• Ο καθηγητής Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Μπαχσέ-Σεχίρ της Κωνσταντινούπολης αναλύει στη «δ» τη συνάντηση Μητσοτάκη- Ερντογάν, τα όρια του Ελληνοτουρκικού διαλόγου, τη Χάγη, τη Χάλκη και το βάρος της αμοιβαίας δυσπιστίας
Σε μια περίοδο κατά την οποία οι ελληνοτουρκικές σχέσεις κινούνται ανάμεσα στη ρητορική της ύφεσης και στη σταθερή παρουσία δομικών διαφορών, η πρόσφατη συνάντηση του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη με τον πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επανέφερε στο προσκήνιο το ερώτημα: «βρισκόμαστε μπροστά σε μια ουσιαστική επανεκκίνηση ή σε μια προσεκτικά σχεδιασμένη αποκλιμάκωση;». Ο καθηγητής Διεθνών Σχέσεων Βύρων Ματαράγκας τοποθετεί τη συζήτηση σε ρεαλιστική βάση, υπογραμμίζοντας ότι οι θεμελιώδεις διαφωνίες, ιδίως σε ζητήματα Δικαίου της Θάλασσας, υφαλοκρηπίδας, ΑΟΖ και χωρικών υδάτων, παραμένουν ενεργές και βαθιές. Παρά ταύτα, αναγνωρίζει πως ο θεσμικός διάλογος, η προσεκτική διπλωματική προετοιμασία και οι προσωπικές σχέσεις των ηγεσιών διαμορφώνουν ένα πλαίσιο «ελεγχόμενης αποκλιμάκωσης», το οποίο περιορίζει τον κίνδυνο αιφνίδιων εντάσεων.
Στη συνέντευξη στη «δ», ο καθηγητής αναλύει τον ρόλο της πολιτικής βούλησης Αθήνας και Άγκυρας, τη σημασία της ακαδημαϊκής διπλωματίας, τις προοπτικές προσφυγής στη Χάγη, καθώς και τα ανοιχτά ζητήματα που αγγίζουν την ομογένεια και τη Θεολογική Σχολή της Χάλκης. Παράλληλα, φωτίζει τη βαθύτερη διάσταση της αμοιβαίας δυσπιστίας μεταξύ των δύο κοινωνιών, μιας δυσπιστίας που εδράζεται στο ιστορικό παρελθόν και εξακολουθεί να επηρεάζει το παρόν.
Αναλυτικά η συνέντευξη:
• Πώς αποτιμάτε το πολιτικό και διπλωματικό κλίμα που διαμορφώθηκε μετά την πρόσφατη συνάντηση του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη με τον πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Πρόκειται για ουσιαστική επανεκκίνηση ή για μια ελεγχόμενη αποκλιμάκωση;
Η συνάντηση του πρωθυπουργού της Ελλάδος Κυριάκου Μητσοτάκη με τον πρόεδρο της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Έρντογαν αποτελεί τμήμα της διαδικασίας ελεγχόμενης αποκλιμάκωσης. Υπάρχουν σοβαρές διαφωνίες μεταξύ της Ελλάδος και της Τουρκίας στα θέματα του Δικαίου της Θάλασσας. Η Ελλάδα ισχυρίζεται ότι τα νησιά έχουν και υφαλοκρηπίδα και Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (AOZ) και προς τούτο επικαλείται την Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας του 1982. Να προσθέσουμε και την διαφωνία των δύο χωρών ως προς το δικαίωμα της Ελλάδος να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα σε 12 ναυτικά μίλια, που η Τουρκία θεωρεί αιτία πολέμου! Κατά το Διεθνές Δίκαιο, τα κράτη υποχρεούνται να επιλύουν ειρηνικά τις μεταξύ των διαφορές! Είναι δε οι τρόποι ειρηνικής επίλυσης των διαφορών μεταξύ των κρατών: Οι Διαπραγματεύσεις. Οι Φιλικές Υπηρεσίες. Η Έρευνα. Η Μεσολάβηση. Η Συνδιαλλαγή. Η Διαιτησία. Ο Δικαστικός Διακανονισμός. Η χρήση ένοπλης βίας, δηλαδή η προσφυγή στον πόλεμο για την επίλυση διεθνούς διαφοράς αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο! Και στην περίπτωση αυτή οι αντιμαχόμενοι θα καθίσουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, μόνο που ο νικητής θα επιβάλει τους όρους του! Επίκληση του Διεθνούς Δικαίου από τον ηττημένο δεν χωρεί! Η συνάντηση Μητσοτάκη- Έρντογαν ήταν πολύ καλά προετοιμασμένη και από τις δύο πλευρές! Επισημάνθηκαν οι διαφορές μεταξύ των δύο κρατών σε μία διαδικασία ευπρεπούς και πολιτισμένου διαλόγου και αποξηράνθηκαν οι εστίες αναζωπύρωσης και κλιμάκωσης, έστω και εάν οι δύο ηγέτες συμφώνησαν ότι διαφωνούν!
