του Yavuz Baydar – 18 Απριλίου 2025
Οι Αυταρχικοί Υπονομεύουν τη Δημοσιογραφία για να Εξουδετερώσουν τις Δημοκρατίες — Το Καθήκον μας Είναι Ξεκάθαρο
Συμμαχώντας με τους αποκαλούμενους «broligarchs*», όλοι οι αυταρχικοί ηγέτες του κόσμου — κάποιοι ήδη στην εξουσία, άλλοι απασχολημένοι με το να δικτυώνονται για τη συγκρότηση ενός παγκόσμιου μετώπου — δείχνουν να ζουν τη χρυσή τους εποχή. Την ίδια ώρα, οι δημοσιογράφοι προετοιμάζονται για μια σθεναρή αντεπίθεση.
«Ε, καλωσόρισες στο κλαμπ!» Αυτή ήταν η φράση που ακουγόταν ξανά και ξανά κάθε φορά που ένας συνάδελφος από οποιοδήποτε μέρος του κόσμου συναντούσε έναν Αμερικανό δημοσιογράφο. Ήταν μια χαρακτηριστική φράση που αποτύπωνε το παγκόσμιο κλίμα αναστάτωσης, κάτι που φάνηκε ξεκάθαρα στο Διεθνές Φεστιβάλ Δημοσιογραφίας — τη μεγαλύτερη ανεξάρτητη δημόσια εκδήλωση στην Ευρώπη.
Το βασικό θέμα της φετινής διοργάνωσης, όπως το διατύπωσε μια δημοσιογράφος από τη Λετονία, ήταν: «ένα πολλαπλά ενισχυμένο επίπεδο υπαρξιακής απειλής για το επάγγελμά μας παγκοσμίως».
του Yavuz Baydar – 18 Απριλίου 2025
Κάθε χρόνο, περισσότεροι από 500 ομιλητές συμμετέχουν στη διοργάνωση στην Περούτζια, όπου τα εντυπωσιακά μεσαιωνικά της τοπία ανοίγουν τις πύλες τους σε σύγχρονες συζητήσεις και υψηλού επιπέδου ανταλλαγή ιδεών, μέσα από περισσότερες από 200 συνεδρίες. Δημοσιογράφοι από όλο τον κόσμο — ανάμεσά τους βραβευμένοι με Νόμπελ, Πούλιτζερ και το European Press Prize, αλλά και χρηματοδότες — συναντούν ένα πολυπληθές κοινό, που παρακολουθεί δωρεάν. Όπως και σε προηγούμενες χρονιές, κανένα κρίσιμο ή ευαίσθητο θέμα δεν έμεινε ανέγγιχτο — η Γάζα πρωταγωνίστησε, αλλά και πολλά ακόμη.
Κατά τη διάρκεια των τεσσάρων έντονων ημερών, πηγαίνοντας από πάνελ σε πάνελ, δεν μπορούσε κανείς παρά να νιώσει το βαρύ κλίμα: η δημοσιογραφία είναι πια αιχμάλωτη.
Έτσι αναδείχθηκε το βασικό θέμα: πολυεπίπεδες απειλές που πλήττουν τη ραχοκοκαλιά της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας — είτε μέσω των «φεουδαρχών της τεχνολογίας», είτε μέσω των «broligarchs», είτε από τα αυταρχικά καθεστώτα που χτίζουν δίκτυα εξουσίας. Αμερικανοί συνάδελφοι συμμετείχαν κι εκείνοι, εκφράζοντας ανησυχίες που εδώ και πάνω από μια δεκαετία απασχολούν πολλούς από εμάς — «μπήκαν κι αυτοί στο κλαμπ».
Δεν προκάλεσε έκπληξη η παρουσία ενός εξέχοντος προσώπου στον παγκόσμιο αγώνα για τα ανθρώπινα δικαιώματα σε αρκετές από τις εκδηλώσεις: ο Κεν Ροθ, πρώην διευθυντής του Human Rights Watch επί τρεις δεκαετίες και συγγραφέας του πρόσφατου βιβλίου Righting Wrongs, απηύθυνε αυστηρές προειδοποιήσεις.
