Ν. Βαρσακέλης: η Διαφθορά Κοστίζει σε Οικονομική Ανάπτυξη και σε Ζωές

Νίκος Χ. Βαρσακέλης

Τμήμα Οικονομικών Επιστημών

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

barsak@econ.auth.gr

Σε ένα παλαιότερο άρθρο μου, που είχε δημοσιευτεί στο εξαιρετικό περιοδικό ΑΝΤΙ, είχα αναλύσει το κόστος που προκαλεί η διαφθορά στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας[1]. Την θέση αυτή, δηλαδή της αρνητικής συσχέτισης διαφθοράς και οικονομικής ανάπτυξης, την έχουν εδώ και χρόνια υιοθετήσει όλοι οι διεθνείς οργανισμοί, όπως πχ ο ΟΟΣΑ, Παγκόσμια Τράπεζα, και έχουν βάλει ψηλά στην ατζέντα τους τον αγώνα για την καταπολέμηση της διαφθοράς ειδικά στις αναπτυσσόμενες χώρες που είναι λήπτριες δωρέών.

Σύμφωνα με τον Δείκτη Αντίληψης Διαφθοράς (CPI) του 2024, η Ελλάδα έλαβε βαθμολογία 49 σε κλίμακα από 0 (υψηλή διαφθορά) έως 100 (μηδενική διαφθορά), κατατάσσοντάς την στην 59η θέση μεταξύ 180 χωρών ​(www.transparency.org). Αυτή η βαθμολογία υποδηλώνει ότι η αντίληψη για τη διαφθορά στο ελληνικό κράτος παραμένει σχετικά υψηλή, με τη χώρα να κατατάσσεται δεύτερη χειρότερη στη ζώνη του ευρώ όσον αφορά την αντιλαμβανόμενη διαφθορά.

Σύμφωνα με την Transparency international o δείκτης Το CPI εξετάζει κατά πόσο γίνεται κατάχρηση δημόσιας εξουσίας για «ιδιωτικό» όφελος. Η χρήση δημόσιας ή ιδιωτικής εξουσίας κατά τρόπο αθέμιτο, ανήθικο ή παράνομο, με σκοπό την εξυπηρέτηση προσωπικών συμφερόντων, συνήθως οικονομικών. Ως πολιτική διαφθορά ορίζεται η  χρήση της εξουσίας τω αξιωματούχων του κράτους που πηγάζει από τη θέση τους για να ευνοήσουν συγγενείς, φίλους, πολιτικούς φίλους, ή χορηγούς (π.χ. ρουσφέτια, διορισμοί). Ενώ ως διοικητική διαφθορά (γραφειοκρατία) ορίζεται η δωροδοκία οιασδήποτε μορφής (χρηματική, διορισμός, προώθηση στην ιεραρχία) για εξυπηρετήσεις από κρατικούς λειτουργούς.

Με βάση λοιπόν τους παραπάνω ορισμούς

Διαφθορά είναι όταν ένας υπάλληλος διορίζεται σε μια θέση χωρίς να έχει όχι μόνο τα ελάχιστα προσόντα αλλά και με προφανή χαρακτηριστικά ανικανότητας, διότι είναι μέλος ενός κόμματος. Σε αρκετές δε περιπτώσεις έχουν δοθεί και θέσεις ευθύνης σε τέτοια άτομα.

Διαφθορά είναι όταν ένας υπάλληλος ανέρχεται στην κρατική ιεραρχία και καταλαμβάνει θέσεις ευθύνης λόγω της κομματικής του ιδιότητας και όχι ουσιαστικών προσόντων. Όπως δε γνωρίζει πολύ καλά ακόμη και ένας πρωτοετής φοιτητής οικονομικών επιστημών, η ποιότητα του επικεφαλής ενός τμήματος μιας επιχείρησης ή ενός οργανισμού καθορίζει και την αποτελεσματικότητα του τμήματος. Επομένως, κατάληψη θέσεων ευθύνης από ανίκανους ανθρώπους οδηγεί μαθηματικά στην υποβάθμιση της ποιότητας δουλειάς του τμήματος με τις όποιες αρνητικές επιπτώσεις στην οικονομία  και κοινωνία.

Διαφθορά είναι όταν οι συνδικαλιστικοί φορείς, αρνούμενοι την αξιολόγηση, αποδέχονται ο κάθε άχρηστος και ίσως επικίνδυνος υπάλληλος να παραμένει στην υπηρεσία του, με όποιο κόστος για την οικονομία και κοινωνία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η άρνηση της ΟΛΜΕ και της ΔΟΕ για την αξιολόγηση των εκπαιδευτικών με αποτέλεσμα την συνεχή υποβάθμιση του δημοσίου σχολείου με τις οποίες μακροχρόνιες επιπτώσεις στην οικονομία και κοινωνία.

Διαφθορά είναι όταν πολιτικά κόμματα αρνούνται τον εκσυγχρονισμό του κράτους με την εφαρμογή συγχρόνων εργαλείων, αποδεχόμενα όχι την αξιοκρατία αλλά την κομματοκρατία στην δημόσια διοίκηση και βέβαια προστατεύοντας τους κομματικούς τους φίλους-υπαλλήλους.

Διαφθορά είναι η άρνηση, είτε ηθελημένη είτε αθέλητη, να εφαρμοσθούν οι διαδικασίες οι οποίες προβλέπονται από την νομοθεσία. Παραδείγματα τέτοια είναι η παραβίαση των χρονικών περιορισμών που θέτει η νομοθεσία για την εξυπηρέτηση ενός πολίτη. Αυτή η παραβίαση αυξάνει το κόστος για τον πολίτη και εάν αναφερόμαστε σε επιχειρήσεις αυξάνει το κόστος των επενδύσεων και σε αρκετές περιπτώσεις επιχειρήσεις ακύρωσαν τα επενδυτικά τους σχέδια. Σε ορισμένους τομείς της κράτους, οι παραβιάσεις αυτών των διαδικασιών, που ονομάζονται πρωτόκολλα ασφαλείας, έχουν ολέθριες επιπτώσεις, όπως για παράδειγμα στις πυρκαγιές, στις πλημμύρες, στα δυστυχήματα.

Η ανικανότητα του υπαλλήλου επιβαρύνει την κοινωνία και την οικονομία. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις που η ανικανότητα των ανθρώπων αυτών καθίσταται επικίνδυνη και έχει πλέον κόστος σε ανθρώπινες ζωές, όπως φάνηκε και στην περίπτωση του δυστυχήματος των Τεμπών, την περίπτωση της πυρκαγιάς στο Μάτι, την περίπτωση των πλημμυρών στην Μάνδρα, το ναυάγιο του πλοίου Σάμενα κ.α. Τα παραδείγματα αυτά είναι ενδεικτικά για την χώρα μας, ενώ υπάρχουν σε όλο των κόσμο αντίστοιχα παραδείγματα.

Η χώρα μας κατατάσσεται στην δεύτερη χειρότερη θέση στην ευρωζώνη όσον αφορά την αντιλαμβανόμενη διαφθορά. Η ενδημική διαφθορά, που δε αφορά μόνο τις μίζες, αλλά περισσότερο αυτό που ονομάζουμε πολιτική και γραφειοκρατική διαφθορά, έχει σημαντικότατες επιπτώσεις στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας. Όμως, ταυτόχρονα, όλο και περισσότερο καθίσταται επικίνδυνη και για την ζωή των πολιτών. Και επειδή μας ενδιαφέρει περισσότερο η χώρα μας, εάν το πρόβλημα δεν αντιμετωπιστεί στις πηγές του, όπως τις παρουσίασα παραπάνω, τότε δεν αναμένεται βελτίωση ουσιαστική. Η χώρα σε μια περίοδο πέντε ετών, λόγω της παραπάνω διαφθοράς, υπέστη τρεις απανωτές τραγωδίες. Όπως δε λένε στο καφενείο, το πράγμα δεν πάει άλλο. Αρνητικό στοιχείο είναι η κατεύθυνση που πήρε η δημόσια συζήτηση για το δυστύχημα των Τεμπών, της πυρκαγιάς στο Μάτι και της πλημμύρας στην Μάνδρα. Από τα δημοσιευμένα στοιχεία, αλλά και από τις δύο δίκες, το πρόβλημα πηγάζει από την διαφθορά, όπως την ορίσαμε παραπάνω. Επομένως η αποφυγή τέτοιων καταστροφών στο μέλλον προϋποθέτει την καταπολέμηση της. Αντίθετα, το θέμα της διαφθοράς δεν αναδείχθηκε στην δημόσια συζήτηση. Γιατί; Η απάντηση από τον αναγνώστη.

[1] Το περιοδικό ΑΝΤΙ μεταπολιτευτικά απετέλεσε  σημαντικό παράδειγμα ανεξάρτητου εντύπου γνώμης αποδεχόμενο άρθρα όχι από μόνο συγγραφείς και επιστήμονες προσκείμενους στην αριστερά αλλά και από φιλελευθέρους οικονομολόγους όπως ο γράφων. Προτείνω στον αγαπητό Παντελή Σαββίδη, βαθύ γνώστη του δημοσιογραφικού τοπίου της χώρας, να οργανώσει μια εκδήλωση, εκπομπή ή ότι άλλο θεωρεί πιο δόκιμο, για το περιοδικό ΑΝΤΙ.