Ηρ. Γωνιάδης: Βαθιά Ψέματα, Παραπληροφόρηση & Παραπλάνηση

του Δρ. Ηρακλή Γωνιάδη, Οικονομολόγου 

Η διαρκώς εντεινόμενη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης αυξάνει τον όγκο των δεδομένων που υποβάλλονται σε επεξεργασία, αλλάζοντας τον τρόπο με τον οποίο δημιουργούνται και διαδίδονται οι ειδήσεις. Πρόκειται για τις λεγόμενες «ψευδείς ειδήσεις»  οι οποίες εμφανίζονται είτε ως παραπληροφόρηση (λανθασμένα στοιχεία) είτε ως παραπλάνηση (κακόβουλη πρόθεση). Η ψευδής πληροφόρηση λαμβάνει μορφές όπως τα memes[1], οι κλωνοποιημένοι ιστότοποι και τα deepfakes (βαθιά ψέματα). Σε αυτό συντελούν bots, trolls («καλικάντζαροι»), αλλά και εξατομικευμένοι αλγόριθμοι οι οποίοι προβάλλουν στους χρήστες πληροφορίες επιλεκτικά, με βάση τις προηγούμενες συμπεριφορές και τις πεποιθήσεις τους.

Κυρίαρχες εκδοχές του προβλήματος είναι η πολιτική παραπληροφόρηση-με ψεύτικα βίντεο που στοχεύουν στη χειραγώγηση των ψηφοφόρων ή τη δυσφήμιση αντιπάλων- και η διάβρωση της εμπιστοσύνης προς τα ΜΜΕ τα οποία εξελίσσονται σε μέσα μαζικής αποχαύνωσης. Το αυξανόμενο έλλειμμα εμπιστοσύνης ενισχύει τις θεωρίες συνωμοσίας αποδυναμώνοντας, τελικά, τη δημοκρατία. Θέτοντάς το αλληγορικά, η τεχνολογία λειτουργεί ως ένας επίκαιρος «Ιανός»: μια δύναμη δημιουργικότητας και καινοτομίας η οποία μπορεί να προκαλέσει εξαπάτηση και διχασμό ταυτόχρονα, δοκιμάζοντας τις τεχνικές και ηθικές αντοχές της κοινωνίας μας.

Τα επίπεδα πολυπλοκότητας της σύγχρονης τεχνολογίας δυσχεραίνουν τη διαφοροποίηση μεταξύ πραγματικού και ψεύτικου περιεχομένου. Όσο εξελίσσονται τα deepfakes, τόσο αυξάνεται η ανάγκη για εργαλεία εντοπισμού που θα εγγυώνται την ηθική χρήση τους. Η συνθήκη για μια επιτυχή έκβαση είναι η υιοθέτηση μιας προληπτικής στάσης στην οποία η τεχνολογική καινοτομία θα συμβαδίζει με την θεσμική εποπτεία προστατεύοντας ουσιαστικά τους χρήστες του διαδικτύου.

Ενώ ορισμένα deepfakes δημιουργούνται για ψυχαγωγικούς σκοπούς, άλλα ενέχουν σοβαρούς κινδύνους. Έχουν ήδη χρησιμοποιηθεί για την προώθηση πολιτικών ψεμάτων, τη χειραγώγηση αγορών, ακόμα και για την παροχή επικίνδυνων ιατρικών συμβουλών. Η διείσδυσή τους από τα κοινωνικά δίκτυα στα τηλεοπτικά δελτία και την αγορά εργασίας θολώνει τα όρια μεταξύ ενημέρωσης, μάρκετινγκ και χειραγώγησης.

Η ιδιαίτερη προτίμηση στη σύνθεση βίντεο καθώς η ισχύς του «μια εικόνα χίλιες λέξεις» ταιριάζει απόλυτα τον τηλεοπτικό χρόνο με τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, καθιστά αναγκαία μια κάποια προσπάθεια διαπίστωσης της εγκυρότητάς τους μέσω των παρακάτω βημάτων[2] τα οποία εντάχθηκαν σε τέσσερις ομάδες για την καλύτερη κατανόηση και καταχώρησή τους στη μνήμη μας. Προχωρώντας, λοιπόν, από την θέαση στην επαλήθευση ας σταθούμε στα ακόλουθα:

1. Οπτική Ανάλυση Προσώπου & Κίνησης

• Λεπτομέρειες Προσώπου: αναζητούμε ελαττώματα όπως θόλωση στη γραμμή του σαγονιού, στρέβλωση κοντά στα αυτιά ή παραμόρφωση σε απότομες κινήσεις. Στοιχεία όπως γυαλιά, σκουλαρίκια και τρίχες είναι ιδιαίτερα δύσκολο να αποδοθούν τέλεια από την τεχνητή νοημοσύνη.
• Βλέμμα και Μάτια: δίνουμε προσοχή στο ανοιγοκλείσιμο των ματιών. Ο φυσικός και απρόβλεπτος ρυθμός του ανθρώπινου βλεφαρίσματος είναι συχνά δύσκολο να αναπαραχθεί πιστά.
• Συγχρονισμός Χειλιών: ελέγχουμε αν οι κινήσεις των χειλιών ταυτίζονται απόλυτα με τον ήχο ή αν κλείνουν σωστά κατά την ομιλία.
• Κίνηση Σώματος: παρακολουθούμε τον λαιμό και τους ώμους. Ο λαιμός μπορεί να φαίνεται αφύσικα λεπτός και το κεφάλι να δίνει την αίσθηση ότι «αιωρείται» ελαφρώς πάνω από το σώμα.

