Στέφαν Ρίχτερ
Εκδότης και «Αρχισυντάκτης του The Globalist, και Διευθυντής του Global Ideas Center, ενός παγκόσμιου δικτύου συγγραφέων και αναλυτών.
Γίνονται οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Τουρκία ολοένα και πιο όμοιες; Μέχρι την άφιξη του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο, μια τέτοια πρόταση θεωρούνταν εντελώς παράλογη. Όχι πια.
Μέχρι τον Ιανουάριο του 2017, όταν ο Ντόναλντ Τραμπ ανέλαβε την προεδρία των Ηνωμένων Πολιτειών, οποιαδήποτε υπόνοια ότι οι ΗΠΑ και η Τουρκία θα πλησίαζαν πολιτικά θεωρούνταν καθαρή τρέλα.
Κι όμως, υπάρχουν πολλά ενδεικτικά σημάδια ότι Τούρκοι και Αμερικανοί βρίσκονται ολοένα και περισσότερο σε παρόμοια θέση.
Ο αγροτικός κόσμος και ο σωτήρας του
Οι «άνθρωποι της υπαίθρου» – είτε πρόκειται για την κεντρική Ανατολία είτε για την λεγόμενη «ενδοχώρα» των ΗΠΑ – πιστεύουν ότι επιτέλους ήρθε η ώρα τους. Νιώθουν ότι εμφανίστηκε ένας αληθινός σωτήρας.
Αρκεί να σκεφτεί κανείς τα λόγια του Ντόναλντ Τραμπ στην εναρκτήρια ομιλία του στις 20 Ιανουαρίου 2017:
«Οι ξεχασμένοι άνδρες και γυναίκες της χώρας μας δεν θα είναι πια ξεχασμένοι.»
Αυτό θυμίζει έντονα τη βασική αρχή που εφάρμοσε ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στην Τουρκία από τότε που ανέλαβε την εξουσία το 2003.
Ο Ερντογάν απέδωσε – για καιρό
Σε αντίθεση με τον Τραμπ, ο οποίος βασίστηκε κυρίως στη ρητορική, ο Ερντογάν κατά την πρώτη δεκαετία του στην εξουσία υλοποίησε ουσιαστικά την υπόσχεσή του για κοινωνική και οικονομική ενσωμάτωση.
Για παράδειγμα, οι πολίτες της υπαίθρου στην Τουρκία απολαμβάνουν πλέον πολύ καλύτερη πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη και την εκπαίδευση. Η υποδομή έχει επίσης βελτιωθεί αισθητά σε σχέση με τις προηγούμενες κυβερνήσεις.
Αυτή η απόδοση απέφερε στον Ερντογάν ισχυρή πολιτική αφοσίωση από τους υποστηρικτές του. Και εξηγεί γιατί η εξουσία του παρέμεινε σταθερή για καιρό, παρά την όλο και πιο αυταρχική του στροφή.
Ένας εύθραυστος συμβιβασμός με τη νεωτερικότητα
Παρά τις διαφορετικές οικονομικές συνθήκες, τόσο οι φιλελεύθεροι Τούρκοι όσο και οι φιλελεύθεροι Αμερικανοί γνωρίζουν εδώ και καιρό ότι η κοινωνική συναίνεση γύρω από τη νεωτερικότητα είναι εύθραυστη.
Παρά τις δυσοίωνες πολιτικές ενδείξεις, και στις δύο χώρες επικρατούσε η πεποίθηση ότι η πρόοδος – έστω με παρακάμψεις – θα συνεχιζόταν.
Ωστόσο, η προηγούμενη περιφρόνηση των ελίτ προς τους πολίτες με χαμηλά εισοδήματα και δυσοίωνες προοπτικές, τώρα στοιχειώνει τα φιλοπροοδευτικά στρατόπεδα και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού.
Παράλληλες πορείες
Ο βαθμός στον οποίο Ηνωμένες Πολιτείες και Τουρκία λειτουργούν πλέον με παράλληλες πολιτικές δομές προκαλεί κατάπληξη – ιδιαίτερα στην αμερικανική πλευρά. Παρά τις ανησυχίες του αστικού πληθυσμού για τον Τραμπ κατά την προεκλογική εκστρατεία του 2016, υπήρχε η βεβαιότητα ότι οι ΗΠΑ παραμένουν αμετάβλητος φάρος νεωτερικότητας.
Μία από τις πιο εντυπωσιακές ομοιότητες είναι η επιθυμία του Ερντογάν να μιμηθεί το αμερικανικό προεδρικό σύστημα. Αυτό υπήρξε για χρόνια βασικό του κίνητρο.
