του Δημήτρη Μακροδημόπουλου
Είχα δει πριν χρόνια την εξαιρετική ταινία του Παντελή Βούλγαρη “Τελευταίο σημείωμα” με θέμα την εκτέλεση των 200 Ελλήνων κομμουνιστών από τους Γερμανούς στην Καισαριανή. Η συγκίνηση ήταν διάχυτη στη διάρκεια της προβολής με αποκορύφωμα τις σκηνές της μεταγωγής και της εκτέλεσης, αποτέλεσμα της ικανότητας του σκηνοθέτη να αποδώσει την τραγικότητα και τον ηρωισμό των γεγονότων. Όμως πάντα σε μια ταινία διερωτάσαι μήπως κάπου υπερέβαλε. Δεν ήσαν άνθρωποι οι εκτελεσθέντες; Δεν διακατέχονταν από φόβο βαδίζοντας προς το θάνατο; Δεν λάκισαν κάποιοι από αυτούς; Βλέποντας όμως τις φωτογραφίες που είδαν το φως της δημοσιότητας πραγματικά σοκάρεσαι, μένεις άναυδος. Καμιά ταινία δεν θα μπορούσε να αποδώσει το θάρρος, τη γενναιότητα και την αξιοπρέπεια, τον τρόπο που βάδιζαν οι 200 της Καισαριανής προς τον τόπο της εκτέλεσης. Πόσο μικροί πρέπει να ένιωσαν οι εκτελεστές τους μπροστά στο μεγαλείο τους! Από πού αντλούσαν, τόση περηφάνια, τί ήταν αυτό που τους χαλύβδωνε;;
Ο Ζαν Αμερί, Αυστριακός εβραίος, κρατούμενος στο Άουσβιτς, παραδεχόταν ότι θαύμαζε τους αγωνιστές και τους πιστούς οι οποίοι στις δύσκολες συνθήκες, έβρισκαν μια αναντικατάστατη βοήθεια στις πεποιθήσεις τους: «Είτε μαρξιστές αγωνιστές, είτε πιστοί καθολικοί ή ευαγγελιστές, κι ανεξάρτητα αν ήταν καλλιεργημένοι οικονομολόγοι ή θεολόγοι ή σχεδόν αμόρφωτοι εργάτες και αγρότες: Η πίστη τους και η ιδεολογία τους, τούς πρόσφερε ένα σταθερό σημείο στον κόσμο και στηριγμένοι σε αυτό μπορούσαν να βγάζουν από τα ρούχα τους τούς SS [….]. Άντεχαν καλύτερα στα βάσανα και πέθαναν με μεγαλύτερη αξιοπρέπεια από τους μη πιστούς ή απολίτικους διανοούμενους συντρόφους τους, που ήσαν ωστόσο απείρως πιο μορφωμένοι και εξασκημένοι στον ακριβή στοχασμό». Με άλλα λόγια οι “πιστοί” – της ιδεολογίας ή της θρησκείας – μπορούσαν να ανακαλύψουν εντός τους απρόσμενες και ανεξάντλητες δυνάμεις που, σύμφωνα με τον Αμερί «υπερέβαιναν τον εαυτό τους και προβάλλονταν στο μέλλον».
Θυσιάστηκαν άσκοπα για το ανέφικτο; Ο Πάουλ Τσέλαν, στον “Μεσημβρινό” του λόγο κατά την παραλαβή του βραβείου Γκέοργκ Μπύχνερ το 1959, έκανε τη διάκριση ανάμεσα σε ου-τοπία και ουτοπία. Η ου-τοπία σημαίνει κυριολεκτικά, είπε, τον “μη τόπο”, ένα μέρος που δεν υπάρχει, ενώ η ουτοπία δηλώνει μια ελπίδα, μια προσδοκία, ένα όραμα για το μέλλον, κάτι που δεν υπάρχει ακόμα. Μάλιστα, σύμφωνα με τον Ερνστ Μπλόχ, η ουτοπία είναι ένα προμήνυμα, ο τόπος του “όχι ακόμα”. Ο ίδιος ονόμαζε την ουτοπία φιλοσοφία της προσδοκίας και θεωρούσε τον μαρξισμό “προδρομική συνείδηση” που έδινε μορφή στο απελευθερωτικό όνειρο που τρέφουν από την αρχαιότητα οι ανθρώπινες κοινωνίες. Σύμφωνα με τον Μπλοχ ο Μαρξισμός είναι ένα κοινωνικό πρόταγμα ριζωμένο σε μια κληρονομημένη από τον Διαφωτισμό ανθρωπολογική αισιοδοξία: Μια μακρά διαδικασία μέσω της οποίας η ανθρωπότητα μαθαίνει “να περπατάει όρθια”, όπως βάδισαν όρθιοι και αγέρωχοι οι 200 κομμουνιστές της Καισαριανής
Τί ήταν αυτό που χαλύβδωνε τον αγώνα και την πίστη των κομμουνιστών της Καισαριανής; Είναι ο μεσσιανισμός του Μαρξισμού: Η δικαιοσύνη και η λύτρωση δεν ανήκαν πια στη θρησκευτική σφαίρα, στο Βασίλειο του Θεού. Οι άνθρωποι δεν ήταν πια ανάγκη να περιμένουν το θάνατο για να κερδίσουν τον παράδεισο και την ευτυχία. Το βασίλειο του Θεού, καθώς είχε γίνει κοσμικό, έπρεπε να καταχτηθεί στη γή. Για να φθάσουμε εκεί θα έπρεπε οι άνθρωποι να παλέψουν για μια γήινη λύτρωση
