Δ. Τσαϊλάς: η Αλάσκα δεν ήταν Γιάλτα: Η Ευρώπη και η Ελλάδα δεν έχουν την πολυτέλεια να είναι κομπάρσοι στο θέατρο του Τραμπ

του Δημήτρη Τσαϊλά, Υποναυάρχου ε.α.

Η σύνοδος κορυφής του Ντόναλντ Τραμπ με τον Βλαντιμίρ Πούτιν στην Αλάσκα ήταν λιγότερο μια ιστορική διαπραγμάτευση και περισσότερο μια ματαιοδοξία, ένα θέαμα που ανέδειξε τον αυτοσχεδιασμό της Αμερικής και την απουσία της Ευρώπης. Ενώ ο πρόεδρος των ΗΠΑ έπαιζε διπλωματικά, η Ευρώπη και η Ελλάδα κινδυνεύουν να διαγραφούν από την ιστορία ασφάλειας της ηπείρου.

Είναι μια αλήθεια παγκοσμίως αναγνωρισμένη ότι ο Ντόναλντ Τραμπ δεν μπορεί να αντισταθεί στο να αναλαμβάνει τον ηγετικό ρόλο της παγκόσμιας ιστορίας. Η πρόσφατη σύνοδός του με τον Βλαντιμίρ Πούτιν στην Αλάσκα δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Για μέρες, συνέκριναν το γεγονός με τις μεγάλες διασκέψεις του 20ού αιώνα: τη Γιάλτα το 1945, όπου ο Ρούσβελτ, ο Τσώρτσιλ και ο Στάλιν χώρισαν την Ευρώπη, ή το Πόρτσμουθ το 1905, όπου ο Θίοντορ Ρούσβελτ μεσολάβησε για την ειρήνη μεταξύ Ρωσίας και Ιαπωνίας και του απονεμήθηκε το Νόμπελ Ειρήνης.

Αλλά η πραγματικότητα ήταν λιγότερο ρουζβελτιανή σοβαρότητα και περισσότερο δράμα κοστουμιών. Η Γιάλτα, όσο τραγικές κι αν ήταν οι συνέπειές της, αναμόρφωσε τον μεταπολεμικό κόσμο. Το Πόρτσμουθ χάρισε μια συνθήκη και μια δάφνη σε πολιτικό. Η Αλάσκα δεν πρόσφερε τίποτα περισσότερο από κόκκινα χαλιά για τον Πούτιν, απρόσεκτο σχεδιασμό από την πλευρά των ΗΠΑ (σε κάποιο σημείο, τα έγγραφα της συνόδου κορυφής φέρεται να είχαν μείνει πίσω σε ένα φωτοτυπικό μηχάνημα) και έναν συμβολικό θρίαμβο για την προπαγανδιστική μηχανή της Μόσχας.

Ο Τραμπ μπήκε στη συνάντηση με ενθουσιασμό χωρίς συμμάχους, κανέναν Τσόρτσιλ στο πλευρό του για να σκληρύνει τις διαπραγματεύσεις του με το Κρεμλίνο, κανένα προσεκτικά προετοιμασμένο πλαίσιο, καμία διαδικασία άξια του αξιώματός του. Αυτό που εκτυλίχθηκε δεν ήταν διπλωματία αλλά θέατρο: ο Τραμπ σε «προσομείωση της Γάλτας», υποδυόμενος τον Ρούσβελτ που αναζητούσε ένα Νόμπελ, αλλά εμφανιζόμενος αντ’ αυτού ως Νέβιλ Τσάμπερλεν στο Μόναχο, μπερδεύοντας την προσωπική γοητεία με τη στρατηγική και το θέαμα με την ουσία.

