Πόσο ανθρωπιστές ήταν οι Ουμανιστές;

6/5/21 | 1 | 0 | 429 εμφανίσεις

του Johan Rivalland

Και αν οι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού δεν ήταν ακριβώς αυτό που πιστεύουμε;

Με αυτό το έργο*, ο Ξαβιέ Μαρτέν* θέλει να καταγγείλει την παρανόηση, σύμφωνα με τον ίδιο, των περισσότερων ιστορικών σχετικά με τον υποτιθέμενο ανθρωπισμό των φιλοσόφων του Διαφωτισμού. Αντί να αναφέρονται στην ενότητα του ανθρώπινου γένους, αυτοί οι μεγάλοι φιλόσοφοι υποβάθμισαν μάλλον πολλούς που «αποκαλούνται άνθρωποι». Μέχρι του σημείου να θέσουν το ερώτημα ποιος ανήκει ή δεν αξίζει να ανήκει στο ανθρώπινο είδος.

Πληθώρα στοιχείων

Αναλύοντας, σε επτά κεφάλαια, τις εκφράσεις που χρησιμοποίησαν αυτοί οι φιλόσοφοι, ο Ξαβιέ Μαρτέν αποσκοπεί στο να δείξει τις εκτροπές που πιθανόν να προκύψουν από τις ιδέες και το λεξιλόγιο που χρησιμοποιούν. Σύμφωνα με αυτούς τους συγγραφείς, στην πραγματικότητα, το ανθρώπινο είδος αποτελείται από όντα τόσο διαφορετικά μεταξύ τους, σε βαθμό που πολλοί άνθρωποι δεν διαφέρουν και πολύ από το ζώο. Ο άνθρωπος δεν είναι πραγματικά κυρίαρχος της ελευθερίας του και είναι πλήρως χειραγωγήσιμος. Τόσο που ο Γαλλικός Διαφωτισμός ονειρευόταν να τον εξανθρωπίσει. Αυτή είναι η σοβαρή μομφή – με βάση πολλά αποδεικτικά στοιχεία – του ακαδημαϊκού κατά αυτών των φιλοσόφων.

Αυτό καθαυτό το ζώο μπορεί να υστερεί ή να υπερτερεί του ανθρώπου. Ακριβώς όπως κάποια άτομα μπορεί να μην έχουν καμία ή ελάχιστη σχέση με τον άνθρωπο. Με άλλα λόγια, μόνο ελάχιστοι άνθρωποι διαθέτουν όντως λογική.

Έτσι, ο Ξαβιέ Μαρτέν επιτίθεται, μεταξύ άλλων , στον Ντιντερό του οποίου οι αστεϊσμοί, οι λεκτικές προσβολές και ο ειρωνικός τόνος είναι μόνο τεχνάσματα και μία φαινομενική απερισκεψία, εκεί όπου οι προθέσεις του είναι εντελώς εσκεμμένες. Κανένας αυτοσχεδιασμός, αλλά αντίθετα πρόθεση. Κάτω από τον μανδύα της υπερβολής, ένα πολύ πραγματικό δόγμα, σύμφωνα με τον συγγραφέα.

Ο Ντιντερό, μαζί με τον Βολταίρο, ή ακόμα και τον Χόλμπαχ εκθειάζουν  έτσι μια επικίνδυνη μορφή εκλεπτυσμένου ελιτισμού στην οποία ανήκουν οι ίδιοι οι φιλόσοφοι (αυτό θυμίζει εν μέρει τον Πλάτωνα). Υπεράσπιση της «φωτισμένης δεσποτείας» της μοναρχίας; Αντι-ανθρωπισμός, σε αντίθεση με αυτά που λένε για τους φιλοσόφους του Διαφωτισμού; Ο Χόλμπαχ,  παράδειγμα, γράφει: Δεν είναι ο άνθρωπος […] χωρίς λογική πιο αξιοκαταφρόνητος και πιο άξιος μίσους από τα πιο άθλια έντομα;

Ο Βολταίρος ως πρότυπο

Και για να συνεχίσουμε με το μίσος του Βολταίρου, για το οποίο έγραψε ένα έργο, και την περιφρόνηση που ένοιωθε ο Βολταίρος για μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας. Χωρίς να αφήσουμε στην άκρη τους Μπυφόν, Ελβέτιους, Ρουσώ ή και άλλους. Από την γυναίκα-πράγμα έως την ανοχή του βιασμού ή από την περιφρόνηση των μαύρων και των Αράβων μέχρι το μίσος για τις θρησκείες, για να μην αναφέρουμε το μίσος για τους Εβραίους ή την περιφρόνηση για τον απλό λαό, η μομφή είναι ιδιαίτερα βαριά. Ο Ξαβιέ Μαρτέν πολλαπλασιάζει τις παραπομπές, τα αποσπάσματα, τα αποδεικτικά στοιχεία, με πολλές  ακριβέστατες υποσημειώσεις, ανυπομονώντας να αποδείξει τον αδιαμφισβήτητο χαρακτήρα του.

