Γ. Κουμουτσάκος: Η Δύση μπροστά στο νέο Ανατολικό Ζήτημα

28/12/20 | 0 | 0 | 183 εμφανίσεις

«Από αμνημονεύτων χρόνων η Ευρώπη έχει βρεθεί αντιμέτωπη με το Ανατολικό Ζήτημα. Η ουσία του προβλήματος αυτού είναι αμετάβλητη. Συνίσταται στη σύγκρουση, κυρίως στα εδάφη της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, μεταξύ των συνηθειών, των ιδεών και των αντιλήψεων της Δύσης από τη μια πλευρά και εκείνων της Ανατολής από την άλλη. Αν και ενιαίο ως προς τον πυρήνα του, το Ανατολικό Ζήτημα στην πορεία του χρόνου έχει λάβει διάφορες μορφές σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους».

Ετσι περιγράφει το Ανατολικό Ζήτημα ο Βρετανός ιστορικός και πολιτικός Sir John A. R. Marriott στο κλασικό σύγγραμμά του «Το Ανατολικό Ζήτημα. Μια μελέτη στην ευρωπαϊκή διπλωματία»1. Ο ορισμός αυτός του Ανατολικού Ζητήματος, αν και διατυπωμένος έναν αιώνα πριν, προσφέρει ένα διαχρονικό εργαλείο κατανόησης των εξελίξεων στην περιοχή μας.

Η μακρόσυρτη διαδικασία συρρίκνωσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ο γεωπολιτικός της αντίκτυπος αποτέλεσαν έως και τις αρχές του 20ού αιώνα το επίκεντρο του Ανατολικού Ζητήματος. Η πτώση της αυτοκρατορίας και η σύσταση του σύγχρονου τουρκικού κράτους το 1923 επισφραγίστηκαν με τις εδαφικές και άλλες ρυθμίσεις της Συνθήκης της Λωζάννης. Εκλεισε τότε ένα μεγάλο κεφάλαιο του Ανατολικού Ζητήματος.
Η σύγχρονη Τουρκία υλοποιώντας το κεμαλικό όραμα προσδέθηκε, πρωτίστως στρατηγικά και δευτερευόντως πολιτικά και πολιτιστικά, στην Ευρώπη και στη Δύση. Σημαντικό μέλος του ΝΑΤΟ και υποψήφια προς ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ενωση, η Τουρκία για πολλές δεκαετίες έπαψε να είναι μέρος του ευρύτερου Ανατολικού Ζητήματος όπως το ορίζει ο Sir J.A.R. Marriott.

Ωστόσο, τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, η Τουρκία υπό την ηγεσία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, σε μια ιδεολογική και πολιτική παλινδρόμηση, αναθεωρεί προηγούμενες στρατηγικές της επιλογές και κατευθύνσεις.

Προχωρεί όλο και βαθύτερα στον κόσμο του Ισλάμ. Αμφισβητεί συστηματικά τις ρυθμίσεις της Συνθήκης της Λωζάννης, επιδιώκοντας τον τερματισμό της, αδιαφορώντας για το ότι η συνθήκη αυτή είναι η βάση της σταθερότητας και της ειρήνης στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου. Η Αγκυρα ακολουθεί μια νεοοθωμανικής έμπνευσης στρατηγική για να προβάλει την ισχύ, την παρουσία και την επιρροή της σε πρώην οθωμανικά εδάφη, από τη Συρία έως τη Λιβύη και από την Κύπρο έως τον Καύκασο, περνώντας βεβαίως από το Αιγαίο.

Ετσι η «ερντογανική» Τουρκία, υπό την ενός ανδρός αρχή, αποκλίνει σταθερά από τη Δύση. Σε μια ανάστροφη κατεύθυνση από ό,τι στις αρχές του 20ού αιώνα, πρωταγωνιστεί στο νέο Ανατολικό Ζήτημα. Αντί της οθωμανικής συρρίκνωσης, επιχειρείται νεοοθωμανική επέκταση. Κινείται από την ιστορική άμπωτη στη στρατηγική της παλίρροιας. Υπό το πρίσμα αυτό, η προσπάθεια μαