του Yavuz Baydar
28 Μαρτίου 2025
Η φυλάκιση του δημάρχου Κωνσταντινούπολης, Εκρέμ Ιμάμογλου, υπήρξε η σπίθα που άναψε το φυτίλι της κοινωνικής ανάφλεξης στις μεγάλες πόλεις. Ωστόσο, οι παρατεταμένες εσωτερικές διαφωνίες ανάμεσα στα δύο μεγάλα κόμματα της αντιπολίτευσης εξακολουθούν να λειτουργούν ως κρίσιμος ανασταλτικός παράγοντας.
Οι μαζικές διαδηλώσεις που ξέσπασαν μετά τη σύλληψη του Ιμάμογλου φαίνεται πως υποχωρούν, καθώς διανύουμε τη δεύτερη εβδομάδα κινητοποιήσεων. Οι φοιτητές –μια γενιά που έχει γεννηθεί και μεγαλώσει υπό την εξουσία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν– ηγήθηκαν των διαμαρτυριών, οι οποίες καταπνίγηκαν από βαριά αστυνομική καταστολή και εφόδους σε σπίτια. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, σχεδόν 2.000 άτομα συνελήφθησαν, ενώ μεταξύ 200 και 600 έχουν προφυλακιστεί. Δύο ξένοι δημοσιογράφοι συνελήφθησαν, εκ των οποίων ο ανταποκριτής του BBC απελάθηκε.
Μέρος της αποκλιμάκωσης οφείλεται στην επιθετική στρατηγική αποτροπής από πλευράς της αστυνομίας. Το άλλο μέρος οφείλεται στην στάση του βασικού πολιτικού αντιπάλου του Ερντογάν, του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP). Ο αρχηγός του, Οζγκιούρ Οζέλ, ο οποίος αρχικά υιοθέτησε μαχητική ρητορική, άρχισε να μετριάζει τον τόνο του. Το κόμμα ανακοίνωσε τη λήξη των νυχτερινών διαδηλώσεων και την οργάνωση μιας τελευταίας συγκέντρωσης το Σάββατο, στην ασιατική πλευρά της Κωνσταντινούπολης, ως μορφή τελικής αναμέτρησης.
Ο Οζέλ δηλώνει πως η επόμενη φάση είναι η συλλογή 17 εκατομμυρίων υπογραφών για την πίεση προς την κυβέρνηση, ώστε να προκηρύξει πρόωρες εκλογές. Ωστόσο, η ιστορία δείχνει πως ο μόνος που αποφασίζει πότε θα γίνουν εκλογές είναι ο ίδιος ο Ερντογάν. Έχοντας υπό τον έλεγχό του τέσσερις βασικούς πυλώνες εξουσίας –συμπεριλαμβανομένων των ΜΜΕ– συνεχίζει απτόητος.
Ο ίδιος διατηρεί υψηλούς τόνους και προαναγγέλλει σκληρότερα πλήγματα κατά της αντιπολίτευσης. Ένας από τους στόχους του φαίνεται πως είναι η αμφισβήτηση της εκλογής του Οζέλ στην ηγεσία του CHP, με την κυβέρνηση να διενεργεί έρευνα για φερόμενες δωροδοκίες συνέδρων. Φημολογείται ότι επίκεινται άρσεις ασυλίας βουλευτών του κόμματος.
Παρά τη ρητορική του Οζέλ περί νίκης, η σκληρή πραγματικότητα παραμένει: Ο Ιμάμογλου παραμένει προφυλακισμένος και κανείς νομικός δεν μπορεί να προβλέψει τη διάρκεια της κράτησής του. Η εμπειρία των Σ. Ντεμιρτάς και Ο. Καβαλά, που κρατούνται για 9 και 8 χρόνια αντίστοιχα, δείχνει ότι ο Ιμάμογλου ίσως παραμείνει στη φυλακή έως τις επόμενες εκλογές.
Ούτε ο Οζγκιούρ Οζέλ ούτε η πλειοψηφία των πολιτικών αναλυτών στην Τουρκία φαίνεται να αντιλαμβάνονται τη νέα φάση που έχει δρομολογήσει ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν:
ο Ιμάμογλου έχει καταστεί σύμβολο μιας Τουρκίας που ολισθαίνει προς τα πρότυπα των αυταρχικών καθεστώτων της Κεντρικής Ασίας, όπου η αντιπολίτευση είτε υπάρχει μόνο στα χαρτιά είτε έχει εξοντωθεί πλήρως.
«Επιφανειακά, πρόκειται για μια γνωστή επιχείρηση: τη διάχυση ενός “αντιδότου” για την εξουδετέρωση του “δηλητηρίου” – όπως συνέβη με την καταστολή κατά της αποκαλούμενης κοινότητας “FETÖ” (Κίνημα Γκιουλέν), των διαφωνούντων διανοουμένων, των δημοσιογράφων και του κουρδικού κινήματος», έγραψε ο διακεκριμένος πολιτικός επιστήμονας Μεντερές Τσινάρ σε μια αιχμηρή ανάλυση που απέχει πολύ από την υπέρμετρα αισιόδοξη ρητορική του αντιπολιτευόμενου στρατοπέδου.
«Ωστόσο,» συνεχίζει, «αυτή η διάγνωση δεν αποτυπώνει πλήρως την πραγματικότητα. Αυτή τη φορά, η κυβέρνηση δεν περιορίζεται στη διεύρυνση και εμβάθυνση των στόχων και του μετώπου που πλήττει, αλλά εισέρχεται σε μια νέα, αμείλικτη φάση — χωρίς πολιτικές ή ηθικές αναστολές — όπου είναι διατεθειμένη να αποδεχθεί κάθε είδους καταστροφικές συνέπειες ως μέρος της στρατηγικής και των ενεργειών της κατά της αντιπολίτευσης και της ηγεσίας της.»
Ο Ερντογάν, σε απόλυτο συντονισμό με τον ακροδεξιό σύμμαχό του, Ντεβλέτ Μπαχτσελί, έχει ήδη ρίξει τα ζάρια από το περασμένο φθινόπωρο: προσφέροντας στον φυλακισμένο ηγέτη του PKK, Αμπντουλάχ Οτσαλάν, το «δικαίωμα στην ελπίδα» — καθώς συμπλήρωνε 25 χρόνια εγκλεισμού — με αντάλλαγμα τη διάλυση της οργάνωσής του. Στόχος; Η εξασφάλιση της στήριξης των 57 βουλευτών του φιλοκουρδικού κόμματος DEM για αναθεώρηση του Συντάγματος. Έτσι, επιτυγχάνει δύο σκοπούς: την άρση του ορίου θητειών του Προέδρου και τη διαιώνιση του ρήγματος ανάμεσα στο CHP και το DEM — με τελικό στόχο την αποδυνάμωση του πρώτου.
Εν ολίγοις, ο ισχυρός άνδρας της Τουρκίας επιδιώκει να συντρίψει τη ραχοκοκαλιά της πολιτικής αντιπολίτευσης και να διασφαλίσει την προεδρία δια βίου. Πρόκειται για το μεγαλύτερο πολιτικό στοίχημα της καριέρας του. Το αν έχει ήδη παίξει το τελευταίο του χαρτί, θα φανεί από το κατά πόσο το CHP θα αποκοπεί από τη δυσαρεστημένη κοσμική του βάση — και ακόμα περισσότερο από το αν το DEM θα συνεχίσει αυτό που το ίδιο ονομάζει «ειρηνευτική διαδικασία» εντός του πλαισίου εξουσίας του Ερντογάν.
Από την αρχή, το DEM — ή ευρύτερα, το κουρδικό πολιτικό κομμάτι — εκπέμπει αντικρουόμενα μηνύματα. Πρόσφατα, ο συμπρόεδρος του κόμματος, Τουντζέρ Μπακίρχαν, δήλωσε πως «οι Κούρδοι δεν θα κατέβουν στους δρόμους για το CHP», καθώς «ασχολούμαστε με μεγαλύτερα εγχειρήματα, όπως η δημοκρατικοποίηση ολόκληρης της Τουρκίας».
Τα διφορούμενα αυτά λόγια χειροκροτήθηκαν αμέσως από τον ηγέτη του εθνικιστικού MHP, Ντεβλέτ Μπαχτσελί. Είναι αυτό ένδειξη μυστικών συνομιλιών ανάμεσα στην κυβέρνηση και το PKK; Κανείς δεν μπορεί να το πει με βεβαιότητα, καθώς ο πολιτικός διπλός λόγος κυριαρχεί.
Σε κάθε περίπτωση, οι στρατηγικές αποφάσεις των CHP και DEM πρέπει να αξιολογηθούν υπό το ίδιο πρίσμα, καθώς από αυτές εξαρτάται η τύχη του καθεστώτος. Ο Ερντογάν διαθέτει όλα τα εργαλεία της καταστολής, αλλά ένα ενιαίο μέτωπο ανάμεσα σε Τούρκους και Κούρδους ψηφοφόρους παραμένει ένας πολύ πιο δύσκολος στόχος. Τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, το DEM μοιάζει να βρίσκεται σε πολιτική μεσοβέζικη κατάσταση – παγιδευμένο ανάμεσα στο παλάτι του Ερντογάν και το CHP.
Βρισκόμαστε, λοιπόν, σε μια πολύ πιο σκληρή φάση απ’ ό,τι αρχικά είχε εκτιμηθεί. Όπως συμβαίνει συχνά, επικρατεί αυτό που ο ειδικός για την Τουρκία, Στίβεν Κουκ, αποκαλεί «παρορμητική ευφορία» — η αίσθηση ότι βρισκόμαστε στην αρχή του τέλους για τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Μαζί με αυτήν, επανεμφανίζονται και ποικίλοι όροι όπως «είσοδος σε μη ανταγωνιστικό αυταρχισμό» και άλλες λεκτικές ακροβασίες.
Η άποψη ότι στην Τουρκία εξακολουθούν να ισχύουν το κράτος δικαίου ή η διάκριση των εξουσιών, αντανακλά απλώς αφέλεια και αυταπάτες που συναντώνται σε πολλούς σχολιασμούς. Από τη συνταγματική αναθεώρηση του 2017 και έπειτα, η χώρα έχει μετατοπιστεί σε ένα νέο πεδίο: έχει μετατραπεί σε ένα «κράτος ασφαλείας» με έναν ολοένα και ισχυρότερο στρατιωτικο-βιομηχανικό μηχανισμό — προσφέροντας στον Ερντογάν την απόλυτη ευχέρεια να ελίσσεται μέσα στο χάος των παγκόσμιων εξελίξεων.
Η αδιαφορία που επέδειξε η διοίκηση Τραμπ, καθώς και η διστακτικότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (με εξαίρεση τον Πρόεδρο της Γαλλίας Εμανουέλ Μακρόν), αποτελούν ενδείξεις πως ο Ερντογάν έχει σταθμίσει σωστά τα ρίσκα του εγχειρήματός του. Είναι, ενδεχομένως, ένας ηγέτης με τον οποίο η Δύση δεν μπορεί εύκολα να διαρρήξει τις σχέσεις της.
Η φυλάκιση του Ιμάμογλου ανέδειξε και πάλι την υποκρισία που χαρακτηρίζει πολλούς από τους συμμάχους της Τουρκίας.
«Αναμφίβολα, οι τελευταίες εξελίξεις — ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία, η κατάρρευση του καθεστώτος Άσαντ στη γειτονική Συρία και η καταστροφή στη Γάζα — έχουν ενισχύσει τη στρατηγική σημασία της Τουρκίας, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τη συμβολή της στην ευρωπαϊκή ασφάλεια», έγραψε ο Ιμάμογλου σε άρθρο του στους New York Times. Και προσέθεσε: «Ωστόσο, η γεωπολιτική δεν πρέπει να μας κάνει να αγνοούμε τη διάβρωση των αξιών, και ειδικά τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Διαφορετικά, κινδυνεύουμε να νομιμοποιήσουμε εκείνους που αποδομούν σταδιακά τη διεθνή έννομη τάξη. Η επιβίωση της δημοκρατίας στην Τουρκία δεν είναι κρίσιμη μόνο για τον λαό της χώρας μου, αλλά και για το μέλλον της δημοκρατίας σε παγκόσμιο επίπεδο.»
Ο Νίκος Κωνσταντάρας, Έλληνας συνάδελφος που αρθρογραφεί στην Καθημερινή, συμφωνεί:
«Αν οι Ευρωπαίοι κάνουν τα στραβά μάτια σε όσα πράττει ο Ερντογάν στην Τουρκία, αυτό θα απαξιώσει τη δημοκρατία — την ίδια την έννοια της δημοκρατίας — και στις δικές τους χώρες. Καθώς η Ευρώπη μετατρέπεται σταδιακά σε ένα από τα τελευταία προπύργια του φιλελεύθερου δημοκρατικού μοντέλου, η δημοκρατία εδώ πρέπει να επιβιώσει, ώστε η φλόγα της να μπορέσει να ανάψει ξανά, όταν και αν περάσει η εποχή Τραμπ. Γι’ αυτό, όσα διαδραματίζονται στους δρόμους της Τουρκίας διαμορφώνουν το μέλλον.»
Κανείς δεν πρέπει να τρέφει αυταπάτες: παρά την έντονη ρητορική και τον ενθουσιασμό σε ορισμένους κύκλους, ο Ερντογάν διατηρεί το πάνω χέρι — δοκιμάζοντας, για μια ακόμη φορά, αν η πολιτική αντιπολίτευση μπορεί να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων.
«Αν ο Τούρκος πρόεδρος καταφέρει να διατηρήσει την εξουσία του εν μέσω της κρίσης που δημιούργησε ο αχαλίνωτος εγωισμός του, τότε θα εντείνει την καταστολή,» έγραψε ο Στίβεν Κουκ στο Foreign Policy. «Ο Ιμάμογλου δεν θα είναι ο μόνος πολιτικός που θα βρεθεί σε νομική επισφάλεια. Και όπως συνέβη μετά τις διαδηλώσεις στο Γκεζί, ο Ερντογάν και οι σύμβουλοί του θα επιδιώξουν να εμβαθύνουν τον διχασμό ανάμεσα σε Τούρκους και μη. Αυτό δεν θα κάνει τίποτε άλλο παρά να οξύνει τον πολιτισμικό πόλεμο στην Τουρκία, παρέχοντας πρόσχημα για ακόμη πιο σκληρή καταστολή και καταπίεση κατά των αντιπάλων του. Φανταστείτε την εκκαθάριση που ακολούθησε το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016 — αλλά σε χειρότερη μορφή.»
Η Τουρκία, για περισσότερο από μια δεκαετία βυθισμένη σε διαρκή κρίση, στέκεται ξανά μπροστά σε ένα υπαρξιακό σταυροδρόμι. Και κανείς δεν γνωρίζει πώς θα εξελιχθεί η ιστορία της.
Ο Yavuz Baydar είναι καταξιωμένοw Τούρκοw δημοσιογράφοw, μπλόγκερ και ενεργόw υπερασπιστήw της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας των ΜΜΕ. Μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα στην Τουρκία το 2016, ο Baydar ζει και εργάζεται στο εξωτερικό, συνεχίζοντας την αρθρογραφία και την ανάλυση για την πολιτική κατάσταση στην Τουρκία, με αιχμηρή και ανεξάρτητη φωνή.
