Η Επιχείρηση «Κατακλυσμός του Αλ-Άκσα» δεν ήταν ποτέ απλώς μια πολεμική πράξη. Ράγισε το προσωπείο της περιφερειακής σταθερότητας, αποκάλυψε τις ρωγμές της ισχύος και επιτάχυνε την έλξη προς τέσσερις ανταγωνιστικούς πόλους που πλέον αναδιαμορφώνουν τη Δυτική Ασία.
Μοχάμαντ Χασάν Σουεϊντάν
16 Ιανουαρίου 2026
Φωτογραφική πίστωση: The Cradle
«Ο “Κατακλυσμός του Αλ-Άκσα” ήταν ένα προληπτικό πλήγμα – με στόχο να σπάσει το αμερικανο-σιωνιστικό σχέδιο σε αυτή την περιοχή.» — Ιχσάν Ατάγια, αξιωματούχος της Παλαιστινιακής Ισλαμικής Τζιχάντ (PIJ), μιλώντας στο The Cradle στις 28 Οκτωβρίου 2023
Μέχρι πρόσφατα, οι περιφερειακές εξελίξεις στη Δυτική Ασία μπορούσαν ακόμη να ερμηνεύονται μέσα από τα παλιά σχήματα: απομονωμένες συγκρούσεις, διμερείς αντιπαλότητες ή «πόλεμοι δι’ αντιπροσώπων». Πλέον, όχι.
Η Επιχείρηση «Κατακλυσμός του Αλ-Άκσα» στις 7 Οκτωβρίου 2023 αποτέλεσε μια στρατηγική τομή που επανακαθόρισε τους κανόνες της αποτροπής, της νομιμοποίησης και της αποδεκτής χρήσης βίας. Από εκείνη τη μέρα, η Δυτική Ασία μετατράπηκε σε ένα ενιαίο, υπερ-διασυνδεδεμένο πεδίο μάχης, όπου τα σύνορα θολώνουν, τα μέτωπα αλληλοεπικαλύπτονται και οι κρίσεις δεν εξελίσσονται πλέον μεμονωμένα.
Ό,τι ακολούθησε μετά τις 7 Οκτωβρίου λειτουργεί μέσα σε μια νέα στρατηγική εξίσωση. Οι μεγάλες δυνάμεις έσπευσαν να αναπροσαρμόσουν τις προτεραιότητές τους, σύμμαχοι και αντίπαλοι αναχάραξαν τις γραμμές τους και οι γνώριμες διευθετήσεις άρχισαν να ξηλώνονται.
Οι συνήθεις δικλίδες — διπλωματική κάλυψη, «βαλβίδες» οικονομικής εκτόνωσης, ακόμη και στρατιωτικά αποτρεπτικά μέσα — έχουν διαβρωθεί. Η περιοχή δεν είναι πια ένα μωσαϊκό ξεχωριστών εστιών έντασης, αλλά ένα ασταθές σύστημα όπου οποιαδήποτε σπίθα — ένα συνοριακό επεισόδιο, ένας εμπορικός ελιγμός ή μια διπλωματική μετατόπιση — μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτή αντίδραση. Αυτό που παρακολουθούμε είναι η ενεργή ανακατασκευή της ισορροπίας ισχύος της περιοχής, σε πραγματικό χρόνο.
Τέσσερις άξονες, κανένας ηγεμόνας
Στην καρδιά αυτού του μετασχηματισμού βρίσκεται η ανάδυση τεσσάρων διακριτών κέντρων ισχύος: το Ιράν, η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και το ισραηλινό κράτος κατοχής.
Το καθένα ασκεί επιρροή σε πολλαπλά πεδία, όμως κανένα δεν έχει καταφέρει να τη μετατρέψει σε αδιαμφισβήτητη κυριαρχία.
Αντίθετα, η περιοχή έλκεται ανάμεσα σε τέσσερα «βαρυτικά πεδία», τα οποία διαμορφώνουν συμμαχίες, συγκρούσεις και αφηγήσεις.
