Η φτώχεια του αντι-λαικισμού

23/9/19 | 1 | 0 | 1,357 εμφανίσεις

Αναδημοσίευση από το 15ο τεύχος του περιοδικού “e-Δίαυλος

 του László Andor (π. μέλος Commission – Budapest/Hungary)

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ  ΤΖΙΟΛΑ

 Ο «λαϊκιστής» χρησιμοποιείται υπερβολικά ως έννοια. Αυτός είναι ένας λόγος για τον οποίο ο αντι-λαικισμός αποτυγχάνει να δίνει πολιτικές εναλλακτικές λύσεις.

 Πριν λίγο καιρό, ο ραδιοσταθμός Klubrádió πήρε μία πολύ σημαντική συνέντευξη από την 90χρονη φιλόσοφο της Ουγγαρίας Ágnes Heller πριν πεθάνει. Μεταξύ πολλών άλλων θεμάτων, η Heller ρωτήθηκε για τους λαϊκιστές της Ευρώπης.

Επέμεινε ότι η ίδια η ερώτηση είναι λάθος επειδή οι πολιτικοί αυτοί δεν πρέπει να ονομάζονται λαϊκιστές αλλά εθνο-εθνικιστές.

Μόλις λίγες μέρες νωρίτερα, ο Paul Krugman αποφάσισε να αποσαφηνίσει την πολιτική κατάσταση στις ΗΠΑ, δράττοντας της ευκαιρίας από το τρομερό περιστατικό, όταν ο Donald Trump -και το ακροατήριό του- κάλεσαν τέσσερις μειονοτικούς συμμαθητές να επιστρέψουν στις πατρίδες τους. Σύμφωνα με τον Krugman: «Αυτό πρέπει να είναι μια στιγμή αποκάλυψης  για όποιον περιγράφει το Trump ως«λαϊκιστή» ή ισχυρίζεται ότι η στήριξή του βασίζεται στο «οικονομική άγχος». Δεν είναι λαϊκιστής, είναι ένας λευκός ακραίος ρατσιστής.

Η υποστήριξή του δεν στηρίζεται σε οικονομική αγχωτική διαταραχή αλλά σε ρατσισμό». Και ακριβώς την ίδια εβδομάδα, ο κ. Cas Mudde, ο παππούς των μελετών του λαϊκισμού, ανέφερε τα εξής: «Με τρεις από τις πέντε μεγαλύτερες δημοκρατίες να έχουν έναν ακραίο πολιτικό ηγέτη και ο λευκός λαϊκισμός σχεδόν άσχετος σε ολόκληρο τον κόσμο, ας είμαστε πιο συγκεκριμένοι  και ακριβείς στην ορολογία μας. Ο Trump δεν είναι λαϊκιστής, αλλά εθνικός/ρατσιστής».

Ο Mudde προτείνει ότι οι λέξεις έχουν σημασία και πρέπει να προσέξουμε το λεξιλόγιό μας.

Εννοιολογική μιζέρια : υποκατάσταση και κατάχρηση

Η ακατάλληλη χρήση του όρου «λαϊκιστή» και του «λαϊκισμού» δεν έγινε ξαφνικά πρόβλημα το 2019. Και οι επικριτές που εξετάζουν τις περισσότερες, αν όχι όλες, τις πολιτικές διαδικασίες της εποχής μας μέσα από το φακό του λαϊκισμού, δεν μας έφεραν πιο κοντά ούτε στην κατανόηση των προβλημάτων, ούτε στις αποτελεσματικές αντι-λαϊκίστικες στρατηγικές.

Η αποτυχία αυτή υποδηλώνει ότι τοποθετούνται πάρα πολλά διαφορετικά πράγματα σε ένα καλάθι και τα όρια της ομάδας που χαρακτηρίζονται ως λαϊκιστές είναι μερικές φορές αυθαίρετα.

Ο λαϊκισμός είναι κολλημένος στην επιφάνεια των θεμάτων που θίγει, εστιάζοντας στο στυλ και την εμφάνιση. Αυτό δεν οδηγεί μόνο στην υπερβολική χρήση της έννοιας, αλλά και στο να συμπαρασύρει μαζί διάφορες πολιτικές ιδιότητες, π.χ. την άκρα δεξιά και τη ριζοσπαστική αριστερά, που είναι αντιθετικά σε πολλά ζητήματα.