• Σε ποιο βαθμό οι εσωτερικές πολιτικές ισορροπίες σε Ελλάδα και Τουρκία επηρεάζουν τον ρυθμό και το βάθος της προσέγγισης κι επίσης εκτιμάτε ότι η τρέχουσα φάση διαλόγου έχει δομικά χαρακτηριστικά αντοχής ή εξαρτάται κυρίως από τη βούληση των δύο ηγετών;
Σε ό,τι αφορά στην Τουρκία, το πρόβλημά της είναι άλλο και είναι αλλού! Το πρόβλημά της είναι το Κουρδικό στους νοτιο-ανατολικούς νομούς της χώρας! Η διακήρυξη της αυτοδιάλυσης του ΡΚΚ (5-7 Μαίου 2025) σκάλωσε στη Συρία και η διαδικασία παράδοσης των όπλων από τους πολεμιστές/τρομοκράτες της οργάνωσης «πάγωσε» και αυτή! Έγινε μία μόνο δημόσια τελετή παράδοσης και καύσης των όπλων από 30 μέλη της Οργάνωσης, 15 άνδρες και 15 γυναίκες, στις 11 Ιουλίου 2025 στην Σουλειμανίγε, στην Περιφερειακή Διοίκηση Κουρδιστάν του Ιράκ. Η ευόδωση της τρέχουσας φάσης διαλόγου εξαρτάται από την πολιτική βούληση των δύο ηγετών και τις προσωπικές σχέσεις αυτών. Ο πρόεδρος κ. Έρντογαν έχει την πολιτική βούληση προωθήσεως της διαδικασίας ελεγχόμενης αποκλιμάκωσης. Στην Ελλάδα ο πρωθυπουργός κ. Μητσοτάκης θα πρέπει να εμμείνει στην πολιτική προωθήσεως της διαδικασίας ελεγχόμενης αποκλιμάκωσης με την καλλιέργεια καλών προσωπικών σχέσεων με τον πρόεδρο κ. Έρντογαν. Οι καλές προσωπικές σχέσεις μεταξύ των δύο υπουργών Εξωτερικών αποτελούν τον θεμέλιο λίθο της διαδικασίας ελεγχόμενης αποκλιμάκωσης. Ευχής έργο θα ήταν και ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας να είχε καλές προσωπικές σχέσεις με τον Τούρκο ομόλογό του, τον στρατηγό Γιασάρ Γκιουλέρ, ο οποίος ως Κεμαλιστής είναι δυτικόστροφος, που σημαίνει ότι δεν «αντιπαθεί» πολιτικά μία δυτική χώρα, όπως είναι η Ελλάδα! Όμως, ο Νίκος Δένδιας προτίμησε την οδό της «εθνοπατριωτικής» επιδείξεως!
• Πώς ερμηνεύετε τη σημερινή στάση της Άγκυρας στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο; Υπάρχει μετατόπιση στρατηγικής ή απλώς αλλαγή τόνου. Και το επεκτείνω υπάρχει, κατά την εκτίμησή σας, περιθώριο για μία πιο θεσμική διαδικασία διαλόγου που θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμα και σε προσφυγή στη Χάγη;
Αν και ο δρόμος προς τη διεθνή δικαιοδοσία δεν είναι εύκολος, η προσφυγή στη Χάγη είναι ο στόχος προς επίτευξη, καθότι μόνο το Διεθνές Δικαστήριο μπορεί να επιλύσει διεθνείς διαφορές περί την υφαλοκρηπίδα και την ΑΟΖ των διαφωνούντων κρατών κατ΄εφαρμογή των κανόνων του Διεθνούς Δικαίου! Η Τουρκία δεν θα δεχθεί τον αποκλεισμό της από το Αιγαίο, ούτε και από την Ανατολική Μεσόγειο! Επ΄αυτού είναι και θα παραμείνει άκαμπτη!
• Θεωρείτε ότι το κλίμα βελτίωσης των διμερών σχέσεων αντανακλάται και στην καθημερινότητα της ομογένειας; Και επειδή έχουν ατύπως δοθεί και χρονοδιαγράμματα θεωρείτε ότι θα έχουμε επιτέλους «άνοιγμα» της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης;
Και η ομογένεια και η Μουσουλμανική μειονότης της Δυτικής Θράκης έχουν επηρεασθεί από τις διακυμάνσεις των Ελληνο-Τουρκικών σχέσεων! Ασφαλώς το κλίμα βελτίωσης αντανακλάται και στην καθημερινότητα της ομογένειας. Ως προς την Θεολογική Σχολή της Χάλκης, η κυβέρνηση του προέδρου Έρντογαν και προσωπικά ο ίδιος ο πρόεδρος, έχουν θετική προδιάθεση για την επαναλειτουργία της Σχολής! Όμως υπάρχουν πρακτικά θέματα προς ρύθμιση, όπως λ.χ. ο τρόπος εισαγωγής των φοιτητών. Θα εισάγονται και φοιτήτριες; Στην περίπτωση αυτή οι κοιτώνες της Σχολής θα γίνουν μεικτοί; Θα εισάγονται και ετερόδοξοι; Και ετερόθρησκοι; Πώς θα αποκλειστούν από τη Σχολή Ρωμαιοκαθολικοί, Προτεστάντες, Μουσουλμάνοι, Εβραίοι κ.α; H Θεολογική Σχολή της Χάλκης είναι και Μονή Καλογήρων! Γίνεται αντιληπτό ότι, ένα τέτοιο καθεστώς πολύ δύσκολα μπορεί να συμβιβαστεί με τη φύση και τα χαρακτηριστικά ενός Πανεπιστημίου! Εφόσον η Σχολή θα λειτουργήσει ως Πανεπιστήμιο, και όχι ως Μεταλυκειακή Σχολή Επαγγελματικής Καταρτίσεως, θα πρέπει να έχει όλες τις προδιαγραφές που έχει ένα Πανεπιστήμιο στην Τουρκία.