Το Ιράν και η Σαουδική Αραβία διαθέτουν ενεργειακούς πόρους που επεκτείνουν την εμβέλειά τους πέρα από τη Δυτική Ασία. Το Ιράν επιπλέον απολαμβάνει τη στήριξη σιιτικών πληθυσμών και διατηρεί μακρόχρονες συνεργασίες με κινήματα αντίστασης.
Η Τουρκία και το Ιράν είναι μεγάλα, πολυπληθή κράτη με βαθιές ιστορικές αυτοκρατορικές ρίζες, στρατηγική γεωγραφία και εκτεταμένες ένοπλες δυνάμεις. Η Σαουδική Αραβία — και, σε μικρότερο βαθμό, η Τουρκία — διαθέτουν επίσης σημαντική ήπια ισχύ, εδρασμένη σε θρησκευτική και πολιτισμική νομιμοποίηση. Το Ισραήλ, από την πλευρά του, παραμένει στρατιωτικός και τεχνολογικός πρωτοπόρος, υποστηριζόμενο από μια «ειδική σχέση» με την Ουάσιγκτον και ένα μη επιβεβαιωμένο πυρηνικό οπλοστάσιο.
Κανένα από αυτά τα κέντρα ισχύος, ωστόσο, δεν κρατά όλα τα χαρτιά. Η παράλληλη άνοδός τους έχει εμποδίσει την ανάδειξη ενός περιφερειακού ηγεμόνα. Αντιθέτως, αναχαιτίζουν τις κινήσεις αλλήλων, σε μια ασταθή ισορροπία που διαμορφώνεται από την ιστορία, την ιδεολογία και τη φιλοδοξία.
Αυτοί οι τέσσερις άξονες δεν λειτουργούν ως επίσημες συμμαχίες. Είναι ρευστές ζώνες επιρροής που καθορίζουν το πώς ευθυγραμμίζονται κράτη, κινήματα, ακόμη και αγορές.
Αυτό που μετρά δεν είναι η σταθερή «ιδιότητα μέλους», αλλά η βαρυτική έλξη: η ικανότητα να εξαναγκάζεις αποφάσεις, να προσφέρεις προστασία, να επιβάλλεις κόστος ή να διαμορφώνεις αφηγήματα. Και στο ασταθές περιβάλλον που ακολούθησε την 7η Οκτωβρίου, αυτή η έλξη έχει μόνο ενταθεί.
Η δομή αυτή υπάρχει επειδή κανένας από τους παίκτες δεν διαθέτει αποφασιστικό πλεονέκτημα. Ούτε είναι όλοι εξίσου αποδεκτοί στην περιοχή. Η επιρροή από μόνη της δεν αρκεί· μια δύναμη πρέπει να είναι διατεθειμένη να δράσει και οι άλλοι να είναι διατεθειμένοι να αποδεχθούν την ηγεσία της.
Κανένα κράτος στη σύγχρονη ιστορία της Δυτικής Ασίας δεν διατήρησε και τα τρία αυτά χαρακτηριστικά αρκετά ώστε να μετατραπεί σε ηγεμόνα. Αντίθετα, ελίσσονται για να κατοχυρώσουν τον χώρο τους ή να στερήσουν από τους αντιπάλους τους την υπεροχή. Αυτοί οι ανταγωνισμοί φουντώνουν σε περιόδους αναταραχής — στον Πόλεμο του Περσικού Κόλπου, στην εισβολή στο Ιράκ το 2003, στις αραβικές εξεγέρσεις, και τώρα, στη ρήξη της περιόδου μετά την Επιχείρηση «Κατακλυσμός του Αλ-Άκσα».
Τα περισσότερα κράτη της περιοχής πλέον «περιστρέφονται» γύρω από έναν από αυτούς τους τέσσερις άξονες. Το Ριάντ ηγείται πολλών αραβικών κρατών του Περσικού Κόλπου, με εξαίρεση το Κατάρ και τα ΗΑΕ. Το Αμπού Ντάμπι, βασικό μέλος του «Άξονα της Εξομάλυνσης», έχει φυσικά κλίνει προς το ισραηλινό στρατόπεδο. Τα κινήματα αντίστασης ευθυγραμμίζονται με το Ιράν.
Το Κατάρ κλίνει προς την Τουρκία, μια σχέση που στηρίζεται στην κοινή τους υποστήριξη προς κινήματα που συνδέονται με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα σε όλη την περιοχή. Η Αίγυπτος, άλλοτε δύναμη από μόνη της, έχει σε μεγάλο βαθμό περάσει υπό σαουδαραβική επιρροή.
Ο ανταγωνισμός Σαουδικής Αραβίας–ΗΑΕ επί χρόνια παρουσιαζόταν ως μια αντιπαλότητα μέσα στον «στενό κύκλο» του Κόλπου: δύο εταίροι με διαφορετικές τακτικές, όχι με συγκρουόμενα οράματα. Αυτό το πλαίσιο πλέον δεν ισχύει. Η εξομάλυνση των σχέσεων των ΗΑΕ με το Τελ Αβίβ αναδιαμόρφωσε το Αμπού Ντάμπι ως διευκολυντή της ισραηλινής περιφερειακής ενσωμάτωσης — όχι απλώς ως ανταγωνιστή του Ριάντ, αλλά ως δίαυλο για ισραηλινή επέκταση.
Αυτή η αναπροσαρμογή έχει οξύνει τις σαουδαραβικές ευαισθησίες. Παρότι το Ριάντ μπορεί να συμπίπτει τακτικά με το Ισραήλ, δεν αποδέχεται το Τελ Αβίβ ως στρατηγικό ρυθμιστή. Η ανησυχία δεν αφορά καθεαυτή τους δεσμούς Εμιράτων–Ισραήλ, αλλά το λειτουργικό τους βάθος: μια «σύντηξη» εμιρατινού κεφαλαίου και εφοδιαστικής υποδομής με ισραηλινή τεχνογνωσία ασφάλειας και παγκόσμια δίκτυα. Αυτός ο συνδυασμός, φοβάται το Ριάντ, θα μπορούσε να προβάλει ισχύ μέσα στην ίδια τη σφαίρα επιρροής της Σαουδικής Αραβίας.
Αυτό γίνεται ιδιαίτερα οξύ στο νότιο τμήμα της Υεμένης, όπου οι φιλοδοξίες του Αμπού Ντάμπι κινδυνεύουν να προσφέρουν στο Τελ Αβίβ παρουσία στο νότιο «πλευρό» της Σαουδικής Αραβίας. Το Ριάντ δεν το βλέπει ως συνηθισμένο περιφερειακό ανταγωνισμό, αλλά ως άμεση απειλή για την εθνική του ασφάλεια.
Η σαουδαραβική θέση είναι σαφής: η τακτική σύμπτωση με το Ισραήλ είναι ανεκτή μέχρι ενός σημείου, όμως ένας άξονας ΗΑΕ–Ισραήλ μέσα στον Κόλπο αποτελεί «κόκκινη γραμμή». Αυτό έχει πλέον ξεφύγει από τα όρια μιας αντιπαλότητας του Κόλπου. Είναι τώρα σύγκρουση δύο διακριτών περιφερειακών οραμάτων: το ένα επιδιώκει να περιορίσει την ισραηλινή επέκταση, το άλλο διευκολύνει την εδραίωσή της.
Το περιφερειακό σχέδιο του Τελ Αβίβ απειλεί φίλους και εχθρούς
Για δεκαετίες, ο εκλιπών γενικός γραμματέας της Χεζμπολάχ, Σαγιέντ Χασάν Νασράλα, προειδοποιούσε ότι η αποδυνάμωση του Άξονα της Αντίστασης θα έθετε τελικά σε κίνδυνο κάθε κράτος στην περιοχή — ακόμη και εκείνα που ευθυγραμμίζονται με την Ουάσιγκτον. Σε ομιλία του το 2013, ο Νασράλα δήλωσε:
«Αν πέσει η Συρία, η Παλαιστίνη χάνεται — και μαζί της, η αντίσταση στη Γάζα, στη Δυτική Όχθη και στην Ιερουσαλήμ. Αν η Συρία πέσει στις ΗΠΑ, στο Ισραήλ και στους τακφιριστές, η περιοχή μας θα μπει σε μια σκοτεινή, βίαιη εποχή. Αυτή είναι η εκτίμησή μας.»
