Λεβέντ Κενέζ / Στοκχόλμη
Η απόφαση του προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, να επιβάλει δασμό 25% στις χώρες που συναλλάσσονται με το Ιράν, μετά τη νέα καταστολή των αντικυβερνητικών διαδηλώσεων από τις ιρανικές αρχές, απειλεί να επιβαρύνει εκ νέου την τουρκική οικονομία και την ενεργειακή στρατηγική της Άγκυρας, ακόμη κι ενώ οι σχέσεις Ουάσινγκτον–Άγκυρας έχουν πρόσφατα εισέλθει σε περίοδο εξομάλυνσης και στενότερου συντονισμού.
Ο Τραμπ ανακοίνωσε ότι οι χώρες που συνεχίζουν τις εμπορικές τους σχέσεις με το Ιράν θα αντιμετωπίζουν πρόσθετο τελωνειακό δασμό 25% στο εμπόριό τους με τις Ηνωμένες Πολιτείες, μέτρο που, όπως είπε, τίθεται σε ισχύ άμεσα. Ο Λευκός Οίκος δεν παρείχε λεπτομέρειες για τους μηχανισμούς εφαρμογής, τυχόν κλαδικές εξαιρέσεις ή ειδικές απαλλαγές ανά χώρα, αφήνοντας εξαγωγείς, εισαγωγείς και κυβερνήσεις να προσπαθούν να αποτιμήσουν τις συνέπειες. Η ανακοίνωση σηματοδότησε σημαντική κλιμάκωση σε σχέση με την παραδοσιακή εφαρμογή κυρώσεων, καθώς καθιστά το ίδιο το γεγονός της συναλλαγής με το Ιράν επαρκή λόγο για την επιβολή τιμωρητικών δασμών, ανεξαρτήτως του αν παραβιάζονται τυπικά οι κυρώσεις.
Για την Τουρκία, η οποία διατηρεί βαθιούς οικονομικούς δεσμούς με το Ιράν και βασίζεται σε αυτό για κρίσιμες ενεργειακές προμήθειες, οι επιπτώσεις ενδέχεται να είναι ιδιαίτερα σοβαρές.
Σύμφωνα με στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας, οι ιρανικές εξαγωγές προς την Τουρκία ανήλθαν σε 5,8 δισ. δολάρια το 2022, ενώ οι τουρκικές εξαγωγές προς το Ιράν έφτασαν τα 6,1 δισ. δολάρια την ίδια χρονιά. Πιο πρόσφατα στοιχεία της τουρκικής στατιστικής υπηρεσίας TurkStat δείχνουν ότι στους πρώτους 11 μήνες του 2025 η Τουρκία εξήγαγε προς το Ιράν αγαθά αξίας 2,7 δισ. δολαρίων και εισήγαγε 2,3 δισ. δολάρια, γεγονός που καταδεικνύει την ανθεκτικότητα του διμερούς εμπορίου παρά τα χρόνια πίεσης από τις αμερικανικές κυρώσεις. Στον ενεργειακό τομέα και μόνο, η Τουρκία προμηθεύτηκε το 13,5% των εισαγωγών φυσικού αερίου της από το Ιράν το 2024 — μια εξάρτηση που η Άγκυρα δυσκολεύεται να περιορίσει.
Ταυτόχρονα, οι εμπορικές σχέσεις της Τουρκίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν σημαντική οικονομική βαρύτητα. Ο διμερής όγκος εμπορίου κυμάνθηκε τα τελευταία χρόνια γύρω στα 30 δισ. δολάρια ετησίως, με την Τουρκία να εξάγει στις ΗΠΑ αυτοκίνητα, μηχανήματα, κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα και προϊόντα χάλυβα, ενώ εισάγει αεροσκάφη, αμυντικό εξοπλισμό, ενεργειακά προϊόντα και βιομηχανικά αγαθά υψηλής προστιθέμενης αξίας. Η επιβολή ενός οριζόντιου δασμού 25% σε αυτό το εμπόριο θα απειλούσε σοβαρά τους Τούρκους εξαγωγείς, οι οποίοι ήδη δοκιμάζονται από τον πληθωρισμό, τη συναλλαγματική αστάθεια και την υποτονική παγκόσμια ζήτηση.
