3 Ιανουαρίου 2026
Counterpunch
Τζέφρι Σόμερς
Ο άνθρωπος πίσω από την κουρτίνα. Στιγμιότυπο από τον Μάγο του Οζ.
Ο πρόεδρος Τραμπ σηματοδότησε την επιστροφή του Δόγματος Μονρόε από την αρχή της δεύτερης θητείας του. Ένα ασταθές μείγμα γεωπολιτικής, ημισφαιρικής και εσωτερικής πολιτικής βρισκόταν σε εξέλιξη. Τα μεγαλύτερα αποθέματα «Texas Tea» στον κόσμο έστρεψαν το περιπλανώμενο Μάτι του Σάουρον στην Ουάσιγκτον προς τον τόπο γέννησης της Μπολιβαριανής Επανάστασης. Η κυβέρνηση Τραμπ σκοπεύει να ενισχύσει την οικονομική ανάπτυξη των ΗΠΑ και παγκοσμίως μειώνοντας το ενεργειακό κόστος, όπως είδαμε τη δεκαετία του 1980 και του 1990, όταν οι τιμές του πετρελαίου έπεσαν. Τα ορυκτά καύσιμα είναι η προτιμώμενη επιλογή «βρώμικης» ενέργειας της κυβέρνησης Τραμπ για να τροφοδοτήσει το άλμα της τεχνητής νοημοσύνης, στο οποίο οι ΗΠΑ σκοπεύουν να ηγηθούν. Δεξαμενόπλοια φορτωμένα με πετρέλαιο που αναχωρούν από τη Βενεζουέλα με προορισμό την Κίνα δεν περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα.
Την ίδια ώρα, η κυβέρνηση Τραμπ αντιμετωπίζει το αμερικανικό κοινό σαν αφελείς επαρχιώτες. Ενώ ο Τραμπ, σε στυλ Όσκαρ Ζοροάστερ Φάντριγκ Άιζακ Νόρμαν Χένκελ Εμάνουελ Αμπρουάζ Ντιγκς, φυσά θειώδη σύννεφα καπνού πίσω από την κουρτίνα περί ναρκωτικών και συλλήψεων της DEA, αναμένεται να αγνοήσουμε ότι ο γείτονας της Βενεζουέλας, η Κολομβία, κατά πολλαπλάσιο βαθμό είναι ο μεγαλύτερος εξαγωγέας παράνομων ουσιών προς τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ευτυχώς για την Κολομβία, διαθέτει τα 34α μεγαλύτερα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο και όχι τα πρώτα, και, σε αντίθεση με τη Βενεζουέλα, δεν είναι ικέτης των ΗΠΑ· συνεπώς, μην περιμένετε να συλληφθεί η ηγεσία της και να συρθεί με χειροπέδες από τους —εε— πράκτορες της DEA του Θείου Σαμ.
Η Λατινική Αμερική γνώρισε περίπου δύο δεκαετίες μειωμένης προσοχής από τον αποδυναμωμένο, αλλά πάντως ακόμη ισχυρό, βόρειο γείτονά της στον 21ο αιώνα. Οι ΗΠΑ αποσύρθηκαν εν μέρει από τη Λατινική Αμερική με τον πόλεμο του Ντικ Τσέινι στο Ιράκ το 2003. Εξάλλου, δεν μπορεί κανείς να κάνει τα πάντα. Όταν ο Τσέινι δεν πυροβολούσε στο πρόσωπο κυνηγετικούς συντρόφους απαιτώντας στη συνέχεια συγγνώμες, η προσοχή του περιοριζόταν κυρίως σε δύο μέτωπα: το Ιράκ και τη Ρωσία.
