του Δημήτρη Τσαϊλά, Υποναυάρχου ε.α.
Διαχείριση Αποτροπής, Τουρκικός Αναθεωρητισμός και η Ελληνική Απάντηση
Η Ανατολική Μεσόγειος και το Αιγαίο Πέλαγος έχουν εισέλθει σε μια νέα φάση στο κάδρο της γεωπολιτικής. Δεν συνιστούν πλέον περιφερειακά θέατρα διμερούς τριβής μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, αλλά εντάσσονται σε ένα ευρύτερο τόξο συστημικής αναδιάταξης που εκτείνεται από την Ευρασία και τη Μαύρη Θάλασσα έως τη Μέση Ανατολή και την παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων. Η περιοχή λειτουργεί πλέον ως κρίσιμος κόμβος διασταύρωσης ενεργειακών διαδρομών, στρατιωτικών προβολών ισχύος και ανταγωνιστικών γεωπολιτικών οραμάτων.
Σε αυτό το περιβάλλον αυξημένης ρευστότητας, η Τουρκία έχει παγιώσει τη θέση της ως αναθεωρητικός περιφερειακός δρών, αξιοποιώντας τα κενά ισχύος και τις μεταβαλλόμενες συμμαχικές ισορροπίες για να διευρύνει τον στρατηγικό της χώρο ελιγμών. Η προσέγγισή της δεν εκδηλώνεται μέσω ευθύγραμμης κλιμάκωσης, αλλά μέσα από μια λογική ελεγχόμενης έντασης και βαθμονομημένων κινήσεων, ιδίως ανατολικά του 25ου μεσημβρινού, όπου οι θαλάσσιες διεκδικήσεις, η ναυτική παρουσία και η νομικο-πολιτική αμφισβήτηση συγκροτούν ένα συνεκτικό πλαίσιο πίεσης.
Αντιθέτως, η Ελλάδα επιδιώκει τη διατήρηση μιας θαλάσσιας τάξης βασισμένης σε κανόνες, εδράζοντας τη στρατηγική της στο διεθνές δίκαιο, στη συμμαχική της ενσωμάτωση και στην ενίσχυση αξιόπιστης αποτρεπτικής ικανότητας. Η αποτροπή, στην ελληνική περίπτωση, δεν αποσκοπεί στην ανατροπή ισορροπιών, αλλά στη διατήρησή τους, λειτουργώντας ως μηχανισμός σταθερότητας και όχι ως εργαλείο αναθεώρησης.
Μετά τη συνάντηση του Κυριάκου Μητσοτάκη με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στην Άγκυρα, καθίσταται σαφές ότι, παρά τη βελτίωση του τακτικού κλίματος, ο διαρθρωτικός ανταγωνισμός παραμένει αμετάβλητος. Τα λεγόμενα «ήρεμα νερά» στο Αιγαίο δεν συνιστούν στρατηγική εξομάλυνση, αλλά μια διαχειριζόμενη ισορροπία. Πρόκειται για μια συνθήκη αποτρεπτικής σταθερότητας, η οποία εδράζεται στην αμοιβαία επίγνωση κόστους και όχι στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά το ζήτημα της επέκτασης των χωρικών υδάτων, το οποίο συνδέεται άμεσα με την έννοια της κυριαρχίας και της εφαρμογής του διεθνούς δικαίου της θάλασσας. Η σχετική συζήτηση δεν αφορά μόνο νομικές διατάξεις, αλλά επηρεάζει τον επιχειρησιακό σχεδιασμό, τη ναυτική ισορροπία και τη συνολική αρχιτεκτονική ασφάλειας στην περιοχή. Παράλληλα, οι εξελίξεις αυτές ασκούν πίεση στη στρατηγική τοποθέτηση της Κυπριακής Δημοκρατίας, η οποία βρίσκεται στο επίκεντρο της περιφερειακής ενεργειακής και γεωπολιτικής εξίσωσης.
Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι απλώς πώς αντιμετωπίζεται ο τουρκικός αναθεωρητισμός, αλλά πώς αυτός περιορίζεται χωρίς να πυροδοτηθεί ανεξέλεγκτη δυναμική κλιμάκωσης.
