίας

Η αναζήτηση της γενικότερης έννοιας ενός συμπληρώματος (ονόματος)  γίνεται  με οδηγό την οντολογία των ονομάτων που δημιουργούμε ταυτόχρονα με βάση τα ερμηνεύματα κάποιου λεξικού. Δηλαδή κάτω από μια γενική έννοια στο «δένδρο» της οντολογίας μπορούν να ανήκουν πολλά ονόματα ξεκινώντας από τις γενικές και προχωρώντας στις πιο ειδικές έννοιες. Οι επιτρεπόμενοι συνδυασμοί των υπερωνύμων των ορισμάτων κάθε ρήματος ή επιθέτου ικανοποιούν τους επιλογικούς περιορισμούς των ρημάτων και επιθέτων.

Οι κατηγορίες και οι υποκατηγορίες των ορισμάτων (ονομάτων) συγκροτούν την οντολογία τους, η οποία αφορά στον συγκεκριμένο μικρόκοσμο (ένα μικρό υποσύνολο του πραγματικού κόσμου) και η οποία περιορίζεται από αυτόν.

Η διαδικασία αυτή μπορεί να βοηθήσει και στην επίλυση αμφισημιών που είναι πολύ συχνό φαινόμενο και μπορεί να οδηγήσει σε παρερμηνείες ή στη μείωση της κατανόησης ειδικά όταν ο ακροατής δεν είναι γνώστης του αντικειμένου ή του πεδίου αναφοράς. Η αμφισημία μπορεί να είναι μορφολογική, συντακτική ή σημασιολογική.  Οι αμφισημίες μπορούν να επιλυθούν με τη γνώση της ορθογραφίας στο μορφολογικό επίπεδο και με τη γνώση της γραμματικής και του μικρόκοσμου του αντικειμένου στο συντακτικό και σημασιολογικό επίπεδο. Αυτές οι διεργασίες γίνονται αυτομάτως από τον συγγραφέα ή ομιλητή, εφόσον είναι καλός γνώστης της γλώσσας.

Σε περιπτώσεις Επεξεργασίας Φυσικής Γλώσσας (ΕΦΓ) με μεθόδους Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) τα προβλήματα είναι περισσότερο αντιμετωπίσιμα και επεξεργάσιμα όταν χρησιμοποιείται ένα επί μέρους πεδίο ή μικρόκοσμος (Domain). Η γλώσσα ενός συγκεκριμένου πεδίου καλείται «υπογλώσσα». Συνήθως ως  υπογλώσσες χρησιμοποιούνται γλώσσες επιστήμης και τεχνολογίας. Οι ερευνητές χρησιμοποιούν την υπογλώσσα στην ΤΝ, στην  επιστήμη της πληροφορίας και στη γλωσσολογία.

Ακόμη λοιπόν και σε περιπτώσεις υλοποίησης ενός προγράμματος ΕΦΓ με ΤΝ για την Ελληνική οι επιστήμονες θα πρέπει να είναι άριστοι γνώστες της Ελληνικής ή να υπάρχει η συνδρομή γλωσσολόγων και φιλολόγων ώστε το σύστημα να αποδώσει τα βέλτιστα αποτελέσματα.

Η κακοποίηση της γλώσσας είναι ένα σύνθετο φαινόμενο που μπορεί όμως να περιοριστεί με την κατάλληλη εκπαίδευση, με την επισήμανση των λαθών στα ΜΜΕ  αντί της σιωπηλής αποδοχής τους ή και της παραδοχής τους. Θα είναι επιτυχία ο ακροατής να μπορεί να επισημαίνει τα λάθη και να τα αποφεύγει. Η κατάργηση π.χ. των τριτοκλίτων και η αυθαίρετη μετατροπή τους σε άκλιτες λέξεις δεν είναι νεοτερισμός και εξέλιξη της γλώσσας αλλά λανθασμένες και κακόηχες εκφράσεις.

 Ιωάννα Δ. Μαλαγαρδή

Δρ. Υπολογιστικής Γλωσσολογίας – Ιστορικός