Η άγνοια του λεξιλογίου, μας κάνει να ξεχνάμε έννοιες όπως ο «δημαγωγός» ή η «δημαγωγία».

Ο πολιτικός που επιδιώκει τη στήριξη των λαϊκών μαζών, κάνοντας έκκληση στις επιθυμίες και στις προκαταλήψεις των απλών ανθρώπων και όχι χρησιμοποιώντας λογικά επιχειρήματα είναι ένας δημαγωγός.

Αλλά πολύ συχνά, στον σύγχρονο λόγο, χρησιμοποιείται η λέξη λαϊκιστής.

Ο όρος «λαϊκισμός» εξαπλώνεται εν μέρει επειδή μερικοί δεν βρήκαν τη σωστή λέξη, αλλά και επειδή άλλοι, σκόπιμα, επέλεξαν μια ευφημιστική έκφραση για να στρογγυλέψουν μια συζήτηση και να αποφύγουν να καταλήξουν σε αντιθετικά συμπεράσματα που θα τους εξέθεταν.

Αυτή η προσεκτική προσέγγιση οδηγεί επίσης σε υπερβολική χρήση του «λαϊκισμού». Συνεπώς, δεν μιλάμε αρκετά για τον εθνικισμό, τον αυταρχισμό, τον (μετα- και νεο) φασισμό και την άκρα δεξιά.

Ενώ η μιζέρια ξεκινάει με το λεξιλόγιο, τελικά τελειώνει με τη δυσκολία αντίδρασης στον λαϊκισμό. Εάν είναι επικίνδυνο, θα πρέπει να αντιταχθούμε στη χρήση του.

Αν όμως ορίζουμε τον λαϊκισμό ως αντιελιτισμό (χωρίς μια συγκεκριμένη εξήγηση για τις κοινωνικές δομές), γιατί να είναι πιο επικίνδυνο από τον ίδιο τον ελιτισμό;

Επομένως, το ερώτημα είναι αν μπορεί να απορριφθεί ολόκληρος ο διαχωρισμός.

Για να μάθουμε, χρειαζόμαστε πρώτα μια ευρύτερη διερεύνηση της ιδέας και του πλαισίου της.

Μας λείπουν θέματα : Από την Ιστορία και την  Οικονομία.

Η υπερβολική χρήση του «λαϊκισμού» σήμερα αντιπροσωπεύει επίσης κατάχρηση μιας έννοιας που συνδέεται με μια συγκεκριμένη τάση στην πολιτική ιστορία.

Το λαϊκό κίνημα στις ΗΠΑ του 19ου αιώνα ήταν ένας πολιτικά προσανατολισμένος συνασπισμός αγροτικών μεταρρυθμιστών ΜεσοΔυτικά και στο Νότο, που υποστήριζε ένα ευρύ φάσμα οικονομικής και πολιτικής νομοθεσίας, με ένα πολιτισμικά συντηρητικό αλλά κοινωνικά οικονομικά προοδευτικό προφίλ.

Η άλλη σημαντική περίπτωση μιας «λαϊκιστικής» πολιτικής τάσης ήταν η Περονική Αργεντινή, η οποία εμπνεύστηκε από την Ιταλία του Μουσολίνι.

Αν και ο Juan Peron δεν έχτισε φασιστικό κράτος, η επιρροή είναι αναμφισβήτητη.

Ωστόσο, η προπερονιστική Αργεντινή χτυπήθηκε σκληρά από την παγκόσμια Μεγάλη Ύφεση και η συντηρητική κυβέρνηση τότε προστάτευσε την περιουσία των πλουσίων, αλλά δεν έκανε τίποτα για να ανακουφίσει τα δεινά των φτωχών.

Όταν βγάζουμε τα πράγματα από το χρονικό τους πλαίσιο τότε ανοίγουμε την πόρτα για να χρησιμοποιήσουμε τον λαϊκισμό ως ευφημισμό για τον φασισμό ή να περιγράψουμε μια μαλακή (προ-βίαιη) μορφή του.

