3 Μαρτίου 2026 | The National Interest
Η Τουρκία θεωρεί τον πολυπληθή κουρδικό πληθυσμό του Ιράν ως δυνητική απειλή για την εσωτερική της ενότητα.
Sinan Ciddi | Ανώτερος Ερευνητικός Εταίρος (Senior Fellow)
William Doran | Ασκούμενος (Intern)
Τουρκικές στρατιωτικές μονάδες παρελαύνουν κατά την παρέλαση της Ημέρας της Δημοκρατίας, στις 29 Οκτωβρίου 2023, στο Ερζερούμ της Τουρκίας. (μέσω Shutterstock)
Πριν από την έναρξη των αμερικανικών και ισραηλινών στρατιωτικών πληγμάτων κατά της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν, η Τουρκία επιχείρησε να κρατήσει «poker face», («ανέκφραστο πρόσωπο»), προτρέποντας σε αποκλιμάκωση και διαψεύδοντας φήμες περί σχεδιαζόμενης δράσης από την Άγκυρα. Τώρα που βρίσκεται σε εξέλιξη μια προσπάθεια απομάκρυνσης του θεοκρατικού καθεστώτος του Ιράν, οι Ηνωμένες Πολιτείες οφείλουν να παραμείνουν σε εγρήγορση ως προς πιθανές τουρκικές στρατιωτικές κινήσεις.
Η τουρκική κυβέρνηση, υπό τον Πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, έχει αποφύγει να συμμετάσχει στη σύγκρουση. Αντιθέτως, παρά το γεγονός ότι αρκετοί σύμμαχοι των ΗΠΑ κατέληξαν να στηρίξουν τη στρατιωτική επιχείρηση, ο Ερντογάν επέλεξε να καταδικάσει τα πλήγματα. Μάλιστα εξέφρασε και «λύπη» για τον θάνατο του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος εξουδετερώθηκε τις πρώτες ώρες του πολέμου.
Η σημερινή απροθυμία της Τουρκίας να συμμετάσχει σε αυτόν τον εξελισσόμενο περιφερειακό πόλεμο δεν σημαίνει ότι οι ενέργειές της θα περιοριστούν επ’ αόριστον στη ρητορική. Ο Ερντογάν υπολογίζει τα επόμενα βήματά του, ώστε να αξιοποιήσει με τον καλύτερο τρόπο αυτό που ενδέχεται να εξελιχθεί σε μια ευκαιριακή κρίση. Προς το παρόν, η Άγκυρα προβάλλει ανησυχίες εθνικής ασφάλειας που απορρέουν από τις μεταναστευτικές πιέσεις κατά μήκος των ανατολικών συνόρων της με το Ιράν. Ο Ερντογάν έχει στραφεί σε τηλεφωνικές επικοινωνίες με περιφερειακούς ομολόγους του στον Αραβικό Κόλπο, σε έναν άκαρπο γύρο «τηλεφωνικής διπλωματίας», επιχειρώντας να αποσπάσει στήριξη για εκεχειρία—χωρίς την οποία, όπως υποστηρίζει, η Μέση Ανατολή θα τυλιχθεί σε έναν «δακτύλιο φωτιάς».
Η Άγκυρα έχει επιλέξει να μη συμμετάσχει σε πολεμικές επιχειρήσεις μαζί με την Ουάσιγκτον, τη σύμμαχό της βάσει συνθήκης, για την ανατροπή του καθεστώτος στην Τεχεράνη. Αυτό συμβάλλει στο να εξηγηθεί γιατί το Ιράν δεν έχει μέχρι στιγμής στοχοποιήσει στρατιωτικά μέσα στην Τουρκία, όπως έχει πράξει σε αρκετά αραβικά κράτη, όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η Σαουδική Αραβία και το Κατάρ.