Η πρόκληση για την Ελλάδα και τους εταίρους της έγκειται στη διατήρηση μιας ισορροπίας μεταξύ αποτροπής, εξαναγκαστικής διπλωματίας και θεσμικής νομιμοποίησης. Η υπερβολική ακαμψία ενδέχεται να οδηγήσει σε κλιμάκωση· η υπερβολική ελαστικότητα, σε σταδιακή διάβρωση κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Εξετάζοντας την αλληλεπίδραση στρατιωτικής ισχύος, διπλωματικής διαχείρισης και νομικών εργαλείων, η παρούσα ανάλυση επιδιώκει να αποσαφηνίσει τα στρατηγικά διλήμματα που αντιμετωπίζουν οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και να σκιαγραφήσει επιλογές για τη διατήρηση μιας βιώσιμης ισορροπίας σε έναν ολοένα και πιο αμφισβητούμενο θαλάσσιο χώρο.
- Η Ανατολική Μεσόγειος στη Μετάβαση της Παγκόσμιας Ισχύος
Η Ανατολική Μεσόγειος βρίσκεται στο σημείο τομής τριών γεωπολιτικών ρηγμάτων:
- Την ευρωατλαντική αρχιτεκτονική ασφαλείας υπό πίεση.
- Την Ευρασιατική αναδιάρθρωση μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία.
- Την σταδιακή μετατόπιση της παγκόσμιας κατανομής ισχύος.
Οι ενεργειακοί διάδρομοι, οι θαλάσσιες εμπορικές οδοί, η συνοχή του ΝΑΤΟ, οι ρωσικές στρατηγικές πρόσβασης, η αστάθεια στη Μέση Ανατολή και οι αναδυόμενες δυναμικές Ινδο-Ειρηνικού συγκλίνουν σε αυτή τη λεκάνη.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει αναδείξει εκ νέου τη Μαύρη Θάλασσα ως στρατηγικό σύνορο. Ο έλεγχος των Στενών από την Τουρκία βάσει της Σύμβασης του Μοντρέ έχει ενισχύσει τη γεωπολιτική της επιρροή. Ταυτόχρονα, οι προσπάθειες ενεργειακής διαφοροποίησης από την Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν αυξήσει την προσοχή στις προοπτικές φυσικού αερίου της Ανατολικής Μεσογείου.
Σε αυτό το πλαίσιο, η στρατηγική της Άγκυρας δεν μπορεί να ερμηνευτεί αποκλειστικά υπό το πρίσμα μιας διμερούς ελληνοτουρκικής οπτικής. Είναι ενσωματωμένη σε μια ευρύτερη φιλοδοξία: να τοποθετήσει την Τουρκία ως μια κεντρική, αυτόνομη δύναμη μεταξύ Ανατολής και Δύσης.
- Η Τουρκία ως αναθεωρητικός περιφερειακός παράγοντας
Το στρατηγικό δόγμα της Τουρκίας, που συχνά διατυπώνεται υπό την έννοια της «Γαλάζιας Πατρίδας» (Mavi Vatan), αντανακλά έναν συνεκτικό ναυτικό αναθεωρητισμό. Τα βασικά του στοιχεία περιλαμβάνουν:
- Εκτεταμένες αξιώσεις θαλάσσιας δικαιοδοσίας.
- Συστηματική αμφισβήτηση των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.
- Σύνδεση θεάτρων του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου.
- Στρατηγική αποσύνδεση Ελλάδας και Κύπρου.
- Προώθηση λειτουργικών ή de facto μοντέλων συνδιαχείρισης.
Η Τουρκία δεν επιδιώκει απαραίτητα άμεση κλιμάκωση. Αντίθετα, επιδιώκει σταδιακή εξομάλυνση της αμφισβήτησης.
Η προσέγγισή της χαρακτηρίζεται από:
- Νομικές ανταγωγές (διαφορές NAVTEX, NOTAM).
- Επιχειρησιακή σηματοδότηση μέσω ναυτικής παρουσίας.
- Διπλωματική ισορροπία μεταξύ ΝΑΤΟ, Ρωσίας και περιφερειακών παραγόντων.
- Στρατηγική υπομονή σε συνδυασμό με τακτική αποφασιστικότητα.
Αυτή η στρατηγική δεν στοχεύει στην άμεση αντιπαράθεση, αλλά στη σταδιακή αλλαγή του status quo, δημιουργώντας ασάφεια και διαμορφώνοντας τις μελλοντικές γραμμές διαπραγμάτευσης.
III. «Ήρεμα Νερά» και η Χορογραφία της Ελεγχόμενης Κλιμάκωσης
Δύο χρόνια μετά τη Διακήρυξη των Αθηνών, οι εμφανείς εντάσεις στο Αιγαίο έχουν μειωθεί σε ορατότητα. Ωστόσο, οι επιχειρησιακές τριβές παραμένουν ενσωματωμένες σε διαδικαστικούς τομείς.
Το παιχνίδι της NAVTEX και της NOTAM συνεχίζεται. Οι αντιρρήσεις περί δικαιοδοσίας παραμένουν. Η τουρκική αφήγηση σχετικά με την αποστρατιωτικοποίηση των ελληνικών νησιών παραμένει ενεργή. Η αμφισβήτηση ανατολικά του 25ου μεσημβρινού δεν έχει εξαφανιστεί.
Αυτό το μοτίβο αντικατοπτρίζει αυτό που μπορεί να χαρακτηριστεί ως χορογραφία ελεγχόμενης κλιμάκωσης:
- Η πίεση διατηρείται κάτω από το όριο της κρίσης.
- Τα περιστατικά βαθμονομούνται.
- Αποφεύγεται η κυριαρχία κλιμάκωσης.
- Οι διπλωματικοί δίαυλοι παραμένουν ανοιχτοί.
Ένα τέτοιο μοντέλο επιτρέπει στην Τουρκία να διατηρεί αναθεωρητικά μηνύματα, αποφεύγοντας παράλληλα την άμεση αντιπαράθεση με τους συμμάχους του ΝΑΤΟ ή την ενεργοποίηση αντιμέτρων σε επίπεδο ΕΕ.
Για την Ελλάδα, η πρόκληση έγκειται στο να αποτραπεί η παρερμηνεία της τακτικής ηρεμίας ως διαρθρωτικού μετασχηματισμού.
- Διάλογος υπό στρατηγικό περιορισμό: Ο παράγοντας των ΗΠΑ
Ο ελληνοτουρκικός διάλογος εξελίσσεται επί του παρόντος υπό συνθήκες ευρύτερης αβεβαιότητας ως προς τον στρατηγικό προσανατολισμό των ΗΠΑ.
Ο πρωταρχικός στόχος της Ουάσιγκτον παραμένει η συνοχή του ΝΑΤΟ, ιδίως στο πλαίσιο της Ρωσίας και του ευρύτερου συστημικού ανταγωνισμού. Η σταθερότητα μεταξύ δύο μελών του ΝΑΤΟ εκτιμάται ιδιαίτερα.
Ωστόσο, η σταθερότητα δεν είναι συνώνυμη με την ισότιμη ισορροπία.
Πιθανές αλλαγές στην αμερικανική πολιτική θα μπορούσαν να αλλάξουν τα πρότυπα ιεράρχησης προτεραιοτήτων. Η συναλλακτική διπλωματία και η μειωμένη έμφαση στα κανονιστικά πλαίσια μπορεί να δημιουργήσουν πρόσθετο χώρο ελιγμών για την Άγκυρα.
Σε αυτό το περιβάλλον, ο διάλογος μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας αποκτά μια πραγματιστική διάσταση. Είναι ένας διάλογος αναγκαιότητας και όχι σύγκλισης.
Για την Ελλάδα, η συμμετοχή στον διάλογο δεν πρέπει να συνεπάγεται αναστολή της ετοιμότητας αποτροπής.
- Το δίλημμα των χωρικών υδάτων
Σύμφωνα με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), η Ελλάδα έχει το κυρίαρχο δικαίωμα να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στα δώδεκα ναυτικά μίλια.
Ωστόσο, η Τουρκία έχει συνδέσει μια τέτοια επέκταση στο Αιγαίο με μια δήλωση casus belli από το 1995.
Επομένως, το ζήτημα δεν είναι απλώς νομικό· είναι και στρατηγικό.
