Η ελληνική και η αμερικανική εκδοχή
Ο δικτάτορας Ιωαννίδης
του Δημητρίου-Μερκουρίου Κόντη*
Περίληψη: Η σύσκεψη της 19ης Ιουλίου 1974 στην Αθήνα, μεταξύ Αμερικανών και Ελλήνων αξιωματούχων, υπήρξε μία από τις τελευταίες διπλωματικές προσπάθειες πριν από την τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Μέσα από τα αποχαρακτηρισμένα έγγραφα των Foreign Relations of the United States (FRUS), αναδεικνύεται ότι η ελληνική πλευρά απέρριψε κατηγορηματικά κάθε πρόταση που θα μπορούσε να εκληφθεί ως διχοτόμηση ή παραχώρηση διαδρόμου προς τη θάλασσα για την τουρκοκυπριακή κοινότητα. Αντίθετα, δέχθηκε να προσέλθει στη Διάσκεψη του Λονδίνου και να ενισχύσει τον ρόλο του ΟΗΕ στην επίβλεψη των στρατιωτικών κινήσεων στο νησί. Τα αμερικανικά έγγραφα δείχνουν ότι η Άγκυρα αντιμετώπιζε την κρίση ως ευκαιρία για στρατιωτική επιβολή της «διπλής ένωσης». Η συγκριτική μελέτη των ελληνικών και αμερικανικών πηγών φωτίζει με νέα δεδομένα τις ώρες πριν από την τουρκική εισβολή.
Δράττομαι της ευκαιρίας από τα ίδια τα λόγια του κ. Μαρίνου Σιζόπουλου —ότι επιθυμεί το βιβλίο του και το υλικό που έχει συγκεντρώσει όλα αυτά τα χρόνια να αξιοποιηθούν από νέους ιστορικούς και ερευνητές— για να διατυπώσω ορισμένες παρατηρήσεις σχετικά με ένα έγγραφο που παρουσιάστηκε στην εκδήλωση παρουσίασης του βιβλίου του «Κύπρος: Μια μακρά πορεία προδοσίας (1955–1974)», η οποία πραγματοποιήθηκε στις 27 Οκτωβρίου στην αίθουσα «Μανόλης Αναγνωστάκης» του Δημαρχείου Θεσσαλονίκης.
Έχοντας πραγματοποιήσει εκτεταμένη έρευνα στα αμερικανικά αρχεία, στο πλαίσιο της διδακτορικής μου διατριβής για τον ρόλο του αμερικανικού παράγοντα στην ελληνοτουρκική διένεξη, θα ήθελα να επισημάνω ορισμένα σημεία που αφορούν στη σύσκεψη της 19ης Ιουλίου 1974 στην Αθήνα μεταξύ Ελλήνων και Αμερικανών αξιωματούχων.
Σύμφωνα με αποχαρακτηρισμένο τηλεγράφημα του State Department, ο υφυπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Τζόζεφ Σίσκο ανέφερε ότι δεν υπήρξε ελληνική αποδοχή σε πρόταση παραχώρησης διόδου προς τη θάλασσα για την τουρκοκυπριακή κοινότητα. Αντιθέτως, η ελληνική πλευρά απέρριψε με σαφήνεια οτιδήποτε θα μπορούσε να εκληφθεί ως μορφή διαχωρισμού ή διχοτόμησης.
Από το τηλεγράφημα της ίδιας ημέρας (19 Ιουλίου 1974) προκύπτει ότι η ελληνική κυβέρνηση:
Α) Συμφώνησε να μεταβεί στο Λονδίνο για διαβουλεύσεις με το Ηνωμένο Βασίλειο, στο πλαίσιο των Συμφωνιών Ζυρίχης–Λονδίνου, και
Β) Να ασκήσει την επιρροή της προς την κυπριακή κυβέρνηση για πρακτικές ρυθμίσεις που θα ενίσχυαν τον ρόλο του ΟΗΕ, ιδίως στον έλεγχο λιμανιών και αεροδρομίων για την αποτροπή παράνομης μεταφοράς στρατευμάτων και την ομαλή εναλλαγή των ελληνικών και τουρκικών μονάδων.