Ωστόσο, μια σύγκρουση που θα παραταθεί επί αρκετές εβδομάδες θα μπορούσε να ωθήσει την Άγκυρα να αναπτύξει στρατιωτικές δυνάμεις εντός του Ιράν. Και ο πιθανότερος καταλύτης που θα οδηγούσε την Άγκυρα σε στρατιωτική δράση είναι η εκτίμηση ότι, από ένα Ιράν σε αναταραχή, θα μπορούσε να αναδυθεί κουρδική απειλή για την Τουρκία.
Και αυτή η πιθανότητα ενδέχεται σύντομα να εμφανιστεί στον ορίζοντα: ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ φέρεται να είχε πρόσφατα τηλεφωνική επικοινωνία με περιφερειακούς κούρδους ηγέτες. Αν ο πρόεδρος σκοπεύει να πυροδοτήσει μια κουρδική εξέγερση στο εσωτερικό του Ιράν με στόχο την ανατροπή του καθεστώτος, αυτό θα μπορούσε κάλλιστα να αποτελέσει το πρόσχημα που χρειάζεται ο Ερντογάν για να εισέλθει στο Ιράν.
Πώς η Τουρκία εντείνει την αφήγηση περί «ιρανικής κουρδικής απειλής»
Όταν οι προοπτικές αμερικανικής στρατιωτικής δράσης αυξήθηκαν απότομα τον Ιανουάριο του 2026, οι τουρκικές αρχές πίεσαν υπέρ διαπραγματεύσεων εκ μέρους της Τεχεράνης, δίνοντας μάλιστα βήμα στον υπουργό Εξωτερικών του καθεστώτος σε συνέντευξη Τύπου της τελευταίας στιγμής στην Κωνσταντινούπολη, στις 30 Ιανουαρίου. Έκτοτε, ο Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και ο Υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν έχουν ασκήσει έντονες πιέσεις στην Ουάσιγκτον και στο ΝΑΤΟ ώστε να αποφευχθεί στρατιωτική απάντηση, επικαλούμενοι ως βασικό τους φόβο την αποσταθεροποίηση της περιοχής.
Οι υποτιθέμενες προετοιμασίες της Άγκυρας για ένα σενάριο «χειρότερης περίπτωσης»—κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος και χάος στα σύνορα—έχουν προσελκύσει ευρεία προσοχή. Παρότι η Διεύθυνση Επικοινωνιών της Τουρκίας έσπευσε να διαψεύσει «σχέδια εισβολής σε ιρανικό έδαφος για λόγους ασφάλειας», οι εικασίες για την πορεία δράσης της Τουρκίας πληθαίνουν.
Αν η Τουρκία προχωρήσει σε στρατιωτική ενέργεια, η πιθανότερη αιτιολόγηση που θα προβάλει είναι μια επιχείρηση για την αποτροπή «τρομοκρατικών επιθέσεων» που θα εκπορεύονται από Ιρανούς Κούρδους συνδεδεμένους με το Κόμμα Ελεύθερης Ζωής του Κουρδιστάν στο Ιράν (PJAK). Το PJAK αποτελεί παρακλάδι του αποσχιστικού κουρδικού κινήματος της Τουρκίας, του Εργατικού Κόμματος του Κουρδιστάν (PKK), το οποίο η Τουρκία, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρωπαϊκή Ένωση θεωρούν τρομοκρατική οργάνωση.
Στις 22 Φεβρουαρίου, το PJAK ενώθηκε με τέσσερα ακόμη ιρανικά κουρδικά κόμματα για να συγκροτήσουν έναν συνασπισμό με στόχο «τον αγώνα για την απελευθέρωση του Ανατολικού [ιρανικού] Κουρδιστάν». Υπερεθνικιστικά τουρκικά μέσα έχουν ήδη αρχίσει να κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για αυτό που θεωρούν αναπόφευκτο σχέδιο του PJAK να δημιουργήσει έναν «τρομοκρατικό διάδρομο» στα ανατολικά σύνορα της Τουρκίας, ανάλογο με την πρώην ζώνη ελέγχου κουρδικών δυνάμεων στη Συρία.