Το Ιράκ και η Ρωσία έγιναν στόχοι ενός ιδιότυπου «Συμφώνου Μολότοφ–Ρίμπεντροπ» ανάμεσα σε φιλελεύθερους παρεμβατιστές Δημοκρατικούς και νεοσυντηρητικούς Ρεπουμπλικάνους (τις κυρίαρχες πτέρυγες και των δύο κομμάτων), με σκοπό τη διατήρηση της αμερικανικής ηγεμονίας σε αυτό που οι νεοσυντηρητικοί αποκαλούσαν «Σχέδιο για έναν Νέο Αμερικανικό Αιώνα».
Η Μέση Ανατολή καθόταν πάνω σε ασύλληπτα αποθέματα πετρελαίου, για τα οποία η τότε υπουργός Εξωτερικών Μαντλίν Ολμπράιτ διαβόητα υποστήριξε ότι η απώλεια 500.000 παιδιών «άξιζε» για την ανατροπή του ηγέτη του Ιράκ.
Και η Ρωσία ήταν ένας πραγματικός κουμπαράς φυσικών πόρων, για τον οποίο οι στοχασμοί του Ζμπίγκνιου Μπρζεζίνσκι το 1997 περί πιθανής διάσπασής της σε τρία κράτη δεν θα ήταν ανεπιθύμητοι — και σίγουρα καταγράφηκαν στο Κρεμλίνο.
Το «Mission Accomplished» και η περικύκλωση της Ρωσίας με το ΝΑΤΟ (ναι, τα κράτη που συνορεύουν με τη Ρωσία, δεδομένης της ιστορίας τους υπό τη ρωσική μπότα, ήθελαν να ενταχθούν) δημιούργησαν δύο νικητές: τους Αμερικανούς συνταξιούχους και τους Λατινοαμερικανούς. Οι πρώτοι επρόκειτο να δουν τον «W» Μπους να ιδιωτικοποιεί πλήρως ή εν μέρει την Κοινωνική Ασφάλιση, προτού η περιπέτεια στο Ιράκ απαιτήσει την προσοχή της κυβέρνησής του. Και οι δεύτεροι είδαν το περιπλανώμενο Μάτι του Σάουρον να απομακρύνεται από την ιστορική του εστίαση στη Λατινική Αμερική.
(Σημείωση Σύνταξης:Το Μάτι του Σάουρον είναι ένα συμβολικό και αφηγηματικό μοτίβο από τον κόσμο του The Lord of the Rings του J. R. R. Tolkien. Αντιπροσωπεύει τον Σάουρον, τον απόλυτο σκοτεινό άρχοντα του Μόρντορ (Sauron). Την πανταχού παρούσα επιτήρηση, την εμμονή με τον έλεγχο. Τη μονομανία της εξουσίας: δεν κυβερνά με συναίνεση, αλλά με φόβο.)
Για πρώτη φορά από την Πολιτική του Καλού Γείτονα του Φράνκλιν Ντελάνο Ρούζβελτ, η Λατινική Αμερική άσκησε κάποια αυτονομία στον 21ο αιώνα. Η ανανεωμένη αριστερή στροφή της Λατινικής Αμερικής ξεκίνησε με την εκλογή του Ούγκο Τσάβες το 1998 στη Βενεζουέλα και, θα έλεγε κανείς, επιβίωσε στη συνέχεια μόνο χάρη στις αμερικανικές αποσπάσεις προσοχής. Το ίδιο ισχύει για τον Λούλα ντα Σίλβα στη Βραζιλία μετά την εκλογή του το 2002. Ακολούθησαν και άλλοι, όπως ο Έβο Μοράλες στη Βολιβία, ο Ραφαέλ Κορέα στον Ισημερινό κ.ά. Ακόμη και η Κούβα, μακροχρόνιος στόχος αμερικανικών επεμβάσεων όπως ο Κόλπος των Χοίρων το 1961 και πολλαπλών αποπειρών δολοφονίας του Φιντέλ Κάστρο που επιβεβαίωσε η CIA, είδε το μεγαλύτερο νησιωτικό κράτος του ημισφαιρίου να απολαμβάνει μια σύντομη ανάπαυλα, όταν οι ΗΠΑ άνοιξαν τα ταξίδια προς αυτήν το 2016, έστω κι αν ο οικονομικός πόλεμος των ΗΠΑ κατά του «Μαργαριταριού των Αντιλλών» συνεχίστηκε.