Η επέκταση των χωρικών υδάτων θα άλλαζε σημαντικά τη θαλάσσια γεωγραφία στο Αιγαίο, επηρεάζοντας την πλοήγηση, την επιχειρησιακή πρόσβαση και τον στρατιωτικό σχεδιασμό. Αντίθετα, η επ’ αόριστο αναβολή ενέχει τον κίνδυνο να ενσωματωθεί μια αντίληψη περιορισμένης κυριαρχίας.
Η απόφαση είναι τελικά θέμα χρόνου, γεωγραφίας και ισορροπίας ως προς την αποτροπή.
Το βασικό ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα έχει το δικαίωμα. Είναι το πώς και πότε ασκείται ένα τέτοιο δικαίωμα εντός ενός αξιόπιστου πλαισίου αποτροπής που αποτρέπει την ακούσια κλιμάκωση.
- Ανατολικά του 25ου Μεσημβρινού: Το Στρατηγικό Παιχνίδι
Η συστηματική πίεση της Τουρκίας ανατολικά του 25ου μεσημβρινού στοχεύει στον επαναπροσδιορισμό των επιχειρησιακών πραγματικοτήτων στο Ανατολικό Αιγαίο και στη σύνδεσή τους με τις διεκδικήσεις της Ανατολικής Μεσογείου.
Το σύμπλεγμα του Καστελόριζου κατέχει κεντρική θέση σε αυτή τη στρατηγική.
Εάν η θαλάσσια προβολή του Καστελόριζου μειωθεί, η γεωγραφική συνέχεια μεταξύ των ελληνικών και κυπριακών θαλάσσιων ζωνών αποδυναμώνεται. Η στρατηγική συνέπεια είναι σαφής: ο διαχωρισμός Ελλάδας και Κύπρου διευκολύνει την τουρκική επιρροή και στις δύο.
Επομένως, η αμφισβήτηση των θαλάσσιων δικαιωμάτων του Καστελόριζου δεν είναι δευτερεύουσας σημασίας – είναι θεμελιώδης για το περιφερειακό όραμα της Τουρκίας.
Η διατήρηση της λειτουργικής συνδεσιμότητας μεταξύ των θεάτρων του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου αποτελεί στρατηγική επιταγή για την Ελλάδα.
VII. Η παράμετρος της Κύπρου και το στρατηγικό βάθος
Η Κύπρος αποτελεί το στρατηγικό βάθος του Ελληνισμού στην Ανατολική Μεσόγειο.
Οποιαδήποτε μεταβολή στο πολιτικό ή νομικό καθεστώς της Κυπριακής Δημοκρατίας επηρεάζει άμεσα την περιφερειακή ισορροπία.
Η προσπάθεια της Τουρκίας για μια λύση δύο κρατών στοχεύει στη νομιμοποίηση της διχοτόμησης και στην εξασφάλιση γεωπολιτικής ενοποίησης στο βόρειο τμήμα του νησιού.
Ένα τέτοιο αποτέλεσμα θα:
- Αναδιαμορφώσει τη δυναμική της θαλάσσιας οριοθέτησης.
- Ενισχύσει τη τουρκική ναυτική προβολή.
- Μειώσει την ελληνική στρατηγική μόχλευση.
Η Κύπρος δεν αποτελεί ξεχωριστό φάκελο. Συνδέεται δομικά με την αρχιτεκτονική αποτροπής της ευρύτερης περιοχής.
VIII. Άρνηση πρόσβασης στη θάλασσα ως δομικό αποτρεπτικό μέσο
Σε ένα γεωγραφικά περιορισμένο θαλάσσιο θέατρο όπως το Αιγαίο, η Ελλάδα δεν επιδιώκει την κλασική κυριαρχία στον έλεγχο της θάλασσας. Αντίθετα, βασίζεται στην άρνηση πρόσβασης στη θάλασσα.
Το δόγμα της άρνησης της θάλασσας διασφαλίζει ότι:
- Κανένας αντίπαλος δεν επιτυγχάνει αδιαμφισβήτητη επιχειρησιακή ελευθερία.
- Το κόστος του εξαναγκασμού υπερβαίνει τα πιθανά κέρδη.
- Τα όρια κλιμάκωσης παραμένουν προβλέψιμα.
Αυτή η στάση βασίζεται σε:
- Υποβρύχια υπεροχή.
- Ολοκληρωμένες αεροναυτικές επιχειρήσεις.
- Κατανεμημένη αμυντική αρχιτεκτονική.
- Ενίσχυση της Συμμαχίας.
Η άρνηση πρόσβασης στη θάλασσα δεν εξαλείφει την ένταση. Αποτρέπει τη μονομερή μεταμόρφωση του status quo.
Ο στόχος είναι η σταθερότητα στην αποτροπή, όχι οι θεατρικές παραστάσεις κρίσης.
- Μπορεί να περιοριστεί ο τουρκικός αναθεωρητισμός;
Ο περιορισμός του αναθεωρητισμού απαιτεί πολυδιάστατη συνοχή:
- Αξιόπιστη Στρατιωτική Ικανότητα
Ο εκσυγχρονισμός των ναυτικών και αεροπορικών μέσων διασφαλίζει την επιχειρησιακή ικανότητα άρνησης.
- Εμβάθυνση της Συμμαχίας
Οι στρατηγικές συνεργασίες με τη Γαλλία, τις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ, την Αίγυπτο και άλλους περιφερειακούς παράγοντες ενισχύουν την εξωτερική εξισορρόπηση.
- Νομική Συνοχή
Η εδραίωση θέσεων στο διεθνές δίκαιο ενισχύει τη διπλωματική νομιμότητα.
- Στρατηγική Υπομονή
Η αποφυγή της αντιδραστικής κλιμάκωσης αρνείται στον αναθεωρητισμό το περιβάλλον κρίσης που μπορεί να επιδιώκει.
- Σαφείς Κόκκινες Γραμμές
Η ασάφεια προκαλεί σταδιακή διερεύνηση. Η σαφήνεια ενισχύει την αποτροπή.
Η συγκράτηση δεν επιτυγχάνεται μέσω ρητορικής αντιπαράθεσης. Επιτυγχάνεται μέσω σταθερής, πειθαρχημένης υπομονής.
- Στρατηγική Προοπτική: Μεταξύ Ισορροπίας και Μετασχηματισμού
Η Ανατολική Μεσόγειος θα παραμείνει αμφισβητούμενη.
Το ερώτημα είναι αν η αμφισβήτηση εξελίσσεται προς μια διαπραγματευμένη ισορροπία ή προς μια δομική αστάθεια.
Η πορεία της Τουρκίας υποδηλώνει συνεχή επιδίωξη στρατηγικής αυτονομίας και αναθεωρητικής τοποθέτησης. Η πορεία της Ελλάδας πρέπει επομένως να δίνει έμφαση στην ανθεκτικότητα, την ολοκλήρωση των συμμαχιών και τη δογματική σαφήνεια.
Τα «ήρεμα νερά» μπορεί να εξυπηρετούν διπλωματικά ζητήματα. Αλλά η διαρκής σταθερότητα προέρχεται από τη δομική αποτροπή.
Η γεωπολιτική σκακιέρα είναι δυναμική. Οι κινήσεις πρέπει να λαμβάνουν υπόψη το βάθος, τον χρόνο και το συστημικό πλαίσιο.
Συμπεράσματα
Η Ανατολική Μεσόγειος έχει εισέλθει σε μια φάση γεωπολιτικής συμπύκνωσης, όπου οι περιφερειακές διαμάχες τέμνονται με τις παγκόσμιες μεταβάσεις.
Η αναθεωρητική στάση της Τουρκίας είναι ενσωματωμένη σε μια ευρύτερη στρατηγική περιφερειακής κεντρικότητας. Η απάντηση της Ελλάδας πρέπει να ενσωματωθεί εξίσου σε ένα δόγμα δομημένης αποτροπής και στρατηγικής αντοχής.
Ο διάλογος παραμένει απαραίτητος.
Η αποτροπή παραμένει θεμελιώδης.
Η στρατηγική συνοχή παραμένει απαραίτητη.
Σε μια εποχή παγκόσμιας αναδιάρθρωσης, η σταθερότητα στο Αιγαίο δεν θα εξασφαλιστεί με ρητορική. Θα διατηρηθεί με πειθαρχημένη στρατηγική.
Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).