Παραθέτω τα σχετικά αποσπάσματα από το αποχαρακτηρισμένο τηλεγράφημα που απέστειλε ο Σίσκο την ίδια ημέρα προς τον Χένρι Κίσινγκερ:
Το αμερικανικό τηλεγράφημα της 19ης Ιουλίου 1974
Θέμα: Κύπρος — Συνομιλία με ηγέτες της Ελληνικής Κυβέρνησης (GOG).
Μόλις ολοκλήρωσα εκτεταμένες συνομιλίες με τους ηγέτες της Ελληνικής Κυβέρνησης (τον Πρωθυπουργό και τον Υπουργό Εξωτερικών), στις οποίες συμμετείχαν αιφνιδιαστικά και χωρίς προειδοποίηση ο στρατηγός Ιωαννίδης και ο στρατηγός Μπονάνος, ο υπ’ αριθμόν δύο στην ιεραρχία της χώρας. Πηγαίνω στην Άγκυρα έχοντας κάτι στα χέρια μου από την ελληνική πλευρά, καθώς πιστεύω ότι αρχίζουν να συνειδητοποιούν πόσο σοβαρή είναι η κατάσταση και πόσο εξίσου σοβαρό θα ήταν για μένα να πάω στην Άγκυρα με άδεια χέρια. Αυτό που φέρνω πιθανότατα δεν είναι αρκετό, αλλά έχω κάτι […]
Δεν κατόρθωσα να επιτύχω πρόοδο στο ζήτημα που ενδιέφερε περισσότερο τους Τούρκους, δηλαδή τη διάθεση να δοθεί στην τουρκική κοινότητα πρόσβαση στη θάλασσα μέσω κάποιου λιμανιού ή λιμανιών υπό την εποπτεία του ΟΗΕ. Όπως ανέμενα, η ελληνική κυβέρνηση είδε αυτή την πρόταση ως μορφή διαχωρισμού ή διχοτόμησης (που πράγματι είναι) και, συνεπώς, την απέρριψε ευγενικά αλλά κατηγορηματικά. Η ελληνική κυβέρνηση απέρριψε οτιδήποτε παρέπεμπε σε διχοτόμηση, και ως εκ τούτου δεν προώθησα ευθέως την πρόταση για διχοτόμηση που μου είχε δώσει ο Ετζεβίτ στη δεύτερη συνάντησή μας χθες, καθώς κάτι τέτοιο θα μπορούσε να τους αποτρέψει από τη συμμετοχή τους στη Διάσκεψη του Λονδίνου.[1]
Την προηγούμενη ημέρα, στη δεύτερη συνάντησή του με τον Ετζεβίτ στο Λονδίνο, ο Σίσκο είχε καταγράψει ότι ο Τούρκος πρωθυπουργός υιοθέτησε σαφώς πιο σκληρή στάση, προτείνοντας δύο αυτόνομες προσωρινές κυβερνήσεις —μία ελληνοκυπριακή και μία τουρκοκυπριακή— καθώς και ελεύθερη πρόσβαση της Τουρκίας σε αεροδρόμια και λιμάνια υπό διεθνή εποπτεία. Σύμφωνα με τα αμερικανικά αρχεία, οι προτάσεις του Ετζεβίτ ήταν τόσο ακραίες ώστε «καμία ελληνική ή κυπριακή κυβέρνηση δεν θα μπορούσε να τις αποδεχθεί».[2]
Από τα ίδια έγγραφα προκύπτει και η εκτίμηση του Σίσκο ότι, ανεξάρτητα από κάθε διπλωματική πρωτοβουλία, η Άγκυρα θεωρούσε την κρίση ως ιδανική ευκαιρία για να επιτύχει με στρατιωτικά μέσα έναν διαχρονικό στόχο — τη λεγόμενη “διπλή ένωση” (double enosis), δηλαδή τη de facto διχοτόμηση του νησιού.
Εστίασα στο συγκεκριμένο έγγραφο, διότι η εσφαλμένη ερμηνεία του θα μπορούσε να οδηγήσει στο εσφαλμένο συμπέρασμα ότι υπήρξε κάποια μορφή συνεννόησης ή συμφωνίας μεταξύ της Χούντας, των ΗΠΑ και της Τουρκίας για την τουρκική απόβαση στην Κερύνεια. Ως εκ τούτου, θεωρώ αναγκαίο να προσεγγίζονται τα ελληνικά έγγραφα της περιόδου της Χούντας με επιφύλαξη, καθώς συχνά δεν αποτυπώνουν με ακρίβεια όσα ειπώθηκαν ή αποφασίστηκαν.