2. Περιβάλλον & Τεχνικά Στοιχεία

• Φωτισμός & Σκιές: εξετάζουμε αν ο φωτισμός στο πρόσωπο μεταβάλλεται φυσικά καθώς αυτό κινείται και αν οι σκιές στο φόντο είναι συμμετρικές και ρεαλιστικές.
• Ανάλυση Φόντου: «σαρώνουμε» τα καρέ για αντικείμενα που τρεμοπαίζουν, παραμορφωμένες γραμμές ή θολές περιοχές γύρω από το κεντρικό πρόσωπο.

3. Ακουστικά & Συναισθηματικά Στοιχεία

• Φωνητικές Ενδείξεις: ακούμε προσεκτικά για μικρές μεταβολές στον τόνο, την έλλειψη φυσικής αναπνοής ή την απουσία συναισθηματικής έμφασης στον λόγο.
• Συναισθηματική Συνέπεια: εντοπίζουμε αφύσικες αντιδράσεις. Για παράδειγμα, αν τα μάτια παραμένουν ανέκφραστα ενώ το στόμα χαμογελάει ή αν υπάρχει ακαριαία μετάβαση από το γέλιο στη σοβαρότητα.

4. Λογική & Ψηφιακή Επαλήθευση

• Αμφισβήτηση Συμφραζομένων: αναρωτιόμαστε αν το περιεχόμενο βγάζει νόημα. Θα έλεγε ή θα έπραττε το συγκεκριμένο άτομο κάτι τέτοιο στο συγκεκριμένο πλαίσιο;
• Εργαλεία Αντίστροφης Αναζήτησης: χρησιμοποιούμε εργαλεία όπως το Google Images, το TinEye ή το InVID για να βρούμε την αρχική πηγή. Μπορεί να βρούμε την αυθεντική, μη τροποποιημένη έκδοση του βίντεο.
• Χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης (AI): καταφεύγουμε σε μοντέλα όπως το ChatGPT ή το Claude AI για την ανάλυση του βίντεο. Ή να ζητήσουμε: «έλεγξε το βίντεο στο [URL] και πες μου αν είναι αληθινό ή deepfake, εξηγώντας το σκεπτικό σου».

Τα deepfakes εξελίχθηκαν από περιθωριακή τεχνολογική ιδιοτροπία σε συνηθισμένο στοιχείο του μιντιακού τοπίου ικανό να «φυτρώνει εκεί που δεν το σπέρνουν». Η εξαπάτησή τους έχει πλέον ασύλληπτες διαστάσεις. Η μόνη μας άμυνα είναι η εγρήγορση και η κριτική σκέψη –ξεκινώντας, καλού-κακού, από τη στάση «δεν πιστεύω στα μάτια και τ’ αυτιά μου»–, ώστε να ξεπερνάμε άμεσα το σοκ της «πληροφόρησης». Ιδίως όταν ένα βίντεο διαπομπεύει κάποιον στοχεύοντας στην υπόληψη, την καριέρα ή στη μετατροπή του σε «αποδιοπομπαίο τράγο». Στην ελληνική πραγματικότητα η ζημιά από την ψεύτικη εικόνα σπάνια διορθώνεται στο επίπεδο της πλήρους αποκατάστασης. Ας είμαστε καχύποπτοι απέναντι σ’ αυτούς που έχουν την εξουσία, την τεχνογνωσία και τα μέσα να μας «άγουν και φέρουν» με πυξίδα τα συμφέροντά τους, για να έχουμε επίγνωση της πραγματικής μας κατάστασης κι όχι της «ευημερίας» που θέλουν να μας πλασάρουν.

[1]Δημιουργούνται μέσω εργαλείων ΤΝ, όπως γεννήτριες εικόνων ή μοντέλα γλώσσας, για την αυτόματη δημιουργία χιουμοριστικών εικόνων, βίντεο ή κειμένων. Παραποιημένη εκδοχή του πολιτιστικού μιμιδίου που αφορά σε ιδέες, συμπεριφορές ή πεποιθήσεις εκφραζόμενες στο πλαίσιο μιας πολιτιστικής κληρονομιάς, μεταδιδόμενες υπό μορφή μίμησης (γραφή, ομιλία, χειρονομία κλπ..) από τον έναν στον άλλο.

[2] Βάσει άρθρου του Ντομινίκ Χάροκ, https://www.allbusiness.com/how-to-spot-a-deepfake-video, 6/11/2025.