Ο Πούτιν, κατηγορούμενος για εγκλήματα πολέμου και εξακολουθώντας να διεξάγει τον αυτοκρατορικό του πόλεμο στην Ουκρανία, οδηγούμενος με σοφέρ στην ίδια τη λιμουζίνα. Ο πρόεδρος Ζελένσκι, αντιθέτως, σε πρόσφατες επισκέψεις του στην Ουάσιγκτον έχει υποστεί σαφώς πιο σκληρή μεταχείριση. Τα οπτικά ήταν καταστροφικά: ο Πούτιν γιορταζόταν ως ομότιμος, το καθεστώς του αποκαταστάθηκε συμβολικά στις τάξεις των μεγάλων δυνάμεων, ενώ η δεινή θέση της Ουκρανίας και η ασφάλεια της Ευρώπης υποχώρησαν στο παρασκήνιο.

Θέατρο στην Αλάσκα, Συνέπειες στην Ευρώπη

Για τους Αμερικανούς, αυτό το θέαμα μπορεί να είναι απλώς ένα ακόμη επεισόδιο στο συνεχιζόμενο ριάλιτι σόου του Τραμπ, γεμάτο μεγαλεπήβολες χειρονομίες, αόριστες υποσχέσεις και τις αιωρούμενες φιλοδοξίες για το βραβείο Νόμπελ. Αλλά για την Ευρώπη, οι επιπτώσεις είναι εξαιρετικά σοβαρές.

Είναι η Ευρώπη, όχι οι Ηνωμένες Πολιτείες, που ζει καθημερινά υπό τη σκιά των ρωσικών πυραύλων, του υβριδικού πολέμου και του ενεργειακού καταναγκασμού. Είναι οι ζωές των Ουκρανών, όχι των Αμερικανών, που χάνονται στα χαρακώματα. Για άλλη μια φορά, ένας ευρωπαϊκός πόλεμος αντιμετωπίστηκε ως το σκηνικό για το παιχνίδι ματαιοδοξίας ενός Αμερικανού προέδρου.

Η σύνοδος κορυφής της Αλάσκας δεν ήταν μοναδική στον αυτοσχεδιασμό της. Ο απρόσεκτος σχεδιασμός, η περιορισμένη προετοιμασία και η υπερβολική φιλία προς τους αυταρχικούς ηγέτες έχουν χαρακτηρίσει πολλές από τις εισβολές του Τραμπ στη διεθνή πολιτική. Αυτό που έκανε την Αλάσκα ιδιαίτερα επικίνδυνη, ωστόσο, ήταν το γεωπολιτικό μήνυμα που έστειλε: η φιλικότητα της Ουάσιγκτον προς τη Μόσχα, σε συνδυασμό με την σχεδόν πλήρη απουσία της Ευρώπης, ενίσχυσε την αφήγηση του Κρεμλίνου ότι «η Ρωσία επέστρεψε». Πριν υπογραφεί έστω και ένα ανακοινωθέν, τα ρωσικά κρατικά μέσα ενημέρωσης ήδη διατυμπάνιζαν για την «επιστροφή της χώρας από την απομόνωση». Στη διπλωματία, η αντίληψη είναι δύναμη. Και στην Αλάσκα, η αντίληψη ήταν ότι ο Πούτιν είχε πετύχει μια εύκολη νίκη.

Μια Ευρώπη Χωρίς Φωνή

Η Γιάλτα λειτούργησε — προς το καλύτερο ή το χειρότερο — επειδή ο Ρούσβελτ είχε τον Τσόρτσιλ στο πλευρό του. Η Ευρώπη είχε φωνή στο τραπέζι, ακόμη και αν το αποτέλεσμα δεν ήταν αυτό που θα είχαν επιλέξει οι Ανατολικοευρωπαίοι. Η Αλάσκα δεν προσέφερε τέτοια ισορροπία. Η Ευρώπη ήταν απούσα, αόρατη, γραμμένη εκτός σεναρίου.