Σήμερα, χάρη στην πρόσβαση σε πλήθος τεκμηρίων από τα αμερικανικά και βρετανικά αρχεία, είναι δυνατή μια κριτική αντιπαραβολή των πηγών, που μας φέρνει πιο κοντά στην ιστορική αλήθεια των γεγονότων του Ιουλίου 1974.
*Ο Δημήτριος-Μερκούριος Κόντης είναι υποψήφιος διδάκτορας διπλωματικής ιστορίας στη Νομική Σχολή του Α.Π.Θ.
Η «ελληνική εκδοχή» της σύσκεψης της 19ης Ιουλίου
Η «αμερικανική εκδοχή» της σύσκεψης της 19ης Ιουλίου
[1] U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1969–1976, vol. XXX, Greece; Cyprus; Turkey, 1973–1976, doc. 99.
[2] Ibid., doc. 96.
Πρωτάκουστη -και για πρώτη φορά δημοσιευμένη -αυτή η συνάντηση στις 19 Ιουλίου 1974 στην Αθήνα του Αμερικανού ΥΦΥΠΕΞ Σίσκο με την 4άδα της τότε Ελληνικής ηγεσίας , η οποία -αν δεν κάνω λάθος επανέφερε στην επιφάνεια το Σχέδιο Άτσεσον , το οποίο το 1964 είχεν απορρίψει βιαστικά -με επιμονή Ανδρέα και Μακαρίου (όπως τότε εγράφη)- ο τότε πρωθυπουργός μας Γεώργιος Παπανδρέου -όχι ο γνωστός ως ΓΑΠ – αλλά ο γνωστός ως Γέρος της Δημοκρατίας .
Θεωρώ ανεξήγητη την σκοπιμότητα ΚΑΙ ΤΗΝ ΩΜΟΤΗΤΑ-της συναντήσεως μετά το Πραξικόπημα κατά του Μακαρίου της 15ης Ιουλίου 1974 και την προηγουμένη της Τουρκικής επεμβάσεως στην Κύπρο με τον πρώτο Αττίλα στις 20ης Ιουλίου 1974 .
Σε αυτήν την συνάντηση φαίνεται ότι ”δούλεψαν” την ελληνική πλευρά και ιδίως το ”μειράκιο” στην πολιτική Ταξίαρχο Ιωαννίδη , ότι οι Τούρκοι την επομένη θα έκαναν άσκηση στις ακτές της Κυρήνειας και να μην αποκρουσθούν στρατιωτικά, όπως καταγγέλθηκε από Αρχές και πολίτες της Κύπρου, που έβλεπαν συντονισμένη απόβαση .
ΠΩΣ ΝΑ ”ΚΑΤΑΠΙΟΥΜΕ ΚΑΙ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ ”ΠΑΤΑΤΑ” που μας φανερώσατε -και σας ευχαριστούμε- κύριε Κόντη;;;.
Περιμένουμε να μας ”βγάλετε τέτοιες πατάτες” και για την σκοτεινή περίοδο 1919-1922.
Υ.Γ Φυσικά ούτε ο ελληνικός , ούτε ο κυπριακός ”Φάκελος της Κύπρου” δεν έχει αυτό το έγγραφο .
Τείνω πρώτη φορά να συμφωνήσω μαζί σου……
Ευχαριστώ ,αλλά δεν έγραφα -ούτε γράφω -τυχαία για τότε, πέραν του ότι τα ”μελέτησα” , όσο και τα έζησα , μερικά εκ του σύνεγγυς -που λέμε-και τα γράφω για τους ”ιστορικούς” του μέλλοντος , γιαχ να μη ”μυθιστορούν” από τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων του καιρού εκείνου , όπως κάνουν και τώρα αρκετοί -να είναι γεροί-.
” Υπηρέτησα” ως κρατικός λειτουργός πάνω από δέκα κυβερνήσεις .
Με καμιά δεν ταυτίσθηκα και λειτουργούσα κατά τους ισχύοντες εκάστοτε νόμους και με ανθρωπιά.
Δεινοπάθησα -δεινοπαθήσαμε όσα ”κυπαρίσσια” στην 10ετία του 1980 και δεν είχαμε την προβλεπομένη και αξιοκρατική επαγγελματική εξέλιξη .
