Η επίσκεψη του Εμανουέλ Μακρόν στην Αθήνα δεν ήταν μια τυπική διπλωματική στάση. Ήταν μια επίσκεψη σχεδιασμένη για να εκπέμψει μήνυμα αποτροπής: προς την Τουρκία χωρίς να κατονομαστεί, προς τις ΗΠΑ σε μια περίοδο αμφιβολιών για τη νατοϊκή συνοχή, προς την Ευρώπη που αναζητά αμυντική ταυτότητα, αλλά και προς το εσωτερικό ακροατήριο σε Ελλάδα και Γαλλία. Η εικόνα του Μακρόν και του Κυριάκου Μητσοτάκη στη φρεγάτα «Κίμων», μαζί με την ανανέωση της στρατηγικής αμυντικής εταιρικής σχέσης, είχε προφανή συμβολισμό: η ελληνογαλλική σχέση δεν παρουσιάζεται πλέον ως απλή φιλία, αλλά ως σχέση στρατηγικής ασφάλειας. Η ανανέωση της συμφωνίας του 2021 για ακόμη πέντε χρόνια, με πρόβλεψη περαιτέρω αυτόματης ανανέωσης, είχε προαναγγελθεί ως κεντρικό αντικείμενο της επίσκεψης.

Η ελληνική πλευρά θέλησε να παρουσιάσει τη συμφωνία ως «μπετόν αρμέ» εγγύηση. Η γαλλική πλευρά, από την άλλη, θέλησε να τη συνδέσει με το μεγάλο αφήγημα Μακρόν: την ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία, δηλαδή μια Ευρώπη που δεν περιμένει πάντοτε την Ουάσιγκτον για να αποφασίσει αν θα υπερασπιστεί τα συμφέροντά της. Ο ίδιος ο Μακρόν έδωσε τον τόνο με τη φράση ότι η ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής «δεν είναι λόγια» και ότι η Γαλλία θα είναι στο πλευρό της Ελλάδας, απευθυνόμενος και σε «αντιπάλους και δυνάμει εχθρούς».

Τι συζητήθηκε και τι υπογράφηκε

Το πακέτο της επίσκεψης ήταν ευρύτερο από την άμυνα, αλλά η άμυνα ήταν ο πυρήνας του. Υπογράφηκαν εννέα συμφωνίες ή κείμενα συνεργασίας: η Ενισχυμένη Συνολική Στρατηγική Εταιρική Σχέση, η ανανέωση της αμυντικής συμφωνίας Ελλάδας–Γαλλίας, οδικός χάρτης συνεργασίας των δύο ΥΠΕΞ, συμφωνίες για επαγγελματική εκπαίδευση, ανώτατη εκπαίδευση και έρευνα για την περίοδο 2026-2030, συνεργασία στην πυρηνική τεχνολογία, ψηφιακά ωκεάνια συστήματα, αμυντική έρευνα και καινοτομία, καθώς και πλαίσιο υποστήριξης για τους πυραύλους MICA IR/RF της MBDA.

Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι η επίσκεψη δεν περιορίστηκε στη ρητορική «Ελλάς–Γαλλία–Συμμαχία». Περιέλαβε τρία επίπεδα.

Πρώτον, το στρατιωτικό: Rafale, φρεγάτες, MICA, αμυντική τεχνολογία, διαλειτουργικότητα.

Δεύτερον, το πολιτικό: κοινός βηματισμός σε Ε.Ε., ΝΑΤΟ, Ανατολική Μεσόγειο και ευρωπαϊκή άμυνα.

Τρίτον, το βιομηχανικό και τεχνολογικό: πυρηνική τεχνολογία, ψηφιακά ωκεάνια συστήματα, έρευνα, ανώτατη εκπαίδευση.

Το μήνυμα είναι ότι η σχέση δεν θέλει να είναι μόνο «αγοράζω γαλλικά όπλα», αλλά πιο μόνιμη σύζευξη στρατηγικών συμφερόντων.

Ωστόσο, εδώ χρειάζεται κριτική στάση. Η Γαλλία δεν δρα από φιλελληνισμό. Έχει συμφέρον να πουλήσει αμυντικό υλικό, να ενισχύσει τη γαλλική αμυντική βιομηχανία, να αποκτήσει πιο σταθερό αποτύπωμα στην Ανατολική Μεσόγειο και να προωθήσει την ευρωπαϊκή άμυνα με γαλλική σφραγίδα. Η Ελλάδα επίσης αγοράζει τεχνολογία, πολιτική πρόσβαση και αποτρεπτικό βάθος. Αυτή είναι η ουσία των σύγχρονων συμμαχιών: δεν είναι ρομαντικές, είναι συναλλακτικές — αλλά όσο τα συμφέροντα συμπίπτουν, τόσο πιο αξιόπιστη γίνεται η συμμαχία.