• Ποιος θα μπορούσε να είναι ο ρόλος της ακαδημαϊκής διπλωματίας και των πανεπιστημίων -όπως το Πανεπιστήμιο Bahçeşehir- στη δημιουργία διαύλων κατανόησης. Έχουμε αξιοποιήσει οι δυο χώρες αυτό το κεφάλαιο;
Αναμφιβόλως η ακαδημαϊκή διπλωματία είναι ο πλέον πρόσφορος αγωγός προσέγγισης και γνωριμίας των λαών. Η συνεργασία μεταξύ Πανεπιστημιακών ενός κλάδου σε προγράμματα έρευνας, η ανταλλαγή μελών διδακτικού προσωπικού και φοιτητών φέρνει τους λαούς κoντά και διαλύει προκαταλήψεις, τις οποίες διαμόρφωσαν μακροχρόνιες αντιπαλότητες! Είμαι σε θέση να γνωρίζω ότι, τα τουρκικά Πανεπιστήμια επιδιώκουν συνεργασία με Πανεπιστήμια της Ελλάδος! Το Πανεπιστήμιο Μπαχτσέ-σεχίρ της Κωνσταντινούπολης είναι ένα από αυτά! Όσο δε για τη φοιτητιώσα νεολαία της Τουρκίας, επιθυμούν την πραγματοποίηση μιας παραμονής σε Πανεπιστήμιο της Ελλάδος στο πλαίσιο ενός Προγράμματος Ανταλλαγής Φοιτητών, όπως είναι το ERASMUS. Δεν είμαι βέβαιος ότι οι δύο χώρες αξιοποίησαν αρκούντως αυτό το κεφάλαιο.
• Απλοποιώντας την κατάσταση θα έλεγε κανείς ότι οι διαφωνίες αφορούν στην πολιτική διαχείριση. Σε ό,τι έχει να κάνει με τον λαό, ποια είναι η μεγαλύτερη παρανόηση που, κατά τη γνώμη σας, έχει η μία κοινωνία για την άλλη;
Δεν θα έλεγα ότι πρόκειται για παρανόηση! Πρόκειται για την γνώμη, τις εντυπώσεις του ενός λαού για τον άλλον. Αυτές οι εντυπώσεις πηγάζουν από το ιστορικό παρελθόν των δύο λαών. Οι Έλληνες, όπως και όλοι οι λαοί των Βαλκανίων και της Μέσης Ανατολής έζησαν υπό τον ζυγό των Τούρκων επί τέσσερις (4) ή πέντε (5) αιώνες! Έχουν κακές και επώδυνες ιστορικές αναμνήσεις διωγμών, φυσικών εξοντώσεων, υποχρεωτικών εκτοπισμών. Οι Τούρκοι, οι οποίοι δεν υπετάγησαν σε άλλο λαό, δεν υποδουλώθηκαν από άλλο λαό, δεν έχουν τέτοιες ιστορικές εμπειρίες. Κατά συνέπεια, δεν καταλαβαίνουν γιατί οι Έλληνες τρέφουν αρνητικά αισθήματα για τους Τούρκους! Γιατί τους βλέπουν με δυσπιστία! Όσο κι αν προσπαθώ να εξηγήσω στους Τούρκους συνομιλητές μου ότι η Ελλάδα, που είναι το 1/8 της Τουρκίας και ως προς την εδαφική έκταση και ως προς τον πληθυσμό- ο πληθυσμός της Τουρκίας έφθασε τα 86 εκατομμύρια με πολύ νεανικό πληθυσμό- εξ΄αντικειμένου δεν μπορεί να συνιστά απειλή για την Τουρκία, ενώ το αντίθετο μπορεί να συμβεί, δηλαδή η Τουρκία οκταπλάσια της Ελλάδος μπορεί να γίνει απειλή για την Ελλάδα, δεν πείθονται! Πρόκειται για αμοιβαία δυσπιστία μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων και όχι για παρανόηση!