λλά Δόξα τω Θεώ και πάλι σας ευχαριστώ.
Υ.Γ Συγγνώμη για την αυτοπαρουσίαση μου.
Δεν ξέρω τί λένε τά έγγραφα… ξέρω τί έγινε όμως στην πράξη… ή μη αντίδραση τού καθεστώτος Ιωαννίδη τίς πρώτες ώρες της εισβολής, πού ήταν καί όι ποιο κρισημες, δεν δείχνουν κάποιον πού αντιτίθεται σέ σχέδια παραχώρησης, έστω ενός μικρού σχετικά θύλακα στους Τουρκοκύπριους … Τό αντίθετο μάλλον, κάποιον – κάποιους πού τό έχουν αποδεχτεί έστω σιωπηλά η εξ ανάγκης… καί πού απλά τούς αιφνιδιάζει τό εύρος τής εισβολής, αν είναι δυνατόν!!!….όπως καί αργότερα τόν Καραμανλή πού τά “χάνει” με τόν δεύτερο Αττίλα….
ΥΓ: Φαίνεται ότι άλλη ήταν ή “συμφωνία”καί άλλο έγινε!!!….
Αν έτσι έγινε -που έγινε , (αυτό δείχνει το έγγραφο) -πρέπει να ”κατεβάσουμε από τα εικονίσματα” τους τότε στρατιωτικούς -μάλιστα- ηγέτες (ειδικά τους τέσσερες που το συζητούσαν ) και να ”ανεβάσουμε” τους πολιτικούς και κυρίως τον Καραμανλή , ο οποίος όταν γύρισε ”δεν ήξερε από που να αρχίσει”.
ΚΑΙ ΟΛΟ ΑΥΤΟ ΛΥΠΕΙ ΙΔΑΙΤΕΡΑ ΤΟΥΣ ”ΕΙΚΟΝΟΛΑΤΡΕΙΣ” ΤΗΣ ΕΠΤΑΕΤΙΑΣ .
Α.. κύριε Κόντη και άστοργη Ιστορία τις μας έκανες .
Για να συμπληρωθεί η εικόνα, αξίζει να αναφερθεί η λεγόμενη «διαβεβαίωση-παγίδα» του Μπουλέντ Ετσεβίτ, όπως την χαρακτηρίζει ο Αλέξης Παπαχελάς στο Σκοτεινό Δωμάτιο. Σύμφωνα με αυτήν την εκδοχή, τις πρώτες πρωινές ώρες της 20ής Ιουλίου 1974, η Άγκυρα μετέφερε στην Αθήνα —μέσω του Έλληνα πρεσβευτή στην Τουρκία Δημήτρη Κοσμαδόπουλου— το μήνυμα ότι οι τουρκικές δυνάμεις δεν θα άνοιγαν πρώτες πυρ, εφόσον δεν δέχονταν επίθεση. Το ίδιο μήνυμα, βάσει σχετικής οδηγίας του State Department, φέρεται να διαβίβασε και ο Αμερικανός πρέσβης Χένρι Τάσκα είτε προς τον Ιωαννίδη είτε προς τον πρωθυπουργό Ανδρουτσόπουλο.
Εξίσου σημαντική υπήρξε και η απάντηση του διοικητή της Εθνικής Φρουράς, ταξιάρχου Μιχαήλ Γεωργίτση, ο οποίος —σύμφωνα με αμερικανική διπλωματική αναφορά— δήλωσε ότι «η Εθνική Φρουρά δεν θα ανοίξει πυρ, εφόσον οι Τούρκοι δεν αποβιβαστούν ή δεν ανοίξουν πρώτοι πυρ· αν, όμως, επιχειρήσουν απόβαση ή επιτεθούν, η Εθνική Φρουρά θα απαντήσει». Η θέση αυτή διαβιβάστηκε στους Αμερικανούς από τον τότε «υπουργό Εξωτερικών» της κυβέρνησης Σαμψών, Ντίμη Δημητρίου.