Το κρίσιμο σημείο: η ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής

Η βάση της συζήτησης είναι το άρθρο 2 της ελληνογαλλικής συμφωνίας του 2021. Σύμφωνα με το κείμενο, τα δύο μέρη παρέχουν βοήθεια και συνδρομή «με όλα τα κατάλληλα μέσα» και, εφόσον χρειαστεί, «με τη χρήση ένοπλης βίας», εάν διαπιστώσουν από κοινού ότι λαμβάνει χώρα ένοπλη επίθεση κατά της επικράτειας ενός από τα δύο κράτη.

Αυτό είναι ισχυρότερο από μια γενική πολιτική δήλωση. Δεν είναι όμως μηχανισμός αυτόματου πολέμου. Υπάρχουν τρεις κρίσιμες λέξεις: «ένοπλη επίθεση», «επικράτεια» και «διαπιστώσουν από κοινού». Δηλαδή, η ρήτρα ενεργοποιείται καθαρά όταν υπάρχει σαφής ένοπλη επίθεση στην ελληνική επικράτεια. Αν όμως έχουμε γκρίζα ζώνη — θερμό επεισόδιο μικρής κλίμακας, υβριδική πίεση, αμφισβητούμενη θαλάσσια περιοχή, επεισόδιο σε ΑΟΖ ή κρίση που δεν έχει αμέσως τον χαρακτήρα κλασικής επίθεσης — τότε η πολιτική ερμηνεία θα είναι καθοριστική.

Αυτό δεν μειώνει τη σημασία της ρήτρας. Απλώς την προσγειώνει. Η αξία της βρίσκεται κυρίως στην αποτροπή πριν από την κρίση. Ο αντίπαλος πρέπει να υπολογίζει ότι μια σύγκρουση με την Ελλάδα μπορεί να φέρει γαλλική εμπλοκή, έστω και με τρόπους που δεν θα ανακοινωθούν εκ των προτέρων: αποστολή ναυτικών δυνάμεων, πληροφορίες, αεροπορική παρουσία, στρατιωτικό υλικό, διπλωματική κάλυψη, κοινό ευρωπαϊκό μέτωπο. Αυτό από μόνο του ανεβάζει το κόστος οποιασδήποτε επιθετικής ενέργειας.

Η ευρωπαϊκή διάσταση: Άρθρο 42.7 και ΝΑΤΟ

Ο Μακρόν συνέδεσε την ελληνογαλλική ρήτρα με το άρθρο 42.7 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δηλαδή τη ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής της Ε.Ε. Το άρθρο αυτό προβλέπει ότι, εάν κράτος-μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του, τα άλλα κράτη-μέλη έχουν υποχρέωση να το βοηθήσουν με όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους.

Εδώ όμως βρίσκεται μια μεγάλη διαφορά ανάμεσα στη νομική υποχρέωση και στην επιχειρησιακή πραγματικότητα. Το Reuters επισημαίνει ότι, σε αντίθεση με το ΝΑΤΟ, το άρθρο 42.7 της Ε.Ε. δεν συνοδεύεται από αντίστοιχες στρατιωτικές δομές και επιχειρησιακά σχέδια, ενώ έχει ενεργοποιηθεί μόνο μία φορά, από τη Γαλλία μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι το 2015.

Το ΝΑΤΟ, από την άλλη, διαθέτει δομές, στρατηγεία, σχέδια, δυνάμεις και δεκαετίες συλλογικής άμυνας. Αλλά και το άρθρο 5 του ΝΑΤΟ δεν σημαίνει αυτομάτως ότι κάθε σύμμαχος στέλνει στρατό. Το ίδιο το ΝΑΤΟ αναφέρει ότι η συνδρομή μπορεί ή μπορεί να μη συνεπάγεται χρήση ένοπλης βίας και ότι κάθε σύμμαχος λαμβάνει τα μέτρα που κρίνει αναγκαία.

Άρα ο Μακρόν πολιτικά είπε κάτι πολύ ισχυρό, αλλά θεσμικά πρέπει να είμαστε ακριβείς: καμία ρήτρα δεν αντικαθιστά την εθνική αποτροπή. Οι ρήτρες λειτουργούν καλύτερα όταν ο αντίπαλος πιστεύει ότι πίσω τους υπάρχουν πολιτική βούληση, στρατιωτικά μέσα και κοινά συμφέροντα.

Θα συμπαρασταθεί η Γαλλία στην Ελλάδα σε περίπτωση κρίσης;

Σε περίπτωση καθαρής ένοπλης επίθεσης κατά της ελληνικής επικράτειας, η πιθανότητα ουσιαστικής γαλλικής συνδρομής είναι υψηλή. Υπάρχει νομική βάση, υπάρχει πολιτική δέσμευση, υπάρχουν κοινά στρατηγικά συμφέροντα, υπάρχει ήδη εξοπλιστική και επιχειρησιακή σύζευξη. Ο Μακρόν δεν άφησε τη δήλωση στο επίπεδο της διπλωματικής ευγένειας· χρησιμοποίησε γλώσσα αποτροπής, λέγοντας ουσιαστικά ότι η Γαλλία δεν θα μείνει ουδέτερη.