Το Δόγμα Μονρόε αποτελεί συνέχεια των δίδυμων κινημάτων της κατάκτησης και της εξέγερσης κατά της αυτοκρατορίας που συνυπήρχαν ήδη από τη γέννηση των Ηνωμένων Πολιτειών. Οι Αμερικανοί κουράστηκαν από την εξουσία που ασκούνταν από το εξωτερικό το 1776, η οποία περιλάμβανε και τις απαιτήσεις τους για ολοένα μεγαλύτερη αρπαγή γαιών από τους αυτόχθονες πληθυσμούς. Το Στέμμα αποδοκίμαζε, καθώς η εποικιστική κατάκτηση παρήγαγε αφθονία «Ινδιάνικων Πολέμων», το κόστος των οποίων το επωμιζόταν.
Οι αναγνώστες γνωρίζουν τα υπόλοιπα, αλλά συνοψίζοντας: το 1823 ο Τζον Κουίνσι Άνταμς, ως υπουργός Εξωτερικών του προέδρου Τζέιμς Μονρόε, διακήρυξε με τόλμη ότι το ημισφαίριο ανήκει στη σφαίρα επιρροής των Ηνωμένων Πολιτειών. Η πολιτική ήταν σαφής: ενώ οι ΗΠΑ συνέχιζαν το Manifest Destiny, (σσ: Το Manifest Destiny ήταν μια ιδεολογία του 19ου αιώνα στις Ηνωμένες Πολιτείες, σύμφωνα με την οποία οι Αμερικανοί είχαν θεϊκά προορισμένο δικαίωμα και καθήκον να επεκταθούν προς τη Δύση και να καταλάβουν ολόκληρη τη Βόρεια Αμερική) κατακτώντας μεγάλο μέρος της Βόρειας Αμερικής, οι άλλες δυνάμεις όφειλαν να συγκρατήσουν τις φιλοδοξίες τους στο Δυτικό Ημισφαίριο. Τον επόμενο αιώνα ακολούθησαν δεκάδες επεμβάσεις, μικρές και μεγάλες. Στη «μεγαλύτερη» πλευρά του απολογισμού συγκαταλέγεται η αρπαγή του 55% του Μεξικού από τον πρόεδρο «Τζίμι» Πόλκ το 1848.
Επίσης αξιοσημείωτη, στη «μεγάλη» κλίμακα των ενεργειών του Δόγματος Μονρόε, ήταν η αμερικανική κατοχή της Αϊτής το 1915, η οποία διήρκεσε έως το 1934. Περίπου 50.000 «ιθαγενείς» πέθαναν από τις συνέπειες του πολέμου στην Αϊτή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν εποφθαλμιούσαν τόσο τους πόρους της Αϊτής όσο το να κρατήσουν ανταγωνιστές —κυρίως τη Γερμανία— εκτός αυτής της χώρας, από τα ύδατα της οποίας διέρχονταν πλοία καθ’ οδόν προς τη Διώρυγα του Παναμά. Παρ’ όλα αυτά, το χρήμα είχε σημασία. Μεγάλο μέρος της αμερικανικής κατοχής της Αϊτής καθοδηγήθηκε από τον αντιπρόεδρο της προκατόχου της σημερινής Citibank, Ρότζερ Π. Φάρναμ, του οποίου οι προσωπικές επενδύσεις, όπως και εκείνες της τράπεζάς του, ήταν δεμένες με δάνεια για έργα υποδομής στην Αϊτή.
