Δ. Μακροδημόπουλος: υπάρχει μέλλον για την Ευρώπη;

του Δημήτρη Μακροδημόπουλου

Γιατί η Ευρώπη τις τελευταίες δεκαετίες είναι σε αποδρομή από τη διαμόρφωση των παγκόσμιων εξελίξεων με κορυφαία τη σημερινή συγκυρία που αναδεικνύει την πλήρη εξάρτησή της από τις ΗΠΑ; Ποιοί ήσαν οι συσχετισμοί Ευρώπης – ΗΠΑ πριν τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο και πώς εξελίχθηκαν μέχρι σήμερα;

Όπως σημειώνει ο Νίκος Ψυρούκης, ιστορικός, «όταν έμπαιναν οι ΗΠΑ στον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο χρωστούσαν στην Ευρώπη 4,5 δις δολάρια. Με τον τερματισμό του πολέμου, η Ευρώπη χρωστούσε στις ΗΠΑ 10 δις δολάρια σε πολεμικά χρέη».

Με τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο η καταστροφή των παραγωγικών δυνάμεων στην Ευρώπη αναζωογόνησε την αμερικανική οικονομία. Είναι χαρακτηριστικό πως στο διάστημα 1938 – 1944 το ετήσιο εθνικό εισόδημα των ΗΠΑ υπερδιπλασιάστηκε, από 41 δις δολάρια έφτασε στα 83 δις ενώ οι οικονομίες των εμπόλεμων ευρωπαϊκών κρατών κατέρρεαν και υπερχρεώνονταν στην Ουάσινγκτον.

Ποιοί ήσαν οι συσχετισμοί το 1938 πριν τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο παρά τις συνέπειες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου για την Ευρώπη;

Η Βρετανία είχε κάτω από τον αποικιακό της ζυγό 454 εκατομμύρια ψυχές (το 21% του παγκόσμιου πληθυσμού) και η έκταση των αποικιών της κάλυπτε 14,63 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα.

Η Γαλλία κυριαρχούσε αποικιακά πάνω σε 70 εκατομμύρια ψυχές και η έκταση των αποικιών της ήταν 12,06 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα. Γενικά, η Βρετανία. η Γαλλία, το Βέλγιο, η Ιταλία, η Ισπανία, η Ολλανδία και η Πορτογαλία διαφέντευαν το 1938 περίπου 625 εκατομμύρια ανθρώπους (το 29% της ανθρωπότητας).

Απέναντι σε όλα αυτά η έκταση των αποικιών των ΗΠΑ ανέρχονταν μόλις σε 1,85 εκατομμύρια τ.χ. και ο πληθυσμός των αποικιών τους ήταν 18,63 εκατομμύρια (1). Όλα αυτά βέβαια μεταφράζονταν σε πλούτο, σε φθηνές πρώτες ύλες και φθηνή εργασία και σε έναν παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας άνισων ανταλλαγών μεταξύ της ευρωπαϊκής μητρόπολης και του Τρίτου κόσμου που απέκλειε τις ΗΠΑ σε μεγάλο βαθμό.  Αυτός ήταν και ο κύριος λόγος  της εισόδου των ΗΠΑ στους δύο παγκοσμίους πολέμους: Το άνοιγμα των ευρωπαϊκών αποικιακών αγορών στο αμερικανικό εμπόριο..

Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος που άφησε άθικτες τις ΗΠΑ, τις έδωσε τη δυνατότητα να δημιουργήσουν τη μεγαλύτερη πολεμική βιομηχανία του κόσμου ενώ οδήγησε στην πλήρη καταστροφή των μέσων παραγωγής και των υποδομών των κρατών της Ευρώπης αναζωογονώντας την αμερικανική βιομηχανία.