«Οι αυταρχικοί καταλαβαίνουν ότι για να υπονομεύσουν τους θεσμικούς ελέγχους και τις ισορροπίες, πρέπει πρώτα να χτυπήσουν τα ΜΜΕ», μου είπε όταν βρεθήκαμε μεταξύ δύο πάνελ. «Το βλέπουμε στην Ινδία, στην Τουρκία, αλλά σε γενικές γραμμές πλέον, η υπεράσπιση της δημοσιογραφίας είναι υπεράσπιση της δημοκρατίας παγκοσμίως».
Η Jodie Ginsberg, διευθύντρια της Επιτροπής για την Προστασία των Δημοσιογράφων (CPJ), μου είπε:
«Βρισκόμαστε σε μια στιγμή κρίσης, όπου η δημοσιογραφία στο σύνολό της απειλείται. Δεν απειλείται μόνο σε αυταρχικά καθεστώτα, αλλά πλέον και σε μεγάλες δημοκρατίες. Πρέπει να δράσουμε συλλογικά, να αντισταθούμε».
Η Patricia Campos Mello, διακεκριμένη δημοσιογράφος της Folha de São Paulo, η οποία είχε δεχθεί σφοδρές επιθέσεις από το καθεστώς Μπολσονάρου, συμφώνησε:
«Προετοιμαζόμαστε για παγκόσμιο αντίκτυπο. Ό,τι συμβαίνει στις ΗΠΑ θα έχει επιπτώσεις και σε όλες μας τις χώρες. Ναι, κάποιες χώρες όπως η Ινδία και η Τουρκία υφίστανται “αυταρχοποίηση”, αλλά οι κίνδυνοι δεν έχουν εξαλειφθεί, π.χ. στη Βραζιλία. Η ανάγκη για ακριβή και δίκαιη κάλυψη είναι μεγαλύτερη από ποτέ — κι όχι για υπερβολικό χώρο σε μάχες απόψεων».
Το θέμα των αυταρχικών καθεστώτων ήταν παρόν ξανά και ξανά. Σε ένα ειδικό πάνελ, αναφέρθηκα στο «νέο κανόνα» που αναδύεται, βασισμένο στο νέο βιβλίο της Anne Applebaum, Autocracy Inc.: Οι αποθρασυμένοι αυταρχικοί δεν επιτίθενται μόνο σε δημοσιογράφους και συντακτικές ομάδες, αλλά εκφοβίζουν και τις δημοκρατικές κυβερνήσεις ώστε να σταματήσουν να χρηματοδοτούν την ανεξάρτητη δημοσιογραφία — είτε στη χώρα τους είτε στο εξωτερικό.
Η εξόριστη συνάδελφός μου από το Αζερμπαϊτζάν, Arzu Geybulla, συμφώνησε και προειδοποίησε το κοινό:
«Οι προκλήσεις πολλαπλασιάζονται με ιλιγγιώδη ρυθμό. Όλα όσα ξέραμε αλλάζουν ραγδαία. Οι άμυνές μας δεν επαρκούν πια. Χρειαζόμαστε όλη τη βοήθεια που μπορούμε να πάρουμε».
Ο Steffan Lindberg του Ινστιτούτου V-Dem μας αποκάλυψε ότι 3 στους 4 ανθρώπους στον κόσμο ζουν σήμερα σε μη δημοκρατικά καθεστώτα — ένα ποσοστό που φτάνει το 72%, έναντι 49% το 2004. Σύμφωνα με τον ίδιο, η ελευθερία των ΜΜΕ έχει πληγεί ή υπονομευθεί σε 44 χώρες την τελευταία δεκαετία.
Σε μια ιδιαίτερα φορτισμένη συνεδρία, το κοινό συνάντησε την Alsu Kurmasheva, δημοσιογράφο του Radio Free Europe/Radio Liberty, που κρατήθηκε στη Ρωσία επί εννέα μήνες και απελευθερώθηκε μετά από ειδική ανταλλαγή το 2024. Μαζί της ήταν ο έμπειρος νομικός Can Yeginsu. Περιέγραψε ανατριχιαστικά τις φρικτές συνθήκες στη ρωσική φυλακή, την ελπίδα και την απελπισία, και τη στιγμή της απελευθέρωσης και επανένωσης με την οικογένειά της. Ο Yeginsu συγκινήθηκε βαθιά — όπως και αρκετοί από το κοινό. Αναφέρθηκαν επίσης ονόματα άλλων φυλακισμένων, όπως ο Σουηδός δημοσιογράφος Joakim Medin, που φυλακίστηκε στην Τουρκία αντί να καλύψει διαδηλώσεις.
Άλλο κρίσιμο θέμα ήταν η άνοδος των «νόμων περί ξένων πρακτόρων», που ποινικοποιούν τη δημοσιογραφία. Ο Yeginsu πρότεινε νέες τακτικές:
«Η Τουρκία κατέθεσε ένα τέτοιο νομοσχέδιο τον Οκτώβριο του 2024 και το απέσυρε ένα μήνα μετά. Αν διαχειρίζεσαι την οικονομία μιας χώρας που θέλει ξένες επενδύσεις, δεν βοηθάς με τέτοιες κινήσεις. Υπάρχει κόστος. Πηγαίνετε στα υπουργεία Οικονομικών. Δεν λέω ότι θα λειτουργήσει πάντα, αλλά θα εκπλαγείτε».
Κατά τη διάρκεια δείπνου με Παλαιστίνιους και Αιγύπτιους συναδέλφους, η ατμόσφαιρα ήταν βαριά. Η ανεξάρτητη αιγυπτιακή δημοσιογραφία είχε ήδη πληγεί από τις περικοπές χρηματοδότησης που επέβαλε η κυβέρνηση Τραμπ. Ο Muamar Orabi, βετεράνος αρχισυντάκτης από τη Ραμάλα, μίλησε με απόγνωση:
«Οι διεθνείς οργανισμοί τιμωρούν τη δημοσιογραφία στην Παλαιστίνη βάναυσα. Ο βασικός μας υποστηρικτής, το Σουηδικό SIDA, σταμάτησε — όπως και οι Αμερικανοί. Εδώ και μήνες, είμαστε στο μηδέν. Πώς περιμένει ο κόσμος να κάνουμε τη δουλειά μας έτσι;»
Ο Ούγγρος συνάδελφος Peter Erdelyi εκτίμησε ότι το 50% της δημόσιας χρηματοδότησης έχει πια χαθεί παγκοσμίως, κάτι που αναγκάζει τα ΜΜΕ να επανεξετάσουν ριζικά τα οικονομικά τους μοντέλα και τη σχέση με το κοινό τους.
Αργότερα το ίδιο βράδυ, συνάντησα τον Ισραηλινό συνάδελφο Yuval Abraham, αρχισυντάκτη του επικριτικού μέσου +972 και συμπαραγωγό του βραβευμένου με Όσκαρ ντοκιμαντέρ No Other Land. Συζητήσαμε πώς Ερντογάν και Νετανιάχου καταπνίγουν τη δημοσιογραφία. Η ταινία του απορρίφθηκε από Netflix, HBO, Disney και άλλες μεγάλες πλατφόρμες — χωρίς καμία εξήγηση. Το μόνο ενδιαφερόμενο δίκτυο ήταν το MUBI.
«Είναι μικρότερο, αλλά μάλλον εκεί θα πάμε», μου είπε.