Ο FDR (αρχικά του Franklin Delano Roosevelt) γύρισε σελίδα, τερματίζοντας την αμερικανική κατοχή της Αϊτής και ανακοινώνοντας την Πολιτική του Καλού Γείτονα. Ο ίδιος ο τίτλος παραδεχόταν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έως τότε υπήρξαν κακός γείτονας. Ο θάνατος του FDR έφερε την επιστροφή των ΗΠΑ στον ρόλο του κακού γείτονα, μέχρι την προαναφερθείσα ανάπαυλα του 21ου αιώνα, που αγκυρώθηκε σε άλλα αμερικανικά συμφέροντα. Και τώρα, να που βρισκόμαστε εδώ, με τον Μαδούρο να συλλαμβάνεται και να απομακρύνεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες στις 3 Ιανουαρίου 2026.
Τι μπορούμε να περιμένουμε από την επιστροφή του Δόγματος Μονρόε;
- Μπορούμε να σαλπίσουμε το «Σιωπητήριο» για το Διεθνές Δίκαιο, το οποίο ούτως ή άλλως ήταν ήδη βαριά άρρωστο.
- Η κυβέρνηση της Κούβας πιθανότατα δεν μπορεί να επιβιώσει. Θανάσιμα τραυματισμένη και με κοινωνικές παθολογίες (π.χ. εγκληματικότητα του δρόμου, παλαιότερα ανύπαρκτη) να επιδεινώνουν τη φτώχεια της, η κυβέρνησή της πιθανόν να καταρρεύσει. Ο Μάρκο Ρούμπιο και ο Τραμπ κάνουν τον γύρο της νίκης με τη σημαντική κοινότητα Κουβανών μεταναστών στη Φλόριντα.
- Οι ηγέτες της Λατινικής Αμερικής προειδοποιούνται. Ο Θείος Σαμ επέστρεψε στον ιστορικό του κανόνα άσκησης κυριαρχίας στο ημισφαίριο. Οι λατινοαμερικανοί ηγέτες θα επιδείξουν προσοχή στις σχέσεις τους ή στην ένταξή τους στους BRICS. Την ίδια στιγμή, μεγάλο μέρος του υπόλοιπου κόσμου εκτός Αμερικής και Ευρώπης θα στραφεί προς την ένταξη στους BRICS.
- Η Κίνα θα βλέπει ολοένα και περισσότερο τις ΗΠΑ ως επιθετικές, αν όχι απορρυθμισμένες. Το Μέσο Βασίλειο πιθανότατα θα ενισχύσει περαιτέρω τις ήδη σημαντικές αμυντικές του δυνατότητες. Αν οι ΗΠΑ αποφασίσουν να επιβάλουν λύση στο ζήτημα του μελλοντικού καθεστώτος της Ταϊβάν, η Κίνα ενδέχεται να απαντήσει με αποκλεισμό του νησιού.
- Η Ρωσία θα αναμένει ανταλλάγματα από την Ουάσιγκτον σε ό,τι αφορά τις σφαίρες επιρροής. Ωστόσο, η επιτυχής απομάκρυνση του Μαδούρο από τον Τραμπ θα αφήσει ορισμένους στη Ρωσία να αναρωτιούνται αν άσκοπα υπέμειναν έναν τετραετή επιθετικό πόλεμο κατά της Ουκρανίας (ναι, το Κρεμλίνο προκλήθηκε αδιάκοπα, αλλά, παρ’ όλα αυτά, υπήρξε ο επιτιθέμενος).
*Ο Τζέφρι Σόμερς είναι καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας και Δημόσιας Πολιτικής στο Τμήμα Αφρικανικών και Αφροαμερικανικών Σπουδών και ανώτερος ερευνητής στο Ινστιτούτο Παγκόσμιων Υποθέσεων του Πανεπιστημίου του Ουισκόνσιν–Μιλγουόκι. Το βιβλίο του για τις Βαλτικές χώρες (μαζί με τον Τσαρλς Γούλφσον) τιτλοφορείται The Contradictions of Austerity: The Socio-economic Costs of the Neoliberal Baltic Model.