Σε περίπτωση όμως «κρίσης» χωρίς καθαρή ένοπλη επίθεση — για παράδειγμα, παρατεταμένη ένταση στο Αιγαίο, επεισόδιο σε θαλάσσια ζώνη, παρενόχληση ερευνητικού σκάφους, υβριδική πίεση ή κυβερνοεπίθεση — η γαλλική συμπαράσταση πιθανότατα θα είναι κλιμακωτή. Δηλαδή πρώτα πολιτική κάλυψη, έπειτα διπλωματική πίεση, πιθανώς αποστολή μονάδων στην περιοχή, ανταλλαγή πληροφοριών, επιτάχυνση υλικής υποστήριξης, κοινές ασκήσεις ή ευρωπαϊκή κινητοποίηση. Δεν είναι βέβαιο ότι θα σημαίνει άμεση γαλλική συμμετοχή σε πολεμικές επιχειρήσεις.

Αυτό είναι το σημείο όπου πρέπει να αποφεύγεται η υπερβολή. Η Γαλλία δεν θα πολεμήσει για κάθε ελληνική διπλωματική διαφορά. Θα κινηθεί αποφασιστικά όταν θεωρήσει ότι διακυβεύονται η ελληνική κυριαρχία, η ευρωπαϊκή αξιοπιστία, η γαλλική επιρροή στη Μεσόγειο και η αξιοπιστία της ίδιας της ελληνογαλλικής συμφωνίας. Αυτά τα τέσσερα πρέπει να συμπέσουν.

Το πραγματικό κέρδος για την Ελλάδα

Το μεγαλύτερο όφελος για την Ελλάδα δεν είναι ότι «ήρθε η Γαλλία και μας εγγυήθηκε». Είναι ότι η Ελλάδα εντάσσει την άμυνά της σε ένα ευρύτερο πλέγμα συμφερόντων. Τα Rafale, οι φρεγάτες, οι MICA, οι κοινές ασκήσεις, οι πολιτικές δηλώσεις, η ευρωπαϊκή ρήτρα και η διμερής συμφωνία δημιουργούν πολλαπλά στρώματα αποτροπής. Το AP σημειώνει ότι η συμφωνία του 2021 συνδέθηκε με την απόκτηση Rafale και φρεγατών, ενώ οι δύο ηγέτες επισκέφθηκαν τη φρεγάτα «Κίμων» κατά την επίσκεψη.

Αλλά το κέρδος αυτό έχει όριο: η αποτροπή δεν είναι υποκατάστατο στρατηγικής. Η Ελλάδα δεν μπορεί να θεωρήσει ότι επειδή υπάρχει γαλλική ρήτρα, μπορεί να μειώσει την προσοχή της στις Ένοπλες Δυνάμεις, στην αμυντική βιομηχανία, στη διπλωματική προετοιμασία, στην κοινωνική αντοχή ή στην εθνική συναίνεση. Μια συμμαχία είναι πολλαπλασιαστής ισχύος, όχι ασπίδα που λειτουργεί χωρίς τον κάτοχό της.

Η επίσκεψη Μακρόν είχε πραγματικό βάρος. Δεν ήταν μόνο φωτογραφίες, ούτε μόνο επικοινωνία. Ανανέωσε μια από τις πιο ουσιαστικές αμυντικές σχέσεις που έχει σήμερα η Ελλάδα, έβαλε ξανά στο κέντρο την ευρωπαϊκή άμυνα και έστειλε μήνυμα ότι η Γαλλία θέλει να εμφανίζεται ως δύναμη που δεν εγκαταλείπει τους εταίρους της στην Ανατολική Μεσόγειο.

Όμως η ψύχραιμη ανάγνωση είναι απαραίτητη: η Γαλλία θα συμπαρασταθεί στην Ελλάδα περισσότερο από ό,τι οι περισσότεροι Ευρωπαίοι εταίροι, αλλά η μορφή, η ταχύτητα και η ένταση αυτής της συμπαράστασης θα εξαρτηθούν από το είδος της κρίσης. Σε καθαρή ένοπλη επίθεση, η γαλλική εμπλοκή είναι πολύ πιθανή και πολιτικά δεσμευμένη. Σε γκρίζα κρίση, θα είναι ισχυρή αλλά πιθανότατα ελεγχόμενη. Σε διπλωματική ή χαμηλής έντασης αντιπαράθεση, θα είναι κυρίως πολιτική και αποτρεπτική.

Με άλλα λόγια: η Γαλλία είναι σήμερα ο πιο αξιόπιστος μεγάλος ευρωπαϊκός σύμμαχος της Ελλάδας. Αλλά καμία συμμαχία, ούτε γαλλική ούτε νατοϊκή ούτε ευρωπαϊκή, δεν απαλλάσσει την Ελλάδα από την ανάγκη να είναι η ίδια ο πρώτος και αποφασιστικός εγγυητής της ασφάλειάς της.