Στο τέλος του πολέμου οι ΗΠΑ παρήγαν περίπου το 60% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Η οικονομική καταστροφή των ευρωπαϊκών δυνάμεων εξ αιτίας του πολέμου οδήγησε  μετέπειτα στη διάλυση των αποικιοκρατικών αυτοκρατοριών τους. Με την επιβολή της “αρχής των πολυμερών σχέσεων” στο Bretton Woods το 1944, οι ΗΠΑ  στόχευσαν τις προνομιακές συμφωνίες που είχαν συνάψει η Βρετανία και οι άλλες ευρωπαϊκές δυνάμεις με τις αποικίες τους, οι οποίες εμπόδιζαν την προώθηση των αμερικανικών συμφερόντων με αποτέλεσμα την επικράτηση του αμερικανικού κεφαλαίου στις αγορές που προπολεμικά ήλεγχε αποκλειστικά η Ευρώπη. Η οικονομική ανάπτυξη της Ευρώπης στις «χρυσές δεκαετίες» από το 1945 έως το 1973 διήρκεσε όσο η αποκατάσταση των ερειπίων της «δημιουργικής καταστροφής» που προκάλεσε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος Με  το ΝΑΤΟ οι ΗΠΑ υπέταξαν και στρατιωτικά την Ευρώπη. Το τέλος του Ψυχρού πολέμου αποκάλυψε ότι στη διάρκειά του οι συσχετισμοί ΗΠΑ – ΕΕ είχαν ανατραπεί ολοκληρωτικά σε βάρος της Ευρώπης, σε σημείο πλήρους εξάρτησης.

Παρόλο που  η ιστορία διδάσκει ότι οι πόλεμοι εντός της Ευρώπης την οδήγησαν σε πορεία παρακμής, ενεπλάκη έμμεσα στον πόλεμο με τη Ρωσία στην Ουκρανία και σήμερα εμφανίζεται εμμονικά φιλοπόλεμη παρά τις τεράστιες συνέπειες των κυρώσεων κατά της Μόσχας που υφίσταται και την οδήγησαν στην ύφεση ενώ ενδυνάμωσαν τις ΗΠΑ επαυξάνοντας την εξάρτησή της. Μάλιστα πανικοβάλλεται στο ενδεχόμενο απόσυρσης της στρατιωτικής ομπρέλας των ΗΠΑ, όμως παραμένει φιλοπόλεμη.

Τί μας διδάσκει η Ιστορία για το μέλλον της Ευρώπης; Αν αναλογιστούμε τις διαφορές ανάμεσα στο Συνέδριο της Βιέννης (1815) που συνήλθε αμέσως μετά την ήττα του Ναπολέοντα στο Βατερλό και τη Συνδιάσκεψη των Βερσαλλιών (1919) θα αντιληφθούμε το παρόν και θα τρομοκρατηθούμε για το μέλλον. Το Συνέδριο της Βιέννης είχε εντάξει ξανά την ηττημένη Γαλλία στους κόλπους των μεγάλων δυνάμεων με ίσους όρους, με αποτέλεσμα να ακολουθήσει μια “εκατονταετής ειρήνη” μέχρι την έναρξη του Α’ παγκοσμίου πολέμου, η οποία διαταράχθηκε μόνον από συγκρούσεις πολύ περιορισμένης εμβέλειας. Αντίθετα, η Συνθήκη των Βερσαλλιών δεν αποκατέστησε την ισορροπία των δυνάμεων: Τιμώρησε τη Γερμανία καταδικάζοντάς τη σε αφοπλισμό, βαριές οικονομικές αποζημιώσεις και οδυνηρούς εδαφικούς ακρωτηριασμούς με αποτέλεσμα η Ευρώπη να οδηγηθεί σε έναν δεύτερο φονικότερο παγκόσμιο πόλεμο. Με το τέλος του Ψυχρού πολέμου, αντί το ΝΑΤΟ να συμπεριλάβει στις τάξεις του τη Ρωσία αγνόησε τη σχετική  πρόταση που διατυπώθηκε από τους προέδρους Γιέλτσιν και Πούτιν, προχώρησε σε κινήσεις περικύκλωσης της Ρωσίας με αποτέλεσμα αρχικά τον πόλεμο στη Γεωργία και σήμερα τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία που απειλεί την παγκόσμια ειρήνη με έναν πυρηνικό όλεθρο. Ο παραλληλισμός είναι προφανής αλλά δεν διδασκόμαστε από την ιστορία. Ο Σέρεν Κίρκεγκορ, Δανός φιλόσοφος, είχε πει για τη σημασία του παρελθόντος στην κατανόηση του παρόντος και του μέλλοντος: «Τη ζωή πρέπει να τη ζούμε προς τα εμπρός, μπορούμε όμως να την καταλάβουμε μόνον κοιτώντας προς τα πίσω».

Μακροδημόπουλος   Δημήτρης

Αλεξ/πολη – κιν. 6947-771412

14/3/2025