του Jeff Rich
17 Ιανουαρίου
Κατά τη διάρκεια του 2026 εκπλήρωσα μια παλιά επιθυμία: να γνωρίσω σε βάθος την ιστορία της Ινδίας. Για πολλά χρόνια αναζητούσα ένα βιβλίο ιστορίας για την Ινδία που να αγκαλιάζει τις πολλαπλές σκιές και τα φώτα της. Έψαχνα έναν ιστορικό που να μιλά μέσα από τους πολιτισμούς και όχι για τους πολιτισμούς ή πάνω σε αυτούς, με το ύφος ενός Βρετανού ιμπεριαλιστή αφέντη. Αναζητούσα έναν συγγραφέα ικανό να αποδώσει την τεράστια πολυπλοκότητα με εύληπτες μεταφορές και αφηγήσεις που μπορείς να παρακολουθήσεις.
Και κατά το σκέλος της Ινδίας στην Παγκόσμια Ιστορική Περιοδεία του 2025 ανακάλυψα αυτό ακριβώς το βιβλίο, το οποίο μάλιστα είχε κερδίσει και το Βραβείο Ιστορίας Wolfson για το 2024. Το βιβλίο ήταν το Shadows at Noon: South Asia’s Twentieth Century της Joya Chatterji.
Επιστρέφοντας στην ανασκόπηση της γραφής μου για την Ινδία και τη Νότια Ασία το 2025.
Ήταν πραγματική χαρά να διαβάζω το Shadows at Noon της Joya Chatterji, που εστιάζει στον 20ό αιώνα της Νότιας Ασίας και δείχνει πώς η Ινδία, το Πακιστάν και το Μπανγκλαντές δεν ανήκουν σε ξεχωριστούς κόσμους. Είναι αλληλένδετα στην κουλτούρα, την εμπειρία, τις οικογένειες και την κοινωνία. Αυτή η οπτική αποτέλεσε μια αναζωογονητική απόκλιση από την εμμονή στη γεωπολιτική των μεγάλων δυνάμεων που χαρακτηρίζει μεγάλο μέρος της σύγχρονης ανάλυσης. Η Chatterji κατεβάζει την ιστορική κατανόηση σε βαθύτερα κοινωνικοπολιτισμικά επίπεδα και εξετάζει όχι μόνο τις ελίτ της εξουσίας αλλά ολόκληρο το κοινωνικό φάσμα.
Το βασικό συμπέρασμα που αποκόμισα από την παγκόσμια περιοδεία στην Ινδία; Η αποαποικιοποίηση είναι μια πολύ πιο σύνθετη και ανολοκλήρωτη διαδικασία απ’ ό,τι αντιλαμβάνονται οι περισσότεροι άνθρωποι – σίγουρα οι περισσότεροι Δυτικοί, όσο φθαρμένος και ανακριβής κι αν έχει γίνει πλέον αυτός ο όρος. Η άνοδος της Ινδίας αμφισβητεί αποικιακές νοοτροπίες παντού. Ίσως ακόμη και στην Κίνα.
Αυτό το συμπέρασμα συμπυκνώθηκε στο 1947· μια χρονιά που, όπως υποστήριξε η Chatterji, υπήρξε εξίσου καθοριστική με το 1945 λόγω της Διαίρεσης (Partition) και της Αποαποικιοποίησης. Μετά την περιοδεία στην Ινδία άρχισα να σκέφτομαι ότι παρακολουθούμε τη διάλυση του Μετα-1947 Κόσμου – και ότι αυτό δεν είναι απαραίτητα κάτι κακό.
Η αποαποικιοποίηση αφορά τα μυαλά όσο και την κυριαρχία, τον πολιτισμό όσο και την πολιτική. Από πολλές απόψεις, η άνοδος της Ινδίας σε καθεστώς μεγάλης δύναμης αμφισβητεί υπολειμματικές αποικιακές και ηγεμονικές νοοτροπίες – στις ΗΠΑ, την Ευρώπη και την Κίνα – όσο καμία άλλη περίπτωση.
Ο ιστορικός Martin Thomas (του οποίου το βιβλίο περιλαμβάνεται στη Λέσχη Βιβλίου Παγκόσμιας Ιστορίας) σημειώνει ότι η αποαποικιοποίηση υπήρξε ένας από τους βασικούς κινητήριους παράγοντες της ιστορίας του 20ού αιώνα – από πολλές απόψεις σημαντικότερος ακόμη και από τον Ψυχρό Πόλεμο.
Και η αποαποικιοποίηση παραμένει ανολοκλήρωτη. Άρχισα επίσης να αντιλαμβάνομαι την ιστορία της αποαποικιοποίησης ως μια διαδικασία τεσσάρων κυμάτων (1900–1930, 1945–1975, 1989–1999 και την εποχή που είναι γνωστή ως η ανάδυση του πολυπολικού κόσμου). Το τελευταίο αυτό κύμα δεν έχει ολοκληρωθεί και θα επηρεάσει βαθιά τον λεγόμενο «Δυτικό κόσμο», διότι θα αποαποικιοποιήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η διαδικασία της αποαποικιοποίησης είναι ατελής και ποτέ ομαλή. Δεν ακολουθεί πάντα την ίδια κατεύθυνση ούτε τον ίδιο ρυθμό. Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, στην αφήγηση της Chatterji, η μοίρα των διαιρεμένων και δεμένων κρατών της Νότιας Ασίας – Ινδία, Πακιστάν και Μπανγκλαντές – ακολούθησε παρόμοιες τροχιές προς τη συγκρότηση νέων εθνών. Όμως η Ινδία τα πήγε καλύτερα τα τελευταία 25 χρόνια. Δεν είναι πλέον «υποσημείωση» δίπλα στο Πακιστάν. Κάθεται στο τραπέζι των μεγάλων δυνάμεων, ακόμη και μαζί με τον γείτονά της και συγγενές «κράτος-πολιτισμό», την Κίνα. Η Κίνα και η Ινδία είχαν πολύ διαφορετικές αποικιακές και μετααποικιακές εμπειρίες. Πάρα πολλοί σχολιαστές των διεθνών υποθέσεων δεν μπαίνουν καν στον κόπο να εξοικειωθούν με τις οπτικές και των δύο αυτών κρατών. Το ένα δεν είναι «επιτυχία» και το άλλο «ουραγός». Κανείς δεν ξέρει πώς θα στέκονται αυτά τα δύο μεγάλα «κράτη-πολιτισμοί» σε δέκα χρόνια. Όμως η μεταξύ τους σχέση είναι ίσως η πιο καθοριστική απ’ όλες για το μέλλον του κόσμου, όπως και για τον αντίκτυπο της αποαποικιοποίησης του αμερικανικού αυτοκρατορικού συστήματος στον 21ο αιώνα.
Τα γεγονότα του 2025 στη Νότια Ασία ανέδειξαν νέα δίκτυα κυριαρχίας και αντίστασης στην επιβολή, που μπορούν να διαβαστούν τόσο ως εμβάθυνση της αποαποικιοποίησης όσο και ως εδραίωση του «Αμερικανικού Ρατζ». Ο σύντομος πόλεμος που προκλήθηκε από την τρομοκρατική επίθεση στο Παχαλγκάμ το 2025 οδήγησε στην επιτυχία της ινδικής Επιχείρησης Sindoor. Δύο πυρηνικές δυνάμεις πολέμησαν, και τρεις ακόμη πυρηνικές δυνάμεις άφησαν τα αποτυπώματά τους στη σκηνή. Όμως ο κόσμος δεν καταστράφηκε. Η Ινδία βγήκε ισχυρότερο μεγάλο κράτος. Ο Ιμράν Χαν παρέμεινε φυλακισμένος, ενώ οι στρατιωτικοί ηγέτες του Πακιστάν κολάκευαν τον Ντόναλντ Τραμπ. Το Μπανγκλαντές αποσταθεροποιήθηκε μετά την εγκατάσταση του Μουχάμαντ Γιούνους το 2024, πιθανότατα με τη βοήθεια του νέου αποικιακού του αφέντη, των ΗΠΑ. Η Κίνα και η Ινδία αναμετρήθηκαν για την επιλογή του επόμενου Δαλάι Λάμα, αλλά ταυτόχρονα μείωσαν τις εντάσεις στα σύνορα και στους διπλωματικούς διαδρόμους. Και μετά ήρθε η ανατροπή και ανασύνθεση της κυβέρνησης του Νεπάλ, ύστερα από εκτεταμένες και κατά τόπους βίαιες ταραχές. Ήταν «Έγχρωμη Επανάσταση» και, αν ναι, ποιο χρώμα; Ή μήπως όλοι εκείνοι οι γερασμένοι πρώην αξιωματούχοι στρατού και υπηρεσιών πληροφοριών των ΗΠΑ χρειάζονται επειγόντως ένα μάθημα ιστορίας της Νότιας Ασίας;
Τα μαθήματα που μου δίδαξε η ινδική ιστορία φέτος με ώθησαν να κάνω την αποαποικιοποίηση – ή αλλιώς το τέλος των αυτοκρατοριών – ένα από τα τέσσερα βασικά εποχικά θέματα της γραφής μου για το 2026. Η ιστορία της Ινδίας μάς βοηθά να επαναπλαισιώσουμε την ιστορία του 20ού και του 21ου αιώνα ως διαδοχικά κύματα αποαποικιοποίησης. Έχω αρχίσει να πιστεύω ότι έχουμε εισέλθει σε ένα κύμα είκοσι έως σαράντα ετών αποαποικιοποίησης της αμερικανικής αυτοκρατορίας. Γι’ αυτό και έκανα αυτό το θέμα τον πυρήνα της πρώτης μου θεματικής περιόδου για το 2026.
*O Jeff Rich είναι σύγχρονος Άγγλος συγγραφέας και σχολιαστής που γράφει για παγκόσμια ιστορία, αποαποικιοποίηση, γεωπολιτική και αυτοκρατορίες, συχνά μέσω Substack και YouTube.