Αυτή η απουσία αποτελεί από μόνη της μέρος του προβλήματος. Για πολύ καιρό, οι Ευρωπαίοι έχουν αναθέσει την ασφάλειά τους στην Ουάσιγκτον. Το ΝΑΤΟ, αν και απαραίτητο, έχει δημιουργήσει μια συνήθεια εξάρτησης που αφήνει την Ευρώπη ευάλωτη στις ιδιοτροπίες της αμερικανικής πολιτικής. Προ Τράμπ, οι δεσμεύσεις των ΗΠΑ παρέμειναν σταθερές, αν και όχι πάντα αποφασιστικές. Υπό τον Τραμπ, ωστόσο, η διατλαντική αξιοπιστία είναι λίγο περισσότερο από ένα ρίξιμο κέρματος, εξαρτώμενη από τη διάθεση του ανθρώπου που κάποτε συλλογιζόταν φωναχτά για την πλήρη αποχώρηση της Αμερικής από το ΝΑΤΟ.

Για τους Ευρωπαίους, το μάθημα της Αλάσκας θα έπρεπε να είναι σκληρό αλλά και διαφωτιστικό. Η ήπειρος δεν έχει την πολυτέλεια να περιμένει τους Αμερικανούς προέδρους να ανακαλύψουν ξανά τη σοβαρότητα. Ούτε μπορεί να υποθέσει ότι η εσωτερική πολιτική των ΗΠΑ θα ευθυγραμμίζεται πάντα με την ευρωπαϊκή επιβίωση. Η Αλάσκα ήταν μια προειδοποιητική βολή: ελλείψει ευρωπαϊκής μόχλευσης, η μοίρα της ηπείρου κινδυνεύει να διαπραγματευτεί πάνω από το κεφάλι της, ή, χειρότερα, να πουληθεί σε μια επίδειξη διπλωματίας ματαιοδοξίας.

Μόναχο σε μινιατούρα

Για να είμαστε σαφείς, η Αλάσκα δεν ήταν η Γιάλτα, και σίγουρα δεν ήταν το Πόρτσμουθ. Η πιο κοντινή σύγκριση -αν και ακόμα ατελής- είναι το Μόναχο το 1938, όταν η Βρετανία και η Γαλλία συναίνεσαν στις απαιτήσεις του Χίτλερ για τσεχοσλοβακικά εδάφη στο όνομα της «ειρήνης». Η σύνοδος κορυφής της Αλάσκας δεν είχε ούτε καν την τραγική σαφήνεια του Μονάχου: δεν υπήρχαν συγκεκριμένες παραχωρήσεις, ούτε υπογεγραμμένα έγγραφα. Υπήρχε όμως η ίδια ανισορροπία τόνου, η ίδια επιθετικότητα, η ίδια προθυμία να κολακευτεί ένας δικτάτορας για χάρη ενός εύκολου τίτλου.

Ο κίνδυνος δεν είναι ότι η ίδια η Αλάσκα αλλάζει τον χάρτη. Ο κίνδυνος είναι ότι ομαλοποιεί μια επικίνδυνη ψευδαίσθηση: ότι η ασφάλεια της Ευρώπης μπορεί να διαχειρίζεται μέσω θεάτρου, κολακείας και αυτοσχεδιασμού. Αυτή είναι μια φαντασίωση. Και όπως όλες οι φαντασιώσεις στη γεωπολιτική, είναι μια φαντασίωση που η Ευρώπη θα αναγκαστεί να πληρώσει με αίμα και αστάθεια.

Το Τουρκικό Παράλληλο

Αυτή η προειδοποίηση έχει απήχηση πολύ πέρα ​​από την Ουκρανία. Η Ευρώπη έχει δει το ίδιο μοτίβο πιο κοντά στην πατρίδα μας: η αυξανόμενη αυτοπεποίθηση της Τουρκίας στο Αιγαίο, οι επανειλημμένες παραβιάσεις του ελληνικού εναέριου χώρου και η μακροχρόνια κατοχή της βόρειας Κύπρου απηχούν την ίδια λογική της δοκιμής της αποφασιστικότητας της Δύσης. Ακριβώς όπως η Μόσχα ερευνά για αδυναμία στην Ουκρανία, η Άγκυρα ερευνά για σιωπή στη νοτιοανατολική πλευρά της Ευρώπης. Και οι δύο επιτιθέμενοι ευδοκιμούν στην ασάφεια και τη διχόνοια εντός της Δύσης, και αμφότεροι στοιχηματίζουν ότι οι φωτογραφίσεις, οι σύνοδοι κορυφής ή οι συμφωνίες συναλλαγών θα εκληφθούν λανθασμένα ως στρατηγική. Εάν η Ευρώπη δεν μπορέσει να βρει μια συνεκτική απάντηση στη Ρωσία στην Ουκρανία, θα δυσκολευτεί εξίσου να περιορίσει τον τουρκικό αναθεωρητισμό κατά του Ελληνισμού και οι συνέπειες θα βαρύνουν όχι την Ουάσιγκτον, αλλά την Αθήνα, τη Λευκωσία και τελικά τις Βρυξέλλες.