Η στρατιωτική στάση της Τουρκίας
Στα τέλη Φεβρουαρίου, η στρατιωτική στάση της Άγκυρας έδειχνε ετοιμότητα για διασυνοριακές επιχειρήσεις, εφόσον οι τουρκικές αρχές τις κρίνουν αναγκαίες ή πρόσφορες. Παρά την αντίθεσή της σε στρατιωτική επέμβαση στο Ιράν, η Τουρκία έχει επιτρέψει σε αεροσκάφη έγκαιρης προειδοποίησης και ελέγχου (AWACS) του ΝΑΤΟ να εκτελούν αποστολές επιτήρησης πάνω από την ανατολική Τουρκία. Τα αεροσκάφη αυτά είναι σχεδιασμένα για την παρακολούθηση κινήσεων εχθρικών αεροσκαφών και θα παρέχουν στην Τουρκία πολύτιμες πληροφορίες για τις άμεσες εξελίξεις.
Ούτε τουρκικές ούτε διεθνείς πηγές έχουν έως τώρα αναφέρει σημαντικές μετακινήσεις της 2ης Τουρκικής Στρατιάς, της εκστρατευτικής δύναμης που είναι αρμόδια για την ασφάλεια των συνόρων με τη Συρία, το Ιράκ και το Ιράν. Ωστόσο, η κάλυψη σχετικά με υποτιθέμενα διασυνοριακά σχέδια έχει εκτιναχθεί τόσο στην Τουρκία όσο και σε δυτικά μέσα, με τα σενάρια να παραμένουν ασαφή.
Οι τουρκικές δηλώσεις αυτή τη στιγμή αποτυπώνουν ένα μείγμα διάψευσης και ανοιχτής αιτιολόγησης ως προς το ενδεχόμενο διασυνοριακών επιχειρήσεων στο Ιράν. Απαντώντας σε φήμες για σχέδια εισβολής σε περίπτωση αμερικανικού πλήγματος, το τουρκικό Υπουργείο Άμυνας επανέλαβε στις 26 Φεβρουαρίου ότι τέτοιοι ισχυρισμοί «δεν ανταποκρίνονται στην αλήθεια». Από την άλλη πλευρά, ο Ερντογάν επικαλέστηκε την ετοιμότητα της Τουρκίας για μονομερή στρατιωτική δράση: «Όπου υπάρχει απειλή, θα την εξαλείψουμε στη ρίζα, χωρίς να ζητήσουμε άδεια από κανέναν».
Ο στρατιωτικός τυχοδιωκτισμός της Τουρκίας την τελευταία δεκαετία έχει καταδείξει την επιπολαιότητα με την οποία η Άγκυρα αντιμετωπίζει τον σεβασμό της εδαφικής κυριαρχίας των γειτόνων της. Παρά τους επίμονους ισχυρισμούς του Ερντογάν ότι η εδαφική ακεραιότητα της Συρίας αποτελεί «στρατηγική αναγκαιότητα» για την Τουρκία, ο τουρκικός στρατός εξακολουθεί να κατέχει εκτεταμένες περιοχές στη βόρεια Συρία—αποτέλεσμα τριών εισβολών μεταξύ 2016 και 2019. Αυτό θα μπορούσε να είναι ένα μοντέλο που η Τουρκία θα εξετάσει, καθώς εξελίσσεται η κατάσταση στο Ιράν.
Τι θα μπορούσε να πυροδοτήσει τουρκική στρατιωτική δράση
Διεθνή μέσα έχουν επικαλεστεί το ενδεχόμενο προσφυγικής κρίσης ως επαρκή αιτία για τουρκική διασυνοριακή δραστηριότητα. Τα σύνορα της Τουρκίας με το Ιράν—παρότι διαθέτουν στρατιωτικά παρατηρητήρια—θα μπορούσαν να δοκιμαστούν από μαζική μετακίνηση αμάχων, ακόμη κι αν ληφθεί υπόψη το απομακρυσμένο και επικίνδυνο ανάγλυφο της περιοχής.