Σύμφωνα με τα αρχεία της CIA, η τουρκική αεροπορία εξαπέλυσε από τις πρώτες πρωινές ώρες της 20ής Ιουλίου επιθέσεις εναντίον μονάδων και επιχειρησιακών κέντρων της ΕΛΔΥΚ, προκαλώντας άμεση αποδιοργάνωση στις γραμμές της ελληνοκυπριακής άμυνας. Το γεγονός αυτό εξηγεί, σε μεγάλο βαθμό, την καθυστερημένη αντίδραση στην τουρκική απόβαση. Παράλληλα, η κατάσταση στο εσωτερικό της Κύπρου ήταν ήδη βαθιά διχασμένη· η σύγκρουση ανάμεσα στους υποστηρικτές του Μακαρίου και στα δίκτυα της ΕΟΚΑ Β΄ είχε αποδυναμώσει κάθε έννοια ενιαίας διοίκησης. Στην πράξη, οι πολυάριθμες παραστρατιωτικές οργανώσεις που δρούσαν στο νησί ήταν αδύνατο να ενταχθούν σε έναν συγκροτημένο εθνικό στρατό — την Εθνική Φρουρά — η οποία βρισκόταν τότε υπό τον έλεγχο και την επιρροή της χουντικής ηγεσίας της Αθήνας.
Τέλος, στην Αθήνα επικρατούσε εξ αρχής η εσφαλμένη πεποίθηση ότι η Τουρκία δεν θα προχωρούσε σε απόβαση στην Κύπρο, καθώς οι υπεύθυνοι πίστευαν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα παρενέβαιναν για να την αποτρέψουν, όπως είχε συμβεί το 1964. Ωστόσο, η σύγκριση με την κρίση εκείνης της χρονιάς αποδείχθηκε παραπλανητική· το 1964 η Άγκυρα είχε αναστείλει τα σχέδια εισβολής κυρίως υπό τον φόβο πιθανής σοβιετικής αντίδρασης, και όχι εξαιτίας αμερικανικών πιέσεων.
Στην Ελλάδα όμως επιμένουν πολλοί -πληροφορημένοι ή απληροφόρητοι -ότι στην Κύπρο δεν αμύνθηκαν -πολέμησαν οι Ελληνικές και Ελληνοκυπριακές Δυνάμεις , γιατί ο ”προδότης” Καραμανλής δεν διέταξε να πολεμήσουν .
Στο ερώτημα όμως -δικό μου σε φίλους- που το επαναλαμβάνω ότι όσοι στρατιωτικοί τότε -τύχη αγαθή ή κακή- βρέθηκαν στην Κύπρο ξέχασαν την φράση ”τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι” και πάντως ουδείς πολιτικός ή άλλος τους απαγόρευσε να ”πέσουν ηρωϊκώς μαχόμενοι υπέρ της Πατρίδος, όπως έκαναν αρκετοί, που δεν ρώτησαν προφανώς όταν πολεμούσαν ποιοι είναι οι πολιτικοί ηγέτες σε Ελλάδα και Κύπρο και γιαυτό είναι διπλά ήρωες και πρέπει να τους μνημονεύουμε και να τους τιμούμε ιδιαίτερα.
ΚΑΤΑΜΑΥΡΕΣ ΟΙ ΣΕΛΙΔΕΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΤΟ 9ΗΜΕΡΟ 15-23/ΙΟΥΛΙΟΥ 1974 .
ΑΥΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΕΛΛΑΔΑ ΜΑΣ ,ΠΟΥ ΕΧΕΙ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΤΕΤΟΙΕΣ ΚΡΥΜΜΕΝΕΣ ΜΑΥΡΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΣΤΟΝ 20ο ΑΙΩΝΑ ,ΤΙΣ ΟΠΟΙΕΣ ΔΥΣΤΥΧΩΣ ΕΝΘΥΜΟΥΝΤΑΙ ΚΑΙ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ ΟΙ ΑΜΕΤΑΝΟΗΤΟΙ ΤΡΩΣΑΝΤΕΣ.
Καλό μήνα .
Πάντως, οι Μπονανος,Γαλατσανος,Αραπακης και Παπαδημητρίου παρέμειναν στις θέσεις τους και ολοκλήρωσαν τη θητεία τους χωρίς να ελεγχθούν για τα πεπραγμένα τους μετά τη μεταπολιτευση
Παπανικολάου αντί Παπαδημητρίου , αλλά αυτοί ι Αρχηγοί ήταν που στις 23 Ιουλίου 1974 μαζί με τον Πρόεδρο στρατηγό Γκιζίκη κάλεσαν και αποφάσισαν ”να τα παρατήσουν” στους πολιτικούς ,αφού εξουδετέρωσαν τον Ιωαννίδη.