Η Ευρώπη και η Ελλάδα πρέπει να αναλάβουν το ρόλο τους

Τι πρέπει λοιπόν να γίνει; Η απάντηση δεν είναι η απελπισία, αλλά η αποφασιστικότητα.

Πρώτον, η Ευρώπη πρέπει να αποδεχτεί ότι η ασφάλειά της είναι δική της ευθύνη. Αυτό σημαίνει σοβαρές επενδύσεις στην άμυνα, όχι ως εναλλακτική λύση στο ΝΑΤΟ, αλλά ως ασφάλιση έναντι της πιθανής διάβρωσής του.

Δεύτερον, οι Ευρωπαίοι ηγέτες πρέπει να αρνηθούν να είναι κομπάρσοι στο δράμα κάποιου άλλου. Όταν διακυβεύεται το μέλλον της ηπείρου, η Ευρώπη πρέπει να απαιτήσει μια θέση στο τραπέζι και να είναι έτοιμη να αποχωρήσει από οποιαδήποτε διαδικασία την αποκλείει.

Τρίτον, η Ευρώπη πρέπει να θυμάται ότι η διπλωματία χωρίς μόχλευση είναι παντομίμα. Ο Πούτιν και ο Ερντογάν σέβονται τόσο την ισχύ, όσο και την βούληση για χρήση της.

Η ιστορία δεν θα θυμάται την Αλάσκα παράλληλα με τη Γιάλτα ή το Πόρτσμουθ. Θα τη θυμάται, αν μη τι άλλο, ως ένα παράλληλο θέαμα, μια σκηνή πάνω στην οποία ένας άνθρωπος έκανε πρόβες για ένα Νόμπελ, ενώ ένας άλλος απολάμβανε τη λάμψη της διεθνούς αποκατάστασης. Για την Ευρώπη, και ιδιαίτερα για την Ελλάδα, το διακύβευμα δεν είναι θέατρο. Η αποτυχία άσκησης πολιτικής και στρατιωτικής επιρροής διακινδυνεύει να αφήσει την ήπειρο, και τον Ελληνισμό ειδικότερα, ευάλωτο τόσο στις αυτοκρατορικές φιλοδοξίες της Μόσχας όσο και στις αναθεωρητικές πιέσεις της Άγκυρας. Η επόμενη «συμφωνία» για την ευρωπαϊκή ασφάλεια θα μπορούσε να συνταχθεί χωρίς τους Ευρωπαίους στην αίθουσα και το τίμημα της απουσίας θα πέσει απευθείας στις γαίες τους, στους λαούς τους και στην κυριαρχία τους. Η Ευρώπη πρέπει να δράσει αποφασιστικά, για να μην επαναληφθεί η ιστορία με την Ευρώπη για άλλη μια φορά να διαγράφεται από τη δική της ιστορία.

Αν η Ευρώπη δεν καταφέρει να επιβληθεί τώρα, δεν θα είναι η Μόσχα ή η Άγκυρα που θα κρατάει την πένα, αλλά θα είναι το αδιάφορο χέρι της ιστορίας, που θα σχεδιάζει την τύχη της ηπείρου πάνω από το κεφάλι της. Η Αλάσκα δεν ήταν Γιάλτα και ο καιρός για θεατές έχει τελειώσει.

Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), και του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).