Ωστόσο, το πιο ουσιαστικό πρόσχημα για μεγάλης κλίμακας τουρκικές διασυνοριακές επιχειρήσεις ή ακόμη και για κατάληψη εδάφους στο βορειοδυτικό Ιράν είναι το ζήτημα του PJAK.
Εάν η ελευθερία κινήσεων του PJAK ενισχυθεί λόγω εκτεταμένων πληγμάτων κατά της ιρανικής κυβέρνησης, η Τουρκία ενδέχεται να εξαπολύσει διασυνοριακές επιχειρήσεις.
Το PJAK δεν συμμετέχει στην τρέχουσα διαδικασία αφοπλισμού του PKK με την τουρκική κυβέρνηση, γεγονός που μπορεί να μειώνει το εσωτερικό πολιτικό κόστος για τον Ερντογάν από μια επέμβαση κατά των Ιρανών Κούρδων. Η Άγκυρα έχει επίσης στο παρελθόν στοχοποιήσει στοιχεία του PJAK στο Ιράν και αλλού. Κουρδικά μέσα ανέφεραν τον Σεπτέμβριο του 2020 ότι τουρκικό πυροβολικό βομβάρδισε φερόμενες θέσεις του PJAK κοντά στα σύνορα Ιράν–Τουρκίας. Τον Αύγουστο του 2022, τουρκικό πλήγμα με drone σκότωσε ανώτερο αξιωματικό του PJAK κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στη Συρία.
Ανεξάρτητος τουρκικός Τύπος περιέγραψε δύο πιθανά σενάρια τουρκικής στρατιωτικής δράσης: μια πρώιμης φάσης κίνηση για τη δημιουργία καταφυγίων/δομών υποδοχής στα σύνορα ενόψει προσφυγικής κρίσης, και μεταγενέστερες εισβολές στο Ιράν για τη διασφάλιση μιας ζώνης ασφαλείας (buffer zone) σε περίπτωση αποδιάρθρωσης του ιρανικού κράτους.
Η τουρκική επέμβαση στο βόρειο Ιράκ—που συνδυάζει εκτεταμένους αεροπορικούς βομβαρδισμούς με ένα δίκτυο χερσαίων φυλακίων σε ορεινή ενδοχώρα που προσφέρει καταφύγιο σε αντάρτες—παρέχει ενδείξεις για το πώς θα μπορούσε να μοιάζει μια τέτοια ζώνη στο Ιράν. Παρ’ όλα αυτά, ο τελικός καθοριστικός παράγοντας θα είναι το μέγεθος της δραστηριότητας του PJAK ή των κουρδικών συνασπισμών σε ένα Ιράν που καταρρέει.
Ο Ερντογάν έχει συγκεκριμένο συμφέρον να περιορίσει τις διασυνοριακές επιχειρήσεις. Η επόμενη εκλογική αναμέτρηση στην Τουρκία απέχει το πολύ δύο χρόνια, και ο πρόεδρος φαίνεται να προετοιμάζει τον γιο του, Μπιλάλ Ερντογάν, για την ηγεσία του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP). Μια εκτεταμένη και δαπανηρή στρατιωτική ανάπτυξη δεν ευνοεί το πολιτικό μέλλον του κόμματός του, και οποιεσδήποτε στρατιωτικές εισβολές θα εξισορροπηθούν, κατά πάσα πιθανότητα, με την ανάγκη διατήρησης της εσωτερικής εκλογικής βιωσιμότητας.
Ο Sinan Ciddi είναι ανώτερος ερευνητικός εταίρος (senior fellow) με αντικείμενο την Τουρκία στο Foundation for Defense of Democracies (FDD) στην Ουάσιγκτον, DC, όπου ο William Doran είναι ασκούμενος.
The National Interest