Δέκα χρόνια αργότερα, η περιφερειακή συμπεριφορά του Τελ Αβίβ επιβεβαιώνει εκείνη την προειδοποίηση.
Το Ισραήλ δεν περιορίζει πλέον τις ενέργειές του σε ένα μόνο μέτωπο. Κινείται συντονισμένα σε Γάζα, Λίβανο, Συρία, Ιράκ, Υεμένη, Σουδάν, Σομαλία, Λιβύη και Ιράν, αντιμετωπίζοντας την περιοχή ως ενιαίο πεδίο μάχης.
Τα πρόσφατα γεγονότα — οι ανατροπές εις βάρος της αντίστασης, η διάβρωση της Συρίας, η διεύρυνση των ισραηλινών επιχειρήσεων — κατέστησαν σαφές ότι το Τελ Αβίβ δεν σέβεται όρια, ούτε καν εκείνα φιλικών κυβερνήσεων.
Για το Ιράν, η απειλή είναι άμεση και υπαρξιακή. Ισραηλινοί αξιωματούχοι δηλώνουν συστηματικά ότι ο στρατηγικός τους στόχος είναι η αποδόμηση της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Ο στόχος αυτός έχει επιδιωχθεί μέσω δολοφονιών, δολιοφθορών, «έγχρωμων επαναστάσεων», επιθέσεων μέσω αντιπροσώπων και τώρα ανοιχτού πολέμου.
Για την Τουρκία, η απειλή είναι στρατηγική. Το Ισραήλ αμφισβητεί την επιρροή της Άγκυρας στη Συρία και στην Ανατολική Μεσόγειο, προωθώντας εναλλακτικούς εμπορικούς διαδρόμους που παρακάμπτουν τη γεωγραφική σημασία της Τουρκίας. Ειδικά η Συρία έχει μετατραπεί σε πεδίο όπου η ισραηλινή ελευθερία κινήσεων συγκρούεται με τις τουρκικές προτεραιότητες ασφαλείας.
Για τη Σαουδική Αραβία, η ανησυχία είναι δομική. Η προσπάθεια του Τελ Αβίβ να ξαναγράψει τους περιφερειακούς κανόνες απειλεί την αυτονομία και την ηγεμονική φιλοδοξία του Ριάντ. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος βρίσκεται στην αναδυόμενη περιφερειακή αρχιτεκτονική:
μια τάξη πραγμάτων σχεδιασμένη να παγιώσει την ισραηλινή κυριαρχία, ενώ θα υποβιβάζει τις αραβικές δυνάμεις σε δευτερεύοντες ρόλους.
Από τις 7 Οκτωβρίου, το Τελ Αβίβ έχει διευρύνει το επιχειρησιακό του «εγχειρίδιο»: προληπτικά πλήγματα, πολυμέτωπες εκστρατείες και εντατικοποιημένη αποτροπή. Αυτό έχει ενισχύσει την αίσθηση απειλής σε όλες τις μεγάλες δυνάμεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι σχηματίζεται μια νέα αντι-ισραηλινή συμμαχία. Σημαίνει όμως ότι κάθε δρων — με εξαίρεση το Ιράν, που βλέπει το Ισραήλ ως εγγενή εχθρό — αντιμετωπίζει πλέον την ισραηλινή επέκταση ως περιορισμό του δικού του στρατηγικού χώρου.
Αυτό που διαγράφεται ως μεγαλύτερη απειλή από την ανοιχτή σύγκρουση είναι μια στρατηγική μετατόπιση που θα μπορούσε να επιτρέψει σε έναν δρωντα να αναδιαμορφώσει τους κανόνες εμπλοκής για ολόκληρη την περιοχή.
