του Γεωργίου Τσουκαλά, ΔικηγόρουΠῶς θὰ ἀντιδράσει ἡ Τουρκία σὲ μιὰ περιφερειακὴ σύρραξη στὴν Μέση Ἀνατολή;
Ἡ σύγχρονη Τουρκία, ἱδρυθεῖσα μόλις τὸ 1923, εἶναι γνωστὴ ὡς ἐπιτήδειος οὐδέτερος. Δεσπόζοντας σὲ ἕνα παμπάλαιο σταυροδρόμι τῶν πολιτισμῶν, μεταξὺ Εὐρώπης καὶ Ἀσίας, ἡ ἴδια ἡ τουρκικὴ κοινωνία εἶναι φύσει πολυσύνθετη, ἕνα ἀνθρώπινο μωσαϊκό. Πότε δυτικὴ πότε ἀνατολική, ἡ Τουρκία ἐνσωματώνει πληθυσμοὺς ἀπὸ τὴν Εὐρώπη, τὴν Ἀσία, ἀκόμη καὶ ἀπὸ τὴν Ἀφρική, λαότητες προερχόμενες ἀπὸ τὴν πάλαι ποτὲ Ὀθωμανικὴ Αὐτοκρατορία, μὲ ποικίλες καταβολές. Μιὰ ρητὴ καὶ ἀναμφίβολη ἐπιλογὴ τῆς Τουρκίας ὑπὲρ τῆς Δύσης ἢ τῆς Ἀνατολῆς στοὺς ἀειθαλεῖς ἀνταγωνιστικοὺς περισπασμούς τους στὴν Μέση Ἀνατολή, θὰ μποροῦσε νὰ προκαλέσει ἕναν διαλυτικὸ πολιτισμικὸ διχασμὸ στὸ ἐσωτερικό της. Ὡς ἐκ τούτου, στὶς ἐξωτερικές της σχέσεις, ἡ Τουρκία ἐπιθυμεῖ διακαῶς, νὰ ἰσορροπεῖ συνεχῶς ἀνάμεσα στοὺς μεγάλους πολιτισμοὺς τῆς ἐποχῆς καὶ στὰ περίτεχνα συμφέροντα τῶν ἑκάστοτε ὑπερδυνάμεων.
Προσέτι, ἡ ἱστορικὴ ἐμπειρία τῆς καταστροφικῆς συμμετοχῆς τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκτατορίας στὸν Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ἔχει ἐνσταλάξει στοὺς Τούρκους μιὰ ἐνστικτώδη ἐπιφύλαξη στὴν συμμετοχή τους στὶς παγκόσμιες συρράξεις. Ὡς γνωστόν, μιὰ σταθερὴ βάση, γιὰ νὰ παρατηροῦν οἱ Τοῦρκοι τοὺς γείτονές τους, εἶναι ὁ περιώνυμος φόβος τους μήπως δεχθοῦν εἰσβολὴ στὴν Μικρὰ Ἀσία. Πρόκειται γιὰ τὸ λεγόμενο «σύνδρομο τῶν Σεβρῶν», ὅπως ἐπικράτησε νὰ ἀποκαλεῖται τοῦτο τὸ ἀνεξίτηλο συλλογικό τους τραῦμα, ἐξ αἰτίας τοῦ διαμελισμοῦ ποὺ προέβλεπε ἡ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν (1920) γιὰ τὴν χώρα τους, ὡς διεθνὲς ἀπότοκο τοῦ Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. «Εἰρήνη στὴν χώρα, εἰρήνη στὸν κόσμο» διακήρυξε τὸ 1931 ὁ Μουσταφᾶ Κεμάλ, γνωστὸς καὶ ὡς ὁ Πατέρας τῶν Τούρκων (Atatürk), διατυπώνοντας ἕνα παραδοσιακὸ τουρκικὸ δόγμα ποὺ ἀργότερα ἐπέβαλε τὴν οὐδετερότητά της Τουρκίας στὸν Β` Παγκόσμιο Πόλεμο, καὶ ποὺ μάλιστα ἐνσωματώθηκε στὰ ἴδια τὰ τουρκικὰ συντάγματα τοῦ 1961 καὶ τοῦ 1982. Λόγῳ τῆς ἄνωθεν συνταγματικῆς ἐπιταγῆς τῆς ἐφεκτικῆς ἀποχῆς τῆς Τουρκίας ἀπὸ τὶς παγκόσμιες συρράξεις, εἶναι ἀναμενόμενο ἡ Τουρκία νὰ κλειστεῖ στὴν μυστικοπαθῆ σιωπή της, ὅσο μιὰ μεγάλη σύγκρουση στὴν γειτονιά της κλιμακώνεται. Ἂν καὶ κράτος μέλος τῆς Βορειοατλαντικῆς Συμμαχίας (ΝΑΤΟ) ἀπὸ τὸ 1952, εἶναι ἀπίθανο πὼς ἡ Τουρκία θὰ συμμετεῖχε ποτὲ σὲ ἕναν συμμαχικὸ πόλεμο, βοηθῶντας τοὺς χριστιανοὺς ἑταίρους της ἔναντι ὁποιουδήποτε τρίτου, παρ’ ἐκτὸς καὶ ἂν ἡ ἴδια ἡ Τουρκία δέχονταν ἐπίθεση ἀπὸ τὴν Ρωσία.