Είναι η παραμέληση τέτοιων ιστορικών προελεύσεων που επιτρέπει στον λαϊκισμό να είναι το σύμβολο όλων των ειδών εξτρεμιστικού κινδύνου σήμερα.

Για παράδειγμα, ο Jan-Werner Müller υποστηρίζει ότι ο πυρήνας του λαϊκισμού είναι μια απόρριψη του πλουραλισμού.

Οι λαϊκιστές ισχυρίζονται πάντα ότι αυτοί και μόνο αυτοί αντιπροσωπεύουν μόνο τους ανθρώπους και τα αληθινά τους συμφέροντα.

Ο Müller προτείνει επίσης κάτι που ισοδυναμεί με ένα σιδηρό νόμο του λαϊκισμού: ότι αν οι λαϊκιστές έχουν αρκετή δύναμη, θα καταλήξουν στη δημιουργία ενός αυταρχικού κράτους. Αλλά σαφώς, ούτε οι αρχικοί λαϊκιστές (αμερικανοί αγροτικοί μεταρρυθμιστές) ούτε κάποιοι από τους σύγχρονους αντιπροσώπους (π.χ. M5S στην Ιταλία) είναι αντιπλουραλιστικοί ή αυταρχικοί.

Από την άλλη πλευρά, όλα τα κλασικά παραδείγματα λαϊκισμού καθώς και οι σύγχρονοι εκπρόσωποι έχουν πολύ σημαντικούς παράγοντες στην πολιτική οικονομία: άνιση ανάπτυξη, καπιταλιστικές κρίσεις και ύφεση, που οδηγούν σε αυξανόμενη ανισότητα.

Η αναγωγή του ζητήματος σε αυτή τη διάσταση, με κλασικά ή σύγχρονα παραδείγματα, δεν είναι εύκολη, λόγω του χάσματος μεταξύ οικονομολόγων και πολιτικών σχολιαστών.

Ο Dani Rodrik είναι ένας από εκείνους που επενδύουν στην υπερνίκηση αυτού του χάσματος, τονίζοντας την άφθονη βιβλιογραφία που αποδεικνύει την αιτιότητα μεταξύ εμπορικών κρίσεων (π.χ. διείσδυση κινεζικών προϊόντων) και την άνοδο των λεγόμενων λαϊκιστικών τάσεων τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Αμερική.

Εάν η πολιτική οικονομία είναι τουλάχιστον εξίσου σημαντική με τα κοινωνικά ζητήματα, οι αντι-λαικίστικες στρατηγικές πρέπει επίσης να επεξεργάζονται τέτοια θέματα.

Όπως αναφέρει ο Rodrik: «Οι οικονομικές λύσεις για την ανισότητα και την ανασφάλεια είναι υψίστης σημασίας». Αυτό ισχύει σίγουρα για την ΕΕ σήμερα, όπου οι οικονομικές και κοινωνικές ανισορροπίες, ιδίως σε περιόδους κρίσεων, δημιουργούν εθνικιστικά αισθήματα, δημιουργώντας ή ενισχύοντας πολιτικές δυνάμεις που χαρακτηρίζεται ως λαϊκίστικες.

Στο ευρωπαϊκό μας πλαίσιο, ο εθνικισμός εμφανίζεται ως εναλλακτική λύση έναντι των εγγενών ανισορροπιών και των πολιτικών αδυναμιών της ολοκλήρωσης της ΕΕ. Για παράδειγμα, ο σωβινισμός ως ειδική μορφή οικονομικού εθνικισμού έχει γίνει ένας σημαντικός παράγοντας κυρίως, αν και όχι αποκλειστικά, στις πλουσιότερες χώρες, που τροφοδοτεί τη δυσαρέσκεια κατά της ελεύθερης κυκλοφορίας της εργασίας και τον κανονισμό της ΕΕ που εγγυάται ίσα δικαιώματα.

‘‘ Trump και Brexit’’ – ‘‘Trumpιστές και    Brexiστές’’.

Για πολύ καιρό, ο σύγχρονος λαϊκισμός θεωρήθηκε ως ενοχλητικό αλλά όχι πρωταρχικό πολιτικό πρόβλημα. Το έτος 2016 «έκανε την επανάσταση-του», όταν ο λαϊκισμός προφανώς κινήθηκε από το περιθώριο στο κέντρο, και αυτό το σοκ οδήγησε στη διπλή έννοια «Trump και Brexit».

