Levent Kenez/Stockholm
3 Φεβρουαρίου 2026
Η συμφωνία ελεύθερου εμπορίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την Ινδία, η οποία ολοκληρώθηκε τον Ιανουάριο του 2026 και αναμένεται να τεθεί σε ισχύ το 2027, αναδιαμορφώνει τα εμπορικά κίνητρα σε Ευρώπη και Νότια Ασία, ενώ ταυτόχρονα αναδεικνύει χρόνιες διαρθρωτικές αδυναμίες στη σχέση της Τουρκίας με την ΕΕ. Παρότι η Τουρκία είναι βαθιά ενσωματωμένη στην ευρωπαϊκή αγορά μέσω της τελωνειακής ένωσης, αποκλείεται από την προνομιακή πρόσβαση που προβλέπει η συμφωνία ΕΕ–Ινδίας, ένα κενό που, σύμφωνα με οικονομολόγους και εμπορικά στοιχεία, ενδέχεται να οδηγήσει σε μόνιμες απώλειες ανταγωνιστικότητας για βασικούς τουρκικούς κλάδους.
Η συμφωνία ΕΕ–Ινδίας καλύπτει αγαθά και υπηρεσίες που αντιστοιχούν σε περισσότερο από το 96% του διμερούς εμπορίου σε αξία. Με την πλήρη εφαρμογή της, θα καταργηθούν ή θα μειωθούν δραστικά οι δασμοί σε βιομηχανικά προϊόντα, μηχανήματα, χημικά, φαρμακευτικά προϊόντα και οχήματα, ενώ θα αρθούν ρυθμιστικά εμπόδια και θα διευρυνθεί η πρόσβαση στην αγορά υπηρεσιών. Η ΕΕ εκτιμά ότι η συμφωνία θα αυξήσει τις ευρωπαϊκές εξαγωγές προς την Ινδία κατά περισσότερο από 50% μέσα σε πέντε χρόνια και θα εξοικονομήσει στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις περίπου 4 δισ. ευρώ ετησίως από δασμούς. Η Ινδία, της οποίας η οικονομία ξεπέρασε τα 3,7 τρισ. δολάρια το 2025, αποκτά προνομιακή πρόσβαση σε μια αγορά 450 εκατομμυρίων καταναλωτών με συνολικό ΑΕΠ άνω των 16 τρισ. ευρώ.
Παρά τη συμμετοχή της στην τελωνειακή ένωση της ΕΕ από το 1996, η Τουρκία δεν επωφελείται από αυτές τις παραχωρήσεις. Στο πλαίσιο της τελωνειακής ένωσης, η Τουρκία εφαρμόζει το κοινό εξωτερικό δασμολόγιο της ΕΕ έναντι τρίτων χωρών, χωρίς όμως να αποκτά αυτόματα αμοιβαία πρόσβαση όταν η Ένωση συνάπτει συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου. Ως αποτέλεσμα, τα ινδικά προϊόντα που εισέρχονται στην ΕΕ βάσει της νέας συμφωνίας μπορούν να κυκλοφορούν ελεύθερα και στην Τουρκία, ενώ οι τουρκικές εξαγωγές εξακολουθούν να υπόκεινται στο κανονικό δασμολογικό καθεστώς της Ινδίας. Αυτή η ασυμμετρία, την οποία εδώ και χρόνια επικρίνουν οι Τούρκοι εξαγωγείς, καθίσταται εντονότερη καθώς η ΕΕ επιταχύνει τη σύναψη εμπορικών συμφωνιών με μεγάλες παγκόσμιες οικονομίες.
Τα εμπορικά στοιχεία αποτυπώνουν ξεκάθαρα την ανισορροπία. Η ΕΕ είναι ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της Τουρκίας, απορροφώντας περίπου το 41% των τουρκικών εξαγωγών και καλύπτοντας το 32% των εισαγωγών το 2024. Η Τουρκία εξήγαγε περίπου 104 δισ. δολάρια αγαθών προς την ΕΕ το περασμένο έτος, κυρίως αυτοκινητοβιομηχανικά προϊόντα, μηχανήματα, κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα και χημικά. Η Ινδία, αντίθετα, απορρόφησε λιγότερα από 1,3 δισ. δολάρια τουρκικών εξαγωγών την ίδια περίοδο, ενώ οι τουρκικές εισαγωγές από την Ινδία έφτασαν σχεδόν τα 9 δισ. δολάρια. Χωρίς προνομιακή πρόσβαση, οι Τούρκοι εξαγωγείς αντιμετωπίζουν μέσους ινδικούς δασμούς 10–15% στα βιομηχανικά προϊόντα και άνω του 20% σε πολλά καταναλωτικά αγαθά, σε αντίθεση με τους σχεδόν μηδενικούς δασμούς που θα απολαμβάνουν οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις.
Η δομή της τελωνειακής ένωσης υποχρεώνει την Τουρκία να ανοίγει την αγορά της στα ινδικά προϊόντα μέσω της ΕΕ χωρίς να διασφαλίζει ισοδύναμη πρόσβαση για τους δικούς της παραγωγούς. Οι οικονομολόγοι περιγράφουν το φαινόμενο αυτό ως «εκτροπή εμπορίου»: προϊόντα τρίτων χωρών επωφελούνται από τις προτιμήσεις της ΕΕ και εισέρχονται στην Τουρκία αδασμολόγητα, ενώ οι τουρκικές επιχειρήσεις ανταγωνίζονται στο εξωτερικό υπό δυσμενέστερους όρους. Καθώς η ΕΕ επιδιώκει νέες συμφωνίες όχι μόνο με την Ινδία αλλά και με το εμπορικό μπλοκ της Mercosur και εταίρους στον Ινδο-Ειρηνικό, ο σωρευτικός αντίκτυπος στην ανταγωνιστική θέση της Τουρκίας αναμένεται να αυξηθεί.
Ο κλάδος της κλωστοϋφαντουργίας και της ένδυσης είναι από τους πλέον εκτεθειμένους. Σύμφωνα με προβλέψεις που χρησιμοποιήθηκαν από τις ευρωπαϊκές και ινδικές αρχές κατά τις διαπραγματεύσεις, οι ινδικές εξαγωγές κλωστοϋφαντουργικών και ενδυμάτων αναμένεται να επιταχυνθούν σημαντικά μετά την άρση των δασμών προς την ΕΕ. Με την προνομιακή πρόσβαση, οι συνολικές εξαγωγές της Ινδίας στον τομέα αυτό εκτιμάται ότι θα προσεγγίσουν τα 100 δισ. δολάρια ετησίως έως το 2030, από περίπου 44 δισ. το 2023. Οι Ινδοί κατασκευαστές συνδυάζουν χαμηλότερο εργατικό κόστος με μεγάλη παραγωγική δυναμικότητα και, βάσει της συμφωνίας, αδασμολόγητη ή σχεδόν αδασμολόγητη είσοδο στην ευρωπαϊκή αγορά.
Οι Τούρκοι εξαγωγείς ενδυμάτων, οι οποίοι σήμερα καλύπτουν περίπου το 10% των εισαγωγών ένδυσης της ΕΕ και παρήγαγαν πάνω από 30 δισ. δολάρια σε εξαγωγικά έσοδα το 2024, αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο υποκοστολόγησης χωρίς να αποκτούν αμοιβαία πρόσβαση στην ινδική αγορά, όπου οι δασμοί για μη προτιμησιακούς εταίρους παραμένουν άνω του 20%.
Ο τομέας της αυτοκινητοβιομηχανίας αντιμετωπίζει μια διαφορετική αλλά εξίσου σημαντική προσαρμογή. Βάσει της συμφωνίας ΕΕ–Ινδίας, οι ινδικοί δασμοί στα επιβατικά οχήματα που εισάγονται από την ΕΕ, οι οποίοι σήμερα συγκαταλέγονται στους υψηλότερους παγκοσμίως (περίπου 110%), θα μειωθούν σταδιακά σε περίπου 10% μέσα σε μια πενταετή μεταβατική περίοδο. Η εξέλιξη αυτή αναμένεται να αυξήσει σημαντικά τις ευρωπαϊκές εξαγωγές αυτοκινήτων προς την Ινδία και να ενθαρρύνει τους Ευρωπαίους κατασκευαστές να εμβαθύνουν απευθείας τους δεσμούς παραγωγής και προμήθειας με Ινδούς προμηθευτές. Η Τουρκία εξήγαγε περισσότερα από 35 δισ. δολάρια σε αυτοκινητοβιομηχανικά προϊόντα το 2024, μεγάλο μέρος των οποίων είναι ενσωματωμένο στις ευρωπαϊκές εφοδιαστικές αλυσίδες. Καθώς οι ευρωπαϊκοί παραγωγοί επεκτείνουν προνομιακά δίκτυα παραγωγής που συνδέονται απευθείας με την Ινδία, οι Τούρκοι κατασκευαστές εξαρτημάτων κινδυνεύουν να χάσουν σχετική σημασία σε ορισμένα τμήματα, ιδίως σε εξαρτήματα ευαίσθητα στο κόστος, όπου τα δασμολογικά πλεονεκτήματα είναι καθοριστικά.
Τα μηχανήματα και τα χημικά, δύο από τις κατηγορίες εξαγωγών υψηλότερης προστιθέμενης αξίας της Τουρκίας, επηρεάζονται επίσης από τη δασμολογική δομή της συμφωνίας. Η Ινδία έχει δεσμευτεί να καταργήσει ή να μειώσει σημαντικά τους δασμούς σε ευρύ φάσμα μηχανημάτων, μηχανολογικού εξοπλισμού και χημικών προϊόντων προέλευσης ΕΕ, όπου οι δασμοί κυμαίνονταν προηγουμένως μεταξύ 7,5% και 15%. Οι Ευρωπαίοι παραγωγοί αναμένεται να αυξήσουν τις εξαγωγές τους προς την Ινδία και να χρησιμοποιήσουν τη χώρα ως περιφερειακό κόμβο παραγωγής και διανομής για τη Νότια Ασία. Οι Τούρκοι εξαγωγείς, που το 2024 απέστειλαν περίπου 28 δισ. δολάρια σε μηχανήματα και 31 δισ. δολάρια σε χημικά παγκοσμίως, δεν απολαμβάνουν αντίστοιχες μειώσεις κόστους. Οι αναλυτές προειδοποιούν ότι αυτό θα μπορούσε σταδιακά να διαβρώσει τη θέση της Τουρκίας σε περιφερειακές αγορές όπου ανταγωνίζεται έμμεσα με ευρωπαϊκές εταιρείες.
Ο αντίκτυπος δεν περιορίζεται στα αγαθά. Η τελωνειακή ένωση εξαιρεί τις υπηρεσίες, τη γεωργία και τις δημόσιες προμήθειες, τομείς που συνολικά αντιπροσωπεύουν πάνω από το μισό του τουρκικού ΑΕΠ. Ενώ η συμφωνία ΕΕ–Ινδίας ανοίγει δρόμους για βαθύτερη συνεργασία στις υπηρεσίες και ρυθμιστική σύγκλιση, η Τουρκία παραμένει εκτός αυτών των πλαισίων, ενισχύοντας τις ανησυχίες ότι η τελωνειακή ένωση δεν αντανακλά πλέον τη δομή του σύγχρονου εμπορίου.