Η ψηφιακή λογοκρισία ήταν επίσης κεντρικό θέμα στο φεστιβάλ. Ειδική αναφορά έγινε στους ολιγάρχες της τεχνολογίας — Μασκ, Ζούκερμπεργκ, Μπέζος. Ένα από τα πιο σκοτεινά ζητήματα ήταν η εκδίωξη των fact-checkers (σσ επαληθευτές γεγονότων) από τις μεγάλες πλατφόρμες. Παρόντες στο φεστιβάλ, ανέλυσαν τη δηλητηριώδη ατμόσφαιρα και τις απειλές, ειδικά μετά την απόφαση της Meta να καταργήσει το πρόγραμμα επαλήθευσης πληροφοριών. Περιέγραψαν πώς απαξιώνονται από κυβερνητικούς και τεχνολογικούς παράγοντες που καλλιεργούν την καχυποψία με πολιτικά και οικονομικά κίνητρα.
Την επόμενη μέρα, συνομίλησα με τη Natalia Antelava, αρχισυντάκτρια του Coda Story από τη Γεωργία. Μετέφερε την ανησυχία που μοιράζεται με πολλούς άλλους:
«Είναι θλιβερό που στοιχιζόμαστε πίσω από τις big tech, θεωρώντας τες συμμάχους», είπε. «Δεν είναι. Πρέπει να καταλάβουμε ότι δεν είναι ουδέτερες. Όλες διοικούνται από μια χούφτα εξουσιομανείς άνδρες». Ίσως ήρθε η ώρα να σκεφτούμε αλλιώς.
Ο Άλαν Ράσμπριντζερ, αρχισυντάκτης του περιοδικού Prospect, παρέμεινε ωστόσο αισιόδοξος.
Χάρηκε βλέποντας «την τεράστια αλληλεγγύη προς τους συναδέλφους σε χώρες που δίνουν μάχη για τα πιο θεμελιώδη της δημοσιογραφίας» και πρόσθεσε:
«Υπάρχει πάντα μια νέα γενιά που θέλει να βγει εκεί έξω και να κάνει σημαντική δουλειά, αξιοποιώντας τις νέες τεχνολογίες που εμείς, οι μεγαλύτεροι, δεν μπορούμε. Δεν τρομάζουν.»
Το Palomar είναι μια έκδοση που στηρίζεται από τους αναγνώστες της. Τώρα, περισσότερο από ποτέ, είναι κρίσιμη η στήριξη της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας. Για να λαμβάνετε νέες δημοσιεύσεις και να ενισχύσετε τη δουλειά μου, σκεφτείτε να γίνετε δωρεάν ή συνδρομητικοί ακόλουθοι.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
**Ο τίτλος είναι των Ανιχνεύσεων.
*Ο όρος “broligarchs” είναι ένας νεολογισμός που συνδυάζει τις λέξεις “bro” (συνοπτικό για “brother”, αλλά εδώ χρησιμοποιείται με την έννοια του «κολλητού», «ανδρικού κύκλου εξουσίας») και “oligarchs” (ολιγάρχες).
Σημαίνει, ουσιαστικά, μια άτυπη ελίτ ισχυρών ανδρών, συνήθως τεχνοκρατών ή επιχειρηματιών, που λειτουργούν με λογική “αδερφικού” δικτύου εξουσίας. Είναι συνδεδεμένοι με κοινά συμφέροντα, ανταλλάσσουν στήριξη, και επιδιώκουν επιρροή στα ΜΜΕ, στην τεχνολογία και στην πολιτική.
👉 Συχνά αναφέρεται σε ανθρώπους όπως ο Elon Musk, ο Mark Zuckerberg, ο Jeff Bezos — δισεκατομμυριούχοι που ελέγχουν την ψηφιακή πληροφορία και λειτουργούν ως μια νέα μορφή εξουσίας, χωρίς δημοκρατική λογοδοσία.
Ο όρος χρησιμοποιείται επικριτικά, για να περιγράψει ένα είδος ψηφιακής ολιγαρχίας με “ανδρικό” στυλ κυριαρχίας, που υπονομεύει την ελευθερία του λόγου, τον δημοκρατικό διάλογο και την ανεξάρτητη δημοσιογραφία.