Αυτοί που χρησιμοποιούν αυτή τη φόρμουλα είναι συνήθως ανίδεοι για την προέλευση αυτών των προφανών αποκλίσεων. Είναι η γλώσσα των κυβερνώντων οι οποίοι έχουν «καταστραφεί από την πραγματικότητα» και αντί να δουν τα όρια των κυβερνήσεων τους, δραπετεύουν και μεταπηδούν στην ιδεολογία του κυρίαρχου ρεύματος.

Οι κυβερνητικοί «Trumpιστές και Brexiστές» είναι ιδιαιτέρως αμήχανοι από το φαινόμενο ότι ένα ουσιαστικά δεξιό πολιτικό σχέδιο κερδίζει τη στήριξη από παραδοσιακά αριστερές εκλογικές περιφέρειες! Αυτό, ωστόσο, δεν είναι καθόλου νέο φαινόμενο, είτε στο πλαίσιο των Ηνωμένων Πολιτειών ή του Ηνωμένου Βασιλείου.

Ψηφοφόροι της εργατικής τάξης υποστήριξαν υποψήφιους του Ρεπουμπλικανού Προέδρου στις ΗΠΑ ήδη το 1980 και στους Tories στο Ηνωμένο Βασίλειο το 1979.

Στις εποχές τους, οι Ronald Reagan και Margaret Thatcher χαρακτηρίστηκαν συχνά ως λαϊκιστές.

Στην τελευταία περίπτωση, αυτό συνδέεται με την έννοια του «λαϊκού καπιταλισμού» (π.χ. δημιουργώντας την εντύπωση ότι με τη διάδοση της ιδιοκτησίας μετοχών και την ιδιωτικοποίηση συμβουλίων, μπορεί να εξαλειφθεί το χάσμα μεταξύ εκείνων που κατέχουν περιουσιακά στοιχεία και εργασία για άλλους).

Δεδομένου ότι οι φιλελεύθεροι τείνουν να κυριαρχούν στις μελέτες του λαϊκισμού τόσο στην Ευρώπη όσο και στις ΗΠΑ, οι συζητήσεις υπό αυτή την ομπρέλα συχνά παραβλέπουν τον φιλελεύθερο ή τον νεοφιλελεύθερο λαϊκισμό.

Οι φιλελεύθεροι (ή νεοφιλελεύθεροι), για παράδειγμα, διαμαρτύρονται για τη γραφειοκρατία και κρύβουν την απορρυθμιστική ατζέντα τους πίσω από τη γενική, και μάλιστα λαϊκιστική κριτική των γραφειοκρατών. Ο Ρόναλντ Ρέιγκαν παρέδωσε ένα σενάριο εξειδίκευσης ενός τέτοιου απορυθμιστικού λαϊκισμού που παρουσιάστηκε ως απελευθέρωση των ανθρώπων αλλά ουσιαστικά οδήγησε στην κοινωνική ανισότητα.

Η παγίδα της δημοφιλίας ως κυρίαρχη τάση.

Οι συντηρητικοί καθώς και οι προοδευτικοί εκσυγχρονιστές στα τέλη του 20ού αιώνα δημιούργησαν και τη δική τους εκδοχή των πολιτικών διασταυρώσεων που αποσκοπούσαν στη μείωση του χώρου για εναλλακτικές λύσεις.

Ο προοδευτικός κυβερνητισμός  βασιζόταν στην τέχνη του τριγωνισμού (δημιουργώντας τη Νέα Αριστερά από στοιχεία της Παλαιάς Αριστεράς και της Νέας Δεξιάς), η οποία τελικά βοήθησε τους σοσιαλδημοκράτες να χάσουν το χαρακτήρα και τη ραχοκοκαλιά τους μερικές φορές. Αυτό δημιούργησε ένα χώρο για να αντικατασταθούν από διάφορα άλλα κόμματα.

Ο κυβερνητισμός μπορεί να είναι μια τακτική για διάφορες πολιτικές τάσεις, συμπεριλαμβανομένης της σοσιαλδημοκρατίας.

Ο αντι-λαϊκισμός, ωστόσο, μετατρέπει την ενσωμάτωση σε μια ιδεολογία και προωθεί την άγνοια της πολιτικής οικονομίας (κυρίως: των αιτιών και των συνεπειών της ανισότητας) στη θεωρία και την ανάγκη να προσφερθούν εναλλακτικές λύσεις στην πράξη.

Δεν ήταν οι σύγχρονοι λαϊκιστές, αλλά η Μάργκαρετ Θάτσερ στις αρχές της δεκαετίας του 1980 που έγινε διάσημη λέγοντας ότι «δεν υπάρχει εναλλακτική λύση».

Ο αντι-λαϊκισμός δημιουργεί μία ευδιάκριτη γραμμή μεταξύ εκείνων που είναι λαϊκιστές και εκείνων που δεν είναι.

Στο ευρωπαϊκό πλαίσιο δημιουργεί την εντύπωση ότι η ακροδεξιά ήταν ένα πρόβλημα ενώ η κεντροδεξιά δεν ήταν και σαν να μην υπήρχε καμία σχέση ανάμεσα στην ακροδεξιά πολιτική και στις κεντροδεξιές πολιτικές.

Μπορεί επίσης να οδηγήσει σε εσφαλμένο συμπέρασμα ότι οι προοδευτικοί έχουν κοινό συμφέρον (ή μάλιστα αποστολή) με το κέντρο και τους νεοφιλελεύθερους να υπερασπίζονται κάποιο είδος κυρίαρχου ρεύματος, το οποίο συχνά παραμένει απροσδιόριστο από τους παρατηρητές του λαϊκισμού.

Ο αντι-λαϊκισμός βοηθά έτσι να μετατρέπονται οι σοσιαλδημοκράτες σε τάση  (υπερασπιστές του πρώην κατεστημένου), αντί να τους ενθαρρύνουν να κάνουν τη δουλειά τους και να προσφέρουν μια εναλλακτική λύση στον νεοφιλελευθερισμό και την κέντροδεξιά.

Σε ένα πρακτικό πολιτικό επίπεδο, ανοίγει την πόρτα στον Macro-νισμό (δηλαδή την πεποίθηση ότι τα προοδευτικά πρέπει να ενσωματωθούν στην ευρεία, φιλοευρωπαϊκή αλλά ουσιαστικά τεχνοκρατική και ελιτίστικη σκηνή του Macron και ότι η απομάκρυνση της άκρας δεξιάς απαιτεί την απομάκρυνση των κοινωνικών ζητημάτων από την ημερήσια διάταξη).

Επομένως, η τάση δημοφιλίας δημιούργησε ένα συνώνυμο για τον «λαϊκιστή», δηλαδή για το «λαμπρό». Αυτό έχει προστιθέμενη αξία επειδή συνδέει προβληματικές ευρωπαϊκές υποθέσεις με μη ή ημιευρωπαϊκά συστήματα, που θεωρούνται υβριδικά, τα οποία συχνά εμφανίζουν ένα αυταρχικό περιεχόμενο με δημοκρατική πρόσοψη.

Από την άλλη πλευρά, μερικοί ανελεύθεροι, όπως ο Orbán, μπορούν εύκολα να περιστρέψουν την ιδέα και να υπερηφανεύονται για αυτό το προσόν, αφού ο φιλελευθερισμός ως πολιτική τάση υπήρξε ένα μειονέκτημα στην Ευρώπη τον περασμένο αιώνα. Επομένως, η εναντίωσή-του δεν είναι απαραιτήτως αντιδημοκρατική, αλλά απλώς μια διαφορετική μορφή δημοκρατίας.

Μία λέξη δεν μπορεί να τα πει όλα

Αν και δεν είναι καθόλου άσχετο ως έννοια, η υπερβολική χρήση του «λαϊκισμού» σήμερα εμφανίζεται ως ένδειξη πνευματικής τεμπελιάς.

Για αυστηρή πολιτική ανάλυση, χρειαζόμαστε ένα ευρύτερο λεξιλόγιο.

Συγκεκριμένα φαινόμενα πρέπει να ονομάζονται με τα σωστά ονόματά τους.

Δεν έχει ποτέ εξηγηθεί σωστά γιατί οι εθνικιστικές, αυταρχικές, ακροδεξιές και νεοφασιστικές τάσεις δεν πρέπει να ονομάζονται εθνικιστικές, αυταρχικές, ακροδεξιές ή νεοφασιστικές, αλλά λαϊκιστικές.

Σε ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο, είναι σημαντικό να γίνει διάκριση μεταξύ εκείνων που επιμένουν να επιστρέψουν στο εθνικό πλαίσιο (κυρίως στα δεξιά) και εκείνοι που προτιμούν την περαιτέρω και ταχύτερη ολοκλήρωση και αλληλεγγύη ως λύση (κυρίως αριστερά). Δεξιά, πρέπει να κάνουμε διάκριση μεταξύ ευρωσκεπτικιστών και ευρωφοβικών και πρέπει να αναγνωριστεί και η ύπαρξη αριστερού εθνικισμού κατά της ΕΕ.

Ο εθνικισμός μπορεί να κλιμακωθεί και αυτό πάντα αυξάνει τον κίνδυνο βίας και συγκρούσεων. Ωστόσο, η συσσωμάτωση όλων ως «λαϊκιστικών» δεν μας βοηθά να κατανοήσουμε τη σοβαρότητα των απειλών για τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Οι αντιλαϊκιστές συχνά θέλουν να είναι αφελείς, αλλά χρησιμοποιώντας τον ευφημισμό αντί για τα πραγματικά ονόματα, φτάνουν στο αντίθετο αποτέλεσμα, αποσυνδέοντας τις σύγχρονες άκρως δεξιές τάσεις από τις ρίζες τους.

Η εξέταση της ουσίας και όχι μόνο του στυλ απαιτεί προσοχή στο ιστορικό υπόβαθρο και τα οικονομικά θεμέλια.

Λιγότερη μορφολογία και περισσότερη πολιτική οικονομία θα βοηθήσουν τους προοδευτικούς να αναλύσουν καλύτερα τις σοβινιστικές  και ακροδεξιές τάσεις και να αναπτύξουν πιο αποτελεσματικές στρατηγικές κατά του ακροδεξιού εξτρεμισμού στο όνομα της ανθρωπότητας, της ισότητας και της αλληλεγγύης.

*László Andor is secretary general of the Foundation for European Progressive Studies (FEPS) and a former member of the European Commission.

https://www.scribd.com/document/426125142/%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%B9%CE%BF%CE%B4%CE%B9%CE%BA%CF%8C-%CE%94%CE%AF%CE%B1%CF%85%CE%BB%CE%BF%CF%82-15%CE%BF-%CF%84%CE%B5%CF%8D%CF%87-%CE%A3%CE%B5%CF%80%CF%84%CE%AD%CE%BC%CE%B2%CF%81%CE%B9%CE%BF%CF%82-2019

 

 

Category: Κυριο Θεμα, Προτεινόμενα άρθρα

( 1 )

Trackback URL | Comments RSS Feed

  1. 1
    δράκοντας, λέω, ό δράττοντας says:

    «Δραττόμενος της ευκαιρίας αυτής,

    θα ήθελα να αναφερθώ μέσα σε λίγες γραμμές στον πνευματικό μου πατέρα και οδηγό από αυτής ακόμη της παιδικής ηλικίας των δέκα ετών, παρουσιάζοντάς τον ως το πρότυπο Ορθοδόξου κληρικού και ποιμένος.»

    Όστις…

Back to Top

Leave a Reply

 characters available

 


Το σχόλιο της ημέρας

    20/10/20 | (0 σχόλια)
    Η Τουρκία του όψιμου ερντογανικού μικρο-ιμπεριαλισμού δεν είναι απειλή μόνο για την Ελλάδα. Είναι απειλή για την ευρωπαϊκή ασφάλεια, σε όλα τα μέτωπα που έχει ανοίξει η Αγκυρα, από τη Λιβύη μέχρι τον Καύκασο. Η αναχαίτιση αυτής της ...

Ροή Ειδήσεων


Εορτολόγιο

Φωτογραφία της ημέρας