Κλείνοντας το βιβλίο μένουμε λίγο έκπληκτοι, κάπως ζαλισμένοι από όλες αυτές τις αποδείξεις, τόσο λίγο σύμφωνες με την εικόνα που είχαμε για το Διαφωτισμό.

Εξιδανίκευση, αυτο-τύφλωση, χρυσός θρύλος, αυτές είναι οι ερμηνείες του ακρωτηριασμένου οράματός μας για τους φιλοσόφους του Διαφωτισμού, από το οποίο τελικά διατηρούμε μόνο αυτό που μπορεί πολλούς να μας έχει γοητεύσει.

Υλικό για σκέψη

Του Ξαβιέ Μαρτέν, είχα διαβάσει και εκτιμήσει το βιβλίο του La France abîmée , που κάλυπτε την περίοδο της Γαλλικής Επανάστασης. Η παρούσα συλλογή είναι μια μορφή σύνθεσης δέκα και πλέον  έργων του συγγραφέα για το θέμα. Το προσέγγισα με κάποια περίσκεψη, πριν συμφωνήσω, μπροστά στη σωρεία «αποδείξεων», ότι υπάρχει όντως υλικό για σκέψη. Ξεκίνησα με έκπληξη από την φαινομενική σκληρότητα της κατηγορίας και από τον θυμό που φαινόταν να καθοδηγεί τον συγγραφέα, πριν καταλάβω ότι υπάρχει κάτι για να νοιώσεις ένα πραγματικό αίσθημα εξέγερσης και επιθυμίας αμφισβήτησης των στερεότυπων.

Και για όσους είναι διστακτικοί – γιατί δεν θα αρνηθούμε εδώ κάποιες συνεισφορές από ορισμένους φιλόσοφους του Διαφωτισμού, ξεκινώντας από τον ίδιο τον Βολταίρο, αν και για ορισμένα θέματα αμφισβητείται περισσότερο από τους άλλους – δεν έχουμε εδώ ζήτημα  αναχρονισμών (κάτι που πολύ φοβούμαι), ακόμη περισσότερο περίπτωση Cansel κουλτούρας, αλλά επιχειρήματα που θεμελιώνονται και βασίζονται σε σοβαρές και πολυάριθμες έρευνες, μικρό μέρος των οποίων περιέχεται σ’ αυτή τη συλλογή.

Κάτι που επιβάλλει να εξετάζουμε πάντα τα πράγματα από διαφορετικές οπτικές γωνίες πριν από την τυφλή εξιδανίκευση.

Από την πλευρά μου, βλέπω ότι για τα περισσότερα θέματα, έχω ακόμη πολλά να μάθω. Αυτό δεν αποτελεί έκπληξη, αλλά ενισχύει την ιδέα της ταπεινοφροσύνης που είχα έναντι στο άπειρο του πεδίου της γνώσης.

*Xavier Martin, Lhomme rétréci par les LumièresAnatomie dune illusion républicaine, (Ο Διαφωτισμός υποβαθμίζει τον άνθρωπο-Ανατομία μιας επίσημης ψευδαίσθησης) éd. Dominique Martin Morin, septembre 2020, 120 pages.

**Xavier Martin, (γεν. 1945) είναι Γάλλος ιστορικός του δικαίου και των πολιτικών ιδεών, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου της Ανζέρ. Εχει εκδώσει, μεταξύ άλλων, Η Γαλλία στην άβυσσο (βραβείο Renaissance des lettres 2011), Ο Αγνωστος Βολταίρος, κρυμμένες πτυχές του ανθρωπισμού του Διαφωτισμού, κ.ά.

Μετάφραση: Ευάγγελος Δ. Νιάνιος

https://www.contrepoints.org/2021/03/04/392070-lhomme-retreci-des-lumieres-de-xavier-martin

Category: Πολιτισμός, Φάκελος Καλοκαίρι

( 1 )

Trackback URL | Comments RSS Feed

  1. 1
    Μαρία Μαγγιώρου says:

    Ο καημένος ο Xavier Martin πασχίζει με αποδείξεις από τα λεγόμενα των Διαφωτιστών να αποδείξει τη «δημοκρατική Ψευδαίσθηση» (την Απάτη του Ρεπουμπλικανισμού).
    Ο Κώστας Παπαϊωάννου δεν χρειαζόταν αποδείξεις για να μιλήσει περί της «ψευδαίσθησης ελευθερίας» του δυτικού υποκειμένου: Ο ουμανισμός, γράφει, έκανε την ελευθερία να σημαίνει το τίποτα του «απόλυτου υποκειμένου». Το νόημα της ελευθερίας ταυτίστηκε με την Απόλυτη Ολότητα της Ιστορίας πράγμα που σημαίνει εγκλεισμό του ανθρώπου σε μια νοητική αφαίρεση. Ήδη το Υποκείμενο νοείται από τους ουμανιστές σαν αφαίρεση και το νόημα αυτό «διασώζεται» μέσα σε μια ακόμα πιο αφηρημένη αφαίρεση που είναι η καθολικότητα της Ιστορίας σαν Ολότητα-Ουσία.

    Ο Ξαβιέ Μαρτέν δεν αμφισβητεί τον εγκλεισμό του ανθρώπου σε μια τέτοια Ολότητα. Ίσα-ίσα κατηγορεί τους Διαφωτιστές επειδή δεν πίστευαν όπως ο Χέγκελ στην «ενότητα του ανθρώπινου γένους».
    Ο θυμός του δηλώνει τη δυσφορία του ιδεαλισμού απέναντι στην πραγματοκρατία. Οι Διαφωτιστές ήταν ρεαλιστές/θετικιστές και είχαν για έργο τη νομιμοποίηση της αγγλικής Σκέψης σαν πανανθρώπινης.
    Από μόνοι τους ονομάστηκαν φωτοδότες επειδή καθιέρωσαν την αγγλική Σημασία του εξημερωμένου-εκπολιτισμένου» ανθρώπου, του civilised/civilisee που διαθέτει «πνεύμα», μαζί με τη συνολική καθιέρωση του αγγλικού κοινωνικού φαντασιακού όπου δεν υπάρχει η Σημασία της Κοινωνίας.
    Ο δικός μας Διαφωτιστής, ο Κοραής, δεν τόλμησε να το κάνει έχοντας επίγνωση πως θα προκαλούσε με τη λέξη Ημέρωσις. Έστριψε πονηρά με τον όρο πολιτισμός ώστε να δηλώνει μάλλον την αστική ζωή.

    Είναι αυτονόητο ότι οι Διαφωτιστές μιλούσαν για τον πολιτισμό ως εξανθρωπισμό. Εξ άλλου, ο ουμανισμός ποτέ δεν είχε τη Σημασία της ελληνικής ανθρωπιάς. Ήταν μια γερμανική Ιδέα του επόμενου αιώνα, του 19ου , με αναδρομική ισχύ. Και το νόημα του ουμανισμού σημαίνει τον ανθρωποκεντρισμό κατά τη Σημασία της εκκοσμίκευσης, δηλαδή τον ανθρωποθεό.

    Είτε με θετικισμό είτε με ιδεαλισμό(είτε με Φύση είτε με Ιστορία),οι Δυτικοί δεν βλέπουν ότι φταίει η οντολογία τους για την «άνθρωπο-λογία χωρίς άνθρωπο» (Παπαϊωάννου). Οι Έλληνες όμως (πλην των οργανικών διανοουμένων) δεν πίστεψαν ποτέ στη δυτική «πνευματική τάξη», λόγω του «κοσμικού ανθρωπισμού» τους = λόγω του Γίγνεσθαι Άνθρωπος στο επίπεδο/τρόπο του Κόσμου.
    Χωρίς οντολογική αναθεώρηση, η Δύση θα συνεχίζει τα «εγωιστικά παραληρήματα» μιας σκέψης που συλλαμβάνει το Είναι ως νεκρό σαν να πρόκειται για τον «ίσκιο ενός ίσκιου» (Παπαϊωάννου). Και έτσι ο άνθρωπος θα μένει «μόνος με τον εαυτό του και για τον εαυτό του». Ο άνθρωπος και η ιστορία του, ο άνθρωπος και ο ίσκιος το θα μένει «το μόνο σύμπαν, ο μόνος ουρανός και ο μόνος ορίζοντας για τον άνθρωπο» (Παπαϊωάννου)

Back to Top

Leave a Reply

 characters available

 


Το σχόλιο της ημέρας

    23/6/21 | (1 σχόλια)
    Η τραγική εμπειρία του Συριζα, και της εφαρμοσμένης Αριστεράς, μας έκανε να δούμε με ανακούφιση την έλευση Μητσοτάκη, παρότι ιδεολογικά αποκλίνουμε. Ο Συριζα παραμένει σημαντική δύναμη στο πολιτικό σκηνικό και η παρουσία του απειλεί να δυναμιτίσει και την πολιτειακή ...

Ροή Ειδήσεων


Εορτολόγιο