(Ενημέρωση: Τον Ιούλιο του 2018, έπειτα από δημοψήφισμα, ο Ερντογάν πέτυχε την υιοθέτηση προεδρικού συστήματος στην Τουρκία.)
Δεν είναι η επιθυμία του Ερντογάν να μιμηθεί το αμερικανικό σύστημα που προκαλεί έκπληξη. Η πραγματική έκπληξη είναι το πώς ο ίδιος ο Ντόναλντ Τραμπ ανταπέδωσε τον «θαυμασμό».
Ηγεσίες τύπου λατρείας
Όσο σοκαριστικό κι αν ακούγεται αρχικά, είναι αδιαμφισβήτητο ότι από τον Ιανουάριο του 2017 και εξής, οι Ηνωμένες Πολιτείες – υπό τον Τραμπ – υιοθετούν και μάλιστα προωθούν πολλά αυταρχικά χαρακτηριστικά της διακυβέρνησης Ερντογάν εντός των δικών τους συνόρων.
Από την πρώτη του μέρα στον Λευκό Οίκο, ο Τραμπ προσπάθησε να αντιγράψει τη μανιώδη επιθυμία του Ερντογάν για κατεδάφιση των βασικών δημοκρατικών προτύπων.
Δεν είναι μόνο ο δημαγωγικός τρόπος ηγεσίας και η απαίτηση για προσωπική λατρεία από ολόκληρη τη χώρα. Και οι δύο ηγέτες προχωρούν ακόμα πιο πέρα.
Έντονη εχθρότητα προς τα ΜΜΕ
Ο Τραμπ, όπως και ο Ερντογάν, επιδεικνύει βαθιά περιφρόνηση προς τα μέσα ενημέρωσης. Πριν καν αναλάβει την προεδρία, φαινόταν να ζηλεύει το αυταρχικό μοντέλο «διαχείρισης» των ΜΜΕ από τον Τούρκο πρόεδρο.
Ο Ερντογάν πέτυχε τον έλεγχο των ΜΜΕ με ενορχηστρωμένες εφόδους, στημένες κατηγορίες, κατασκευασμένα φορολογικά σκάνδαλα, νεποτισμό, εκφοβισμό και νομικά τεχνάσματα.
Λιγότερο από δύο εβδομάδες μετά την ανάληψη της προεδρίας, ο Τραμπ έγραψε στο Twitter:
«Κάποιος με ικανότητα και αποφασιστικότητα θα πρέπει να αγοράσει τα FAKE NEWS και καταρρέοντα @nytimes και είτε να τα διαχειριστεί σωστά είτε να τα αφήσει να κλείσουν με αξιοπρέπεια!»
Ο Τραμπ ζηλεύει τον Ερντογάν
Βαθιά μέσα του, ο Τραμπ θαυμάζει τον «Μεγάλο Ηγέτη» της Τουρκίας, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, για την αδιάκοπη επιμονή του και – όπως θα το έβλεπε ο Τραμπ – την οραματική του φύση.
Με δεδομένη τη στρατηγική του Ερντογάν να καταπατήσει κάθε έννοια κράτους δικαίου, διαχωρισμού εξουσιών και πολιτικής παράδοσης, με μοναδικό στόχο την ενίσχυση της προσωπικής του εξουσίας, δεν είναι περίεργο που ο Τραμπ δηλώνει κατά καιρούς θαυμαστής του.
Το όνειρο του Τραμπ είναι ήδη ζωντανό στην Τουρκία
Ο Ερντογάν έχει καταφέρει ό,τι ακριβώς ονειρεύεται ο Τραμπ – μια χώρα στην οποία όχι μόνο η εκτελεστική, αλλά και η νομοθετική και η δικαστική εξουσία έχουν μετατραπεί σε παραρτήματα του ίδιου.
Οι εισαγγελείς και οι δικαστές στην Τουρκία πλέον λειτουργούν υπό τον πλήρη έλεγχο του προέδρου. Όταν ο Τραμπ παρατηρεί τον Τούρκο ομόλογό του, μάλλον συγκινείται. Ο Ερντογάν έχει αυτό που εκείνος επιθυμεί.
Συμπέρασμα
Αν δεν υπάρξει ουσιαστική αλλαγή πορείας, μπορούμε να αναμένουμε από τον Τραμπ να συνεχίσει την «τουρκοποίηση» των Ηνωμένων Πολιτειών — όσο ανατριχιαστικό, αποκρουστικό και απρόσμενο κι αν είναι αυτό.