Παρότι η Τουρκία διατηρεί ένα φυσικό πλεονέκτημα λόγω γεωγραφικής εγγύτητας με την ευρωπαϊκή αγορά, οι αναλυτές εκτιμούν ότι αυτό το πλεονέκτημα θα μπορούσε να περιοριστεί χωρίς παράλληλες βελτιώσεις στις μεταφορές και τα logistics. Η Ινδία αναμένεται να αξιοποιήσει το χαμηλότερο κόστος παραγωγής και τις οικονομίες κλίμακας σε συνδυασμό με την προνομιακή πρόσβαση στην αγορά της ΕΕ, τοποθετώντας τον εαυτό της ως εναλλακτικό κόμβο προμηθειών. Ως αποτέλεσμα, η εξάρτηση της ΕΕ από την Τουρκία θα μπορούσε σταδιακά να μειωθεί, διαβρώνοντας το προνομιακό καθεστώς που δημιούργησε η τελωνειακή ένωση. Η Ινδία ενδέχεται να αναδειχθεί σε πιο ελκυστική βάση για ευρωπαϊκά κεφάλαια και τεχνολογία σε σύγκριση με την Τουρκία, αυξάνοντας τον κίνδυνο μετατόπισης άμεσων ξένων επενδύσεων και εφοδιαστικών αλυσίδων προς τη Νότια Ασία.
Modernizing_the_Turkey_EU_Customs_Union_Issues_and_ProspectsΟι πολιτικοί περιορισμοί περιπλέκουν περαιτέρω την εικόνα. Οι προσπάθειες εκσυγχρονισμού της τελωνειακής ένωσης έχουν παγώσει εδώ και σχεδόν μια δεκαετία, εν μέσω ευρύτερων εντάσεων μεταξύ Άγκυρας και Βρυξελλών. Παρότι και οι δύο πλευρές αναγνωρίζουν τη οικονομική λογική της αναβάθμισης της συμφωνίας, η πρόοδος έχει περιοριστεί από διαφωνίες σχετικά με το κράτος δικαίου, τη μετανάστευση και την εξωτερική πολιτική. Ελλείψει μεταρρύθμισης, η εμπορική πολιτική της Τουρκίας παραμένει αντιδραστική, αναγκασμένη να απορροφά τις συνέπειες των αποφάσεων της ΕΕ χωρίς θέση στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.
Το Nordic Monitor έχει επισημάνει ότι οι προκλήσεις που διαμορφώνουν τη σχέση της Τουρκίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση υπερβαίνουν τις ασυμμετρίες στην προνομιακή πρόσβαση στις αγορές και υποδεικνύουν βαθύτερα διαρθρωτικά και θεσμικά προβλήματα που ενδέχεται να περιορίσουν τη δυνατότητα της χώρας να επωφεληθεί από ευρύτερες εμπορικές μεταρρυθμίσεις. Μελέτη που δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο του 2025 από το Ινστιτούτο Διπλωματίας και Οικονομίας με έδρα τις Βρυξέλλες διαπιστώνει ότι ο εκσυγχρονισμός της τελωνειακής ένωσης Τουρκίας–ΕΕ, ένα βήμα που θα μπορούσε να στηρίξει την οικονομική ανάπτυξη και να μειώσει το εμπορικό έλλειμμα της Τουρκίας με την Ένωση, παραμένει απίθανος χωρίς ουσιαστικές βελτιώσεις στο κράτος δικαίου, τη ρυθμιστική διαφάνεια και τη συμμόρφωση με τα ευρωπαϊκά πρότυπα διακυβέρνησης. Η έκθεση προειδοποιεί ότι χωρίς τέτοιες μεταρρυθμίσεις, η Τουρκία είναι πιθανό να συνεχίσει να αντιμετωπίζει δυσκολίες στην προσέλκυση μακροπρόθεσμων άμεσων ξένων επενδύσεων και στην πλήρη ενσωμάτωσή της στα εξελισσόμενα εμπορικά πλαίσια της ΕΕ, υποδηλώνοντας ότι η πολιτική και νομική αβεβαιότητα ενδέχεται να διαμορφώνει ολοένα και περισσότερο τις οικονομικές προοπτικές της Άγκυρας.