Αυτό που καθιστά την κίνηση του Τραμπ ιδιαίτερα αποσταθεροποιητική είναι ότι υπερβαίνει τη λογική των παραδοσιακών κυρώσεων. Σε προηγούμενα καθεστώτα των ΗΠΑ, οι ποινές συνδέονταν κατά κανόνα με συγκεκριμένες απαγορευμένες συναλλαγές, με οντότητες που τελούσαν υπό κυρώσεις ή με σκόπιμες πρακτικές παράκαμψης. Στο νέο πλαίσιο, η απλή συνέχιση του εμπορίου με το Ιράν φαίνεται να αρκεί για την ενεργοποίηση κυρώσεων, ακόμη και αν αυτή διεξάγεται ανοιχτά, είναι νόμιμη βάσει της τουρκικής νομοθεσίας και εκτός των αμερικανικών χρηματοπιστωτικών συστημάτων.
Έγγραφο κατευθυντήριων οδηγιών που εκπονήθηκε από το τουρκικό Υπουργείο Εμπορίου αναφέρει ότι η χρήση ανταλλακτηρίων συναλλάγματος στις εμπορικές συναλλαγές με το Ιράν επιτρέπεται, προειδοποιεί ωστόσο ότι οι Αμερικανοί ενδέχεται να εγείρουν αντιρρήσεις.
Rehber-YaptirimlarΗ εμπειρία της Τουρκίας στη διαχείριση της πίεσης από τις κυρώσεις είναι εκτεταμένη και αμφιλεγόμενη. Έγγραφο κατευθυντήριων οδηγιών που εκπονήθηκε από το τουρκικό Υπουργείο Εμπορίου και διανεμήθηκε στους εξαγωγείς αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο η Άγκυρα έχει διαχρονικά προσεγγίσει τις «γκρίζες ζώνες» του εμπορίου με το Ιράν. Το έγγραφο, διατυπωμένο ως οδηγός «συχνών ερωτήσεων» για τις αμερικανικές κυρώσεις, περιγράφει ποιοι τομείς στοχοποιούνται, πώς οι αμερικανικές αρχές παρακολουθούν τις συναλλαγές και τι οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη οι τουρκικές επιχειρήσεις κατά την εκτίμηση του ρίσκου.
Ένα τμήμα των οδηγιών απαντά σε ένα ερώτημα που πολλοί εξαγωγείς θέτουν χαμηλόφωνα: αν τα έσοδα από εξαγωγές προς το Ιράν, τα οποία εισπράττονται μέσω ανταλλακτηρίων συναλλάγματος ή του συστήματος hawala, μπορούν να καταχωρίζονται χωρίς προβλήματα στην Τουρκία. Η απάντηση είναι κατηγορηματική: βάσει της τουρκικής νομοθεσίας δεν υφίσταται υποχρέωση επαναπατρισμού των εσόδων από εξαγωγές προς το Ιράν και τα ποσά αυτά μπορούν να καταγράφονται χωρίς λογιστικές δυσκολίες. Το hawala είναι ένα άτυπο σύστημα μεταφοράς αξίας, ευρέως διαδεδομένο στην περιοχή —ιδίως στο εμπόριο που συνδέεται με το Ιράν— όπου οι πληρωμές διακανονίζονται μέσω έμπιστων μεσαζόντων και όχι μέσω του επίσημου τραπεζικού συστήματος. Στην πράξη, οι εξαγωγείς λαμβάνουν πληρωμές στην Τουρκία μέσω τοπικών ανταλλακτηρίων ή ενδιάμεσων αντισυμβαλλομένων, ενώ ο αντίστοιχος διακανονισμός πραγματοποιείται χωριστά μεταξύ των διαμεσολαβητών. Το έγγραφο προσθέτει ότι σημαντικό μέρος του εμπορίου που σχετίζεται με το Ιράν ήδη διενεργείται μέσω αυτού του συστήματος και ότι πρόκειται για πρακτική ευρέως διαδεδομένη στην περιοχή.