Μιὰ δογματικὴ ἀποχὴ τῆς Τουρκίας ἀπὸ τοὺς πολέμους, ποὺ ὅμως μπορεῖ νὰ ἔλθει σὲ σύγκρουση μὲ τὸν κυρίαρχο μουσουλμανικὸ χαρακτῆρα της. Κατὰ τὴν Συνθήκη της Λωζάνης (1923), οἱ Τοῦρκοι ἦταν οἱ μωαμεθανοὶ τῆς περιοχῆς μας, ἀδιακρίτως τῆς φυλετικῆς τους προέλευσης, τῆς ἐθνοτικῆς τους καταγωγῆς καὶ τῆς γλώσσας ποὺ μιλοῦσαν. Ἂν καὶ ἐπισήμως ἀνεξίθρησκη, ἡ σύγχρονη Τουρκία εἶναι μιὰ χώρα μουσουλμάνων. Σὺν τοῖς ἄλλοις, ἡ σύγχρονη Τουρκία πιστεύει πὼς ὡς διάδοχο κράτος τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας ἔχει ἠθικὲς ὑποχρεώσεις στὴν ἀχανῆ ἱστορικὴ ἔκταση ποὺ ἄλλοτε ἐκτείνονταν τὸ ὀθωμανικὸ χαλιφᾶτο (1517), μεταξὺ τῶν ὁποίων συμπεριλαμβάνεται τὸ τουρκικὸ χρέος τῆς προστασίας τῶν ἀδελφῶν μουσουλμάνων. Εἶναι πιθανόν, ἕνας πόλεμος ἀλλοθρήσκων κατὰ μουσουλμάνων στὴν Μέση Ἀνατολή, νὰ ἀφυπνίσει στὴν Τουρκία τὸ πανισλαμιστικὸ αὐτὸ καθῆκον, ποὺ ἄλλωστε δίδαξε ὁ ἴδιος ὁ Προφήτης στὸ Κοράνι ἐξαγγέλλοντας τὴν Κοινωνία τῶν Πιστῶν (Ummah), ὡς μιὰ ἑνιαία, ὑπερεθνική, θρησκευτικὴ κοινότητα ὑπὸ θεϊκὸ σχέδιο σωτηρίας.
Συνάμα, ἡ Τουρκία ἔχει πρόσφατους λόγους ἀνησυχίας γιὰ τὴν κρατικὴ ὑπόστασή της. Τὸν Μάρτιο τοῦ 2004 σὲ μιὰ ρηξικέλευθη ἐργασία ποὺ δημοσιεύθηκε ἀπὸ τὸ «Ἵδρυμα Καρνέτζι γιὰ τὴν Διεθνῆ Εἰρήνη» (Carnegie Endowment for International Peace) στὸ πλαίσιο τοῦ προπαρασκευαστικοῦ ἔργου τῶν Η.Π.Α. γιὰ τὴ σύνοδο κορυφῆς τῆς «Ὁμάδας τῶν Ὀκτὼ» τὸν Ἰούνιο τοῦ 2004, παρουσιάστηκε μιὰ ἐπικίνδυνη πρόταση, γιὰ σαρωτικὲς ἀλλαγὲς συνόρων καὶ καθεστώτων, σὲ μιὰ ἀόριστα καθορισμένη γεωγραφία ποὺ συμπεριλαμβάνει τὸν ἀραβικὸ κόσμο μαζὶ μὲ τὸ Ἀφγανιστάν, τὸ Πακιστάν, τὸ Ἰράν, τὴν Τουρκία, τὸ Ἰσραήλ, τὴν Κύπρο καὶ ἐνίοτε τὸν Καύκασο καὶ τὴν Κεντρικὴ Ἀσία, καὶ ἡ ὁποία ἐπονομάστηκε μὲ τὸν καινοφανῆ γεωπολιτικὸ ὅρο «Εὐρύτερη Μέση Ἀνατολὴ» (Greater Middle East). Εὔλογα, οἱ σχεδιασμοὶ γιὰ μιὰ νέα «Εὐρύτερη Μέση Ἀνατολὴ» ποὺ βασίζονται στὴν ἔξωθεν πρόκληση «ἐποικοδομητικοῦ χάους» (constructive chaos) γιὰ τὴν πραγμάτωσή της, στοιχειώνει τὴν Τουρκία, ἡ ὁποία φοβᾶται τὴν ἵδρυση κουρδικοῦ κράτους καὶ τὸν κρατικὸ διαμελισμό της.