Τίποτα δεν είναι ανέφικτο. Ένα περίφημο ποίημα του Μπρέχτ, γράφει ο Ένζο Τραβέρσο, αφηγείται την ιστορία του ράφτη της Ουλμ που το 1592 λαχταρούσε να πετάξει σαν πουλί κι έφτιαξε μια στοιχειώδη συσκευή με δύο φτερούγες. Υποστηρίζοντας τη φυσική (και θρησκευτική) τάξη των πραγμάτων, ο επίσκοπος δήλωσε ότι οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να πετάξουν και προκάλεσε τον ράφτη να αποδείξει το αντίθετο. Κι εκείνος πήδηξε από το παράθυρο του καθεδρικού ναού με τις υποτυπώδεις φτερούγες του με αποτέλεσμα να συντριβεί στο έδαφος. Ο επίσκοπος κέρδισε το στοίχημα, όμως αιώνες αργότερα οι άνθρωποι κατόρθωσαν να πετάξουν σαν πουλιά. Ο ράφτης της Ουλμ δεν ήταν τόσο βλάκας, απλά η φαντασία του ήταν πρώιμη, μπροστά από τον καιρό του. Θυμίζοντας αυτό το ποίημα του Μπρεχτ, ο Λούτσο Μάγκρι υποστήριζε στο τελευταίο του βιβλίο ότι ο κομμουνισμός θα μπορούσε να γνωρίσει μια ανάλογη τύχη. Απέτυχε στον 20ο αιώνα, κανείς όμως δεν μπορεί να αποκλείσει ότι η ουτοπία του θα πραγματοποιηθεί στο μέλλον. Μακροπρόθεσμα οι κοινωνίες δεν μπορούν να υπάρχουν χωρίς ουτοπίες.
Όλα αυτά, η ουτοπία του Μπλόχ και του Τσελάν ποιά μορφή μπορούν να πάρουν στην πράξη; Ο Τέρι Ίγκλετον προσγειώνει την ουτοπία στην πραγματικότητα και μας λέει ότι ο σοσιαλισμός δεν βασίζεται στο ότι οι πάντες θα είναι ηθικά μεγαλειώδεις όλη την ώρα. «Δεν μας θέλει διαρκώς σφιχταγκαλιασμένους σε ένα όργιο αλληλεγγύης. Δεν χρειάζεται κάτι τέτοιο, γιατί οι μηχανισμοί που θα επιτρέψουν την προσέγγιση του στόχου του Μαρξ θα είναι ενσωματωμένοι στους κοινωνικούς θεσμούς. Δεν θα βασίζονται στην καλή θέληση του ατόμου. Το κλειδί είναι η συνολική δομή και όχι η προσωπική αρετή…..Η έλευση του σοσιαλισμού δεν θα εξαφάνιζε τον φθόνο, την επιθετικότητα, την κυριαρχία, την κτητικότητα. Απλά όλα αυτά δεν θα μπορούσαν να πάρουν τις μορφές που έχουν στον καπιταλισμό – όχι λόγω κάποιας ανώτερης ανθρώπινης αρετής αλλά λόγω των διαφορετικών θεσμών. Θα λέγαμε ότι κατ’ αυτόν τον τρόπο η αρετή θα είναι ενσωματωμένη στην οργάνωση του συστήματος και δεν θα επαφίεται στο ποιόν του κάθε ατομικού χαρακτήρα».
Πώς έφθασαν οι 200 στο εκτελεστικό απόσπασμα στην Καισαριανή; Είχαν φυλακιστεί για την ιδεολογία τους στη διάρκεια της δικτατορίας του Μεταξά και παρέμεναν φυλακισμένοι λόγω της άρνησής τους να υπογράψουν δήλωση αποκηρύσσοντας τον κομμουνισμό. Με την εισβολή των Γερμανών, αντί να απελευθερωθούν για να πολεμήσουν τον εχθρό, παραδόθηκαν στους ναζί αναδεικνύοντας έτσι ότι η ταξική συμμαχία τους δεν γνωρίζει σύνορα, απλά καπηλεύεται τον πατριωτισμό. Το είχαμε δει στο Συνέδριο της Βιέννης το 1815, το είχαμε δει στον γαλλοπρωσικό πόλεμο του 1870-1 όταν ο νικητής Βίσμαρκ απελευθέρωσε τους Γάλλους αιχμαλώτους πολέμου για να βοηθήσει τον ηττημένο Θιέρσο να αντιμετωπίσει την παρισινή Κομμούνα Το βλέπουμε καθημερινά με το παγκόσμιο κεφάλαιο και τον νεοφιλελευθερισμό. Η θυσία των 200 δεν ήταν μάταιη. Είναι ένα διαχρονικό μήνυμα στους επερχόμενους
Μακροδημόπουλος Δημήτρης
Αλεξ/πολη – κιν. 6947-771412
19/2/2026