Παρότι οι οδηγίες περιλαμβάνουν προειδοποιήσεις ότι οι αμερικανικές αρχές αποθαρρύνουν έντονα τέτοιες πρακτικές και ενδέχεται να επιβάλουν κυρώσεις, το πρακτικό αποτέλεσμα είναι η χαρτογράφηση των τρόπων με τους οποίους το εμπόριο συνεχίστηκε υπό καθεστώς πίεσης. Παράλληλα, το έγγραφο αντανακλά τη μακροχρόνια θέση της Άγκυρας ότι η συμμόρφωση με το εσωτερικό δίκαιο και η έκθεση σε αμερικανικές κυρώσεις αποτελούν δύο διακριτά ζητήματα.
Ένα δεύτερο επίσημο έγγραφο ενισχύει αυτή τη θέση. Βάσει τουρκικής κανονιστικής ρύθμισης για τις εξαγωγές, η οποία προβλέπει εξαιρέσεις από την υποχρεωτική επαναφορά των εξαγωγικών εσόδων, τα έσοδα από εξαγωγές προς το Ιράν δεν απαιτείται να εισάγονται στην Τουρκία μέσω του τραπεζικού συστήματος. Το μέτρο, που σχεδιάστηκε για να διευκολύνει το εμπόριο με αγορές υπό κυρώσεις, απομονώνει περαιτέρω τις συναλλαγές με το Ιράν από τον επίσημο χρηματοπιστωτικό έλεγχο.
Στο παρελθόν, οι ρυθμίσεις αυτές επέτρεψαν στην Τουρκία να διατηρεί το εμπόριο με το Ιράν, διαχειριζόμενη —αν και όχι εξαλείφοντας— τον κίνδυνο αμερικανικών αντιποίνων. Η νέα πολιτική δασμών του Τραμπ, ωστόσο, αλλάζει πλήρως αυτόν τον υπολογισμό. Ακόμη και συναλλαγές που διεξάγονται με διαφάνεια, χωρίς απόκρυψη και χωρίς εμπλοκή αμερικανικών χρηματοπιστωτικών διαύλων, θα μπορούσαν πλέον να εκθέσουν το ευρύτερο εμπόριο της Τουρκίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες σε τιμωρητικούς δασμούς.
Η Τουρκία επιτρέπει την παράκαμψη του τραπεζικού συστήματος για τα εξαγωγικά έσοδα από το Ιράν, βάσει κανονισμού που εξαιρεί τις συναλλαγές αυτές από την υποχρεωτική επαναπατρισμό τους.
2Η εξέλιξη αυτή αναπόφευκτα αναζωπυρώνει τις μνήμες της υπόθεσης Halkbank, του πιο δραματικού παραδείγματος σύγκρουσης της Τουρκίας με την εφαρμογή των αμερικανικών κυρώσεων. Αμερικανοί εισαγγελείς υποστηρίζουν ότι η κρατική τράπεζα Halkbank οργάνωσε, μεταξύ 2011 και 2016, ένα πολυδισεκατομμυριούχο σχέδιο για να βοηθήσει το Ιράν να παρακάμψει τις κυρώσεις, μετατρέποντας έσοδα από πετρέλαιο και φυσικό αέριο σε χρυσό και μετρητά, αποκρύπτοντας τις μεταφορές ως ανθρωπιστικό εμπόριο. Η επιχείρηση βασίστηκε σε εταιρείες-βιτρίνες, πλαστά έγγραφα και πολιτική κάλυψη στα ανώτατα κλιμάκια της τουρκικής κυβέρνησης.
Το σχέδιο αποκαλύφθηκε στο πλαίσιο έρευνας για διαφθορά στην Τουρκία το 2013, η οποία ενέπλεκε υπουργούς και επιχειρηματίες προσκείμενους στον τότε πρωθυπουργό Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Η έρευνα τερματίστηκε, οι εισαγγελείς απομακρύνθηκαν και οι κατηγορίες τέθηκαν στο αρχείο. Ένα από τα κεντρικά πρόσωπα της υπόθεσης, ο ιρανοτουρκικής καταγωγής έμπορος Ρεζά Ζαράμπ, συνελήφθη αργότερα στις Ηνωμένες Πολιτείες, συνήψε συμφωνία με τις αρχές και κατέθεσε σε ομοσπονδιακό δικαστήριο, περιγράφοντας λεπτομερώς τον τρόπο λειτουργίας του δικτύου και τις δωροδοκίες προς Τούρκους αξιωματούχους, μεταξύ των οποίων —όπως κατέθεσε— και ο νυν πρόεδρος Ερντογάν.
Ο Ρεζά Ζαράμπ (στο κέντρο) φαίνεται να συνοδεύεται από αστυνομικούς μετά από ιατρικό έλεγχο στην Κωνσταντινούπολη, σε φωτογραφία αρχείου της 17ης Δεκεμβρίου 2013.
Το 2018, σώμα ενόρκων στις ΗΠΑ καταδίκασε στέλεχος της Halkbank, τον Μεχμέτ Χακάν Ατίλα. Το 2019, το αμερικανικό Υπουργείο Δικαιοσύνης απήγγειλε κατηγορίες στην ίδια τη Halkbank, κατηγορώντας την τράπεζα για απάτη, ξέπλυμα χρήματος και παραβίαση κυρώσεων. Ύστερα από χρόνια δικαστικών διαδικασιών, το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ αρνήθηκε τον Οκτώβριο του 2025 να εξετάσει την τελική έφεση της Halkbank, ανοίγοντας τον δρόμο για τη δίωξή της. Η υπόθεση παραμένει μία από τις σοβαρότερες νομικές απειλές που αντιμετωπίζει τουρκικός κρατικός θεσμός στα αμερικανικά δικαστήρια.
Παράλληλα, ο Τραμπ δήλωσε την Τρίτη ότι η Ουάσινγκτον παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις στο εσωτερικό του Ιράν. Κάλεσε τους Ιρανούς να συνεχίσουν τις διαδηλώσεις και ανέφερε ότι «η βοήθεια είναι καθ’ οδόν», ανακοινώνοντας ταυτόχρονα ότι έχει αναστείλει κάθε επαφή με Ιρανούς αξιωματούχους, εν μέσω εντεινόμενης καταστολής σε θέματα ασφάλειας. Αμερικανοί αξιωματούχοι δεν διευκρίνισαν τι θα περιλαμβάνει μια τέτοια στήριξη, ωστόσο οι δηλώσεις αυτές εντείνουν την αβεβαιότητα γύρω από την πολιτική πορεία του Ιράν.
Οποιαδήποτε σημαντική πολιτική μεταβολή —συμπεριλαμβανομένης μιας πιθανής αλλαγής ηγεσίας— θα είχε άμεσες επιπτώσεις στις σχέσεις του Ιράν με τη γειτονική Τουρκία, όπου το εμπόριο, η ενεργειακή συνεργασία και η περιφερειακή διπλωματία έχουν διαχρονικά διαμορφωθεί από την εσωτερική σταθερότητα της Τεχεράνης και τη στάση της απέναντι στη Δύση. Το πώς θα εξέλθει το Ιράν από την τρέχουσα αναταραχή ενδέχεται να καθορίσει αν το διμερές εμπόριο θα συνεχιστεί υπό περιορισμούς, θα συρρικνωθεί περαιτέρω ή θα περάσει σε ένα εντελώς νέο πλαίσιο.