Ἐξ ἄλλου, ἡ ἐμπειρία τῆς Τουρκίας ἀπὸ τὴν ὑποστήριξη ποὺ παρεῖχε στὴν Δύση κατὰ τὸν Πόλεμο τοῦ Κόλπου (1990-1991) ἦταν ἀρνητική, καθὼς προκλήθηκαν στὴν περιοχὴ προσφυγικὰ ρεύματα, καὶ διακινήθηκαν μέσα καὶ ἰδέες, ποὺ ἐνίσχυσαν τοὺς Κούρδους τῆς Τουρκίας, καὶ τελικὰ πυροδότησαν τὸν κουρδικὸ ἀπελευθερωτικὸ ἀγῶνα, ἐμπλέκοντας τὴν Τουρκία σὲ ἐσωτερικὸ πόλεμο κατὰ τοῦ ἀποσχιστικοῦ κουρδικοῦ κινήματος στὶς νοτιοανατολικὲς ἐπαρχίες της. Ἔτσι, ἡ Τουρκία δὲν προθυμοποιήθηκε νὰ ἀνοίξει τὰ σύνορά της γιὰ νὰ διέλθουν ἀπὸ τὸ ἔδαφός της δυτικὰ στρατεύματα κατὰ τὸν πόλεμο τοῦ Ἰρὰκ (2003). Ἡ ἀδήριτη ἀνάγκη τῆς Τουρκίας νὰ ἐπιβάλλεται στους Κούρδους, τὴν ἔφερε στὶς πύλες τοῦ Ἰρὰκ μέσῳ ἀλλεπάλληλων εἰσβολῶν στὸ ἰρακινὸ Κουρδιστὰν (1992, 1995, 1997, 2008, 2019), στὴν Συρία (2016, 2018, 2019, 2020, 2022), καὶ δυνητικὰ θὰ μποροῦσε νὰ τὴν ὁδηγήσει ὁπουδήποτε, ἀκόμη καὶ στὸ ἴδιο τὸ Ἰρὰν, ἂν ποτὲ αὐτὸ κατέρρεε.
Κοντολογίς, μόνιμη μέριμνα τῶν Τούρκων εἶναι νὰ μὴν τοὺς ἐκδιώξουν ἀπὸ τὴν Μικρὰ Ἀσία, κίνδυνο ποὺ θεωροῦν πιθανὸ γιὰ αὐτούς. Πρὸς ὥρας πάντως κανεὶς δὲν σκέφτεται νὰ εἰσβάλλει στὴν χώρα τους ποὺ ἔχει τὸν δεύτερο μεγαλύτερο στρατὸ στὸ ΝΑΤΟ ἀλλὰ καὶ ὑπερμεγέθη ἐγχώρια βιομηχανία παραγωγῆς ὅπλων ὅλων τῶν εἰδῶν. Παρόλα αὐτά, ἡ στάση τους σὲ ἕναν περιφερειακὸ πόλεμο στὴν Μέση Ἀνατολὴ παραμένει ἕνα ἀδιαφανὲς μυστήριο, συνυφασμένο μὲ τὶς βαθιὰ ριζωμένες προκαταλήψεις τους, τοὺς πιὸ μύχιους φόβους τους καὶ φυσικὰ τὰ συμφέροντά τους.
