του Δημήτρη Τσαϊλά, Υποναυάρχου ε.α.
Η κατάρρευση του καθεστώτος του Νικολά Μαδούρο παρουσιάζεται ως ένα λατινοαμερικανικό δράμα ή μια δοκιμασία της αποφασιστικότητας των ΗΠΑ. Αυτή η ερμηνεία είναι ατελής. Πέρα από τη Βενεζουέλα, αυτό το γεγονός αποκαλύπτει μια βαθύτερη στρατηγική πραγματικότητα. Η παγκόσμια στάση του Ιράν που εδώ και καιρό διογκωνόταν από ασύμμετρες συμμαχίες και πολιτικό συμβολισμό έχει περιοριστεί απότομα από τη γεωγραφία, τα όρια προβολής ισχύος και τις θαλάσσιες πραγματικότητες.
Για χρόνια, η Τεχεράνη αντιμετώπιζε τη Βενεζουέλα ως γεωπολιτικό φυλάκιο, μια μακρινή αλλά πολύτιμη πλατφόρμα από την οποία μπορούσε να σηματοδοτήσει την ανυπακοή, να αποφύγει τις κυρώσεις και να διεκδικήσει σημασία πέρα από τη Μέση Ανατολή. Από στρατηγικής άποψης, το Καράκας εξυπηρετούσε το Ιράν όχι ως εταίρο ίσων, αλλά ως μια προοδευτική λειτουργική ψευδαίσθηση. Μια ψευδαίσθηση που βασιζόταν στην υπόθεση ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είχαν τη βούληση να δράσουν αποφασιστικά στο δικό τους ημισφαίριο. Αυτή η υπόθεση έχει πλέον διαψευσθεί.
Η γεωπολιτική δεν αποφασίζεται από τη ρητορική, αλλά από τον έλεγχο των σημείων ελέγχου (choke-points), αυτών των στρατηγικών θαλάσσιων και γεωγραφικών κόμβων μέσω των οποίων δρομολογείται η ισχύς, το εμπόριο και η επιρροή.
Η πτώση του Νικολά Μαδούρο είναι επομένως μια υπενθύμιση ότι η παγκόσμια επιρροή διατηρείται μέσω του ελέγχου κρίσιμων διαδρόμων, όχι συμβολικών συμμαχιών. Για το Ιράν, το μήνυμα είναι αδιαμφισβήτητο, ο στρατηγικός του χάρτης στενεύει.
Η Θαλάσσια και Γεωστρατηγική Διάσταση
Από την οπτική γωνία της θαλάσσιας ασφάλειας, η απομόνωση του Ιράν δεν είναι ιδεολογική, είναι δομική. Το Ιράν είναι μια ηπειρωτική δύναμη με περιορισμένη εμβέλεια, που εξαρτάται από πολιτικούς πληρεξουσίους και εξωχώρια περιβάλλοντα αντί για διαρκή θαλάσσια κυριαρχία. Η Βενεζουέλα παρείχε πολιτική πρόσβαση, όχι ναυτικό βάθος. Προσέφερε συμβολισμό χωρίς έλεγχο της θάλασσας.
Ωστόσο η πτώση του Μαδούρο καταδεικνύει ένα διαχρονικό στρατηγικό μάθημα: Η γεωγραφία ευνοεί όσους μπορούν να την επιβάλουν.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν χρειάζονταν παρατεταμένη κατοχή ή κλιμάκωση. Η κυριαρχία τους στην εφοδιαστική αλυσίδα, τις πληροφορίες και την θαλάσσια πρόσβαση στο Δυτικό Ημισφαίριο καθιστούσε την μακρινή εμπλοκή του Ιράν αβάσιμη. Αυτό δεν είναι απλώς ένα αποτέλεσμα της Βενεζουέλας, είναι ένα φαινόμενο επίδειξης.
Η ισχύς ρέει μέσω σημείων ελέγχου, όχι περιφερειών
Η παγκόσμια ισχύς ασκείται μέσω ενός περιορισμένου αριθμού στρατηγικών κόμβων: το Στενό του Ορμούζ, το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, η Διώρυγα του Σουέζ, ο Βόσπορος-Δαρδανέλια, η Διώρυγα του Παναμά, το Στενό του Μάλακα στην Ινδονησία και οι ολοένα και πιο αμφισβητούμενοι χώροι στην Ανατολική Μεσόγειο. Αυτές είναι οι αρτηρίες του διεθνούς συστήματος. Τα κράτη που τις επηρεάζουν διαμορφώνουν τα αποτελέσματα πολύ πέρα από τα σύνορά τους.
Το Ιράν κατανοεί καλά αυτή τη λογική. Η στρατηγική του έχει εδώ και καιρό επικεντρωθεί στην εγγύτητα με τα σημεία ελέγχου, ιδιαίτερα στο Ορμούζ και το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, όπου ακόμη και οι περιορισμένες ναυτικές ή διεκπεραιωτικές δυνατότητες μπορούν να έχουν υπερβολικά μεγάλες επιπτώσεις. Εδώ βρίσκεται η επιρροή της Τεχεράνης, δηλαδή κοντά στην έδρα του, σε κοντινή απόσταση και ενσωματωμένη σε πολύπλοκα περιφερειακά περιβάλλοντα.
Η Βενεζουέλα αντιπροσώπευε τον τρίτο πυλώνα, έξω από τη φυσική γεωγραφική σφαίρα του Ιράν. Η απώλειά της σηματοδοτεί ότι η επιρροή της Τεχεράνης μειώνεται απότομα όσο απομακρύνεται από τα εσωτερικά της ύδατα. Σε αντίθεση με τη Ρωσία ή την Κίνα, το Ιράν δεν διαθέτει τη ναυτική υποδομή, τα δίκτυα συμμαχιών και την οικονομική ανθεκτικότητα για να διατηρήσει μακρινές δεσμεύσεις υπό πίεση. Το συμπέρασμα είναι ανησυχητικό για την Τεχεράνη: το στρατηγικό της βάθος συρρικνώνεται, δεν επεκτείνεται .
Η Ναυτική Πραγματικότητα και τα Όρια της Ασυμμετρίας
Το ασύμμετρο δόγμα του Ιράν είναι αποτελεσματικό κοντά σε βασικά σημεία ελέγχου, όπου η γεωγραφία ενισχύει την αναστάτωση. Αλλά η ασυμμετρία χωρίς εγγύτητα χάνει την ισχύ της. Στο Δυτικό Ημισφαίριο, το Ιράν δεν είχε πρόσβαση σε θαλάσσιο έλεγχο, σε προωθημένες βάσεις ή σε κλιμακούμενη κυριαρχία. Μόλις οι Ηνωμένες Πολιτείες εδραιώθηκαν εντός της δικής τους στρατηγικής γειτονιάς, υποστηριζόμενες από απαράμιλλη θαλάσσια εφοδιαστική δυνατότητα, το αποτέλεσμα ήταν προκαθορισμένο.
Αυτό το επεισόδιο επιβεβαιώνει μια κλασική αρχή της ναυτικής στρατηγικής:
Η απόσταση ευνοεί τον αμυνόμενο μόνο όταν ο αμυνόμενος μπορεί να διατηρήσει την παρουσία του.
Το Ιράν δεν μπορούσε.
Επιπτώσεις σε όλο το Παγκόσμιο Σύστημα Σημείων Ελέγχου
Η πτώση του Μαδούρο θα έχει αντίκτυπο πολύ πέρα από το Καράκας:
- Στο Στενό του Ορμούζ, η Τεχεράνη μπορεί να επιδιώξει να αντισταθμίσει τις παγκόσμιες αποτυχίες σηματοδοτώντας αποφασιστικότητα πιο κοντά στην έδρα της.
- Στην Ερυθρά Θάλασσα και το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, οι πληρεξούσιοι του Ιράν ενδέχεται να αυξήσουν τη δραστηριότητά τους για να επιβεβαιώσουν τη σημασία τους κατά μήκος κρίσιμων εμπορικών οδών.
- Στην Ανατολική Μεσόγειο, όπου τέμνονται οι ενεργειακές οδοί και τα θαλάσσια σύνορα, οι περιφερειακοί παράγοντες θα αντλήσουν διδάγματα σχετικά με τη σημασία της αξιόπιστης ναυτικής ισχύος και της συνοχής των συμμαχιών.
- Σε κανάλια και στενά παγκοσμίως, το επεισόδιο ενισχύει το γεγονός ότι ο έλεγχος δεν βασίζεται μόνο στην πολιτική ευθυγράμμιση, αλλά και στη βιώσιμη ναυτική ικανότητα.
Η πρόκληση του Ιράν για το διεθνές σύστημα γίνεται επομένως πιο συγκεντρωμένη, πιο περιφερειακή, και πιο προβλέψιμη.
Επιπτώσεις για τον Ελληνισμό την Ευρώπη και το ΝΑΤΟ
Για την Ευρώπη και ιδιαίτερα για τα νότια και ναυτικά μέλη του ΝΑΤΟ όπως ο Ελληνισμός, αυτή η εξέλιξη κουβαλάει μαθήματα.
Καταρχάς, υπογραμμίζει τη συνεχιζόμενη σημασία της αξιοπιστίας της σκληρής ισχύος.
Η αποτροπή δεν διατηρείται μόνο μέσω δηλώσεων, αλλά μέσω της αποδεδειγμένης ικανότητας δράσης με αποφασιστικότητα όταν παραβιάζονται οι κόκκινες γραμμές.
Δεύτερον, ενισχύει τη σημασία της θαλάσσιας κυριαρχίας ως σταθεροποιητικής δύναμης. Ο έλεγχος των θαλάσσιων γραμμών επικοινωνίας, η υλικοτεχνική υπεροχή και η περιφερειακή παρουσία παραμένουν καθοριστικοί παράγοντες στη διαμόρφωση των πολιτικών αποτελεσμάτων, παρά τους ισχυρισμούς ότι ο πόλεμος έχει μεταφερθεί εξ ολοκλήρου στον κυβερνοχώρο ή στον πληροφοριακό τομέα.
Τέλος, μας υπενθυμίζει ότι η πρόκληση του Ιράν για τη διεθνή τάξη είναι πραγματική αλλά όχι απεριόριστη. Η Τεχεράνη ευδοκιμεί σε γκρίζες ζώνες και σε επιτρεπτικά περιβάλλοντα. Όταν αντιμετωπίζει ενωμένη, γεωγραφικά πλεονεκτική δύναμη, οι επιλογές της στενεύουν ραγδαία.
Ένας κόσμος που εξακολουθεί να διέπεται από τη γεωγραφία
Το διεθνές σύστημα δεν έχει ξεφύγει από τη γεωγραφία. Απλώς έχει συγκεντρωθεί περισσότερο γύρω από λιγότερα, πιο ζωτικά σημεία. Η ήττα του Ιράν στη Βενεζουέλα επιβεβαιώνει ότι η επιρροή χωρίς πρόσβαση σε σημεία ελέγχου είναι προσωρινή και οι συμμαχίες χωρίς εκτελεστή εμβέλεια είναι εύθραυστες.
Από το Καράκας μέχρι το Ορμούζ, από τον Παναμά μέχρι το Σουέζ, και από τον Ινδικό μέχρι το Αιγαίο το μάθημα είναι: η ισχύς ακολουθεί τις οδούς του εμπορίου, της ενέργειας και της μετακίνησης και όσοι δεν μπορούν να τις φτάσουν δεν μπορούν να διαμορφώσουν τα αποτελέσματα.
Στη γεωπολιτική, όπως και στη θάλασσα, ο έλεγχος του περάσματος καθορίζει την ισορροπία δυνάμεων και η ισορροπία ευνοεί όσους κατανοούν ότι η παρουσία, η ικανότητα και η αποφασιστικότητα πρέπει να πλέουν μαζί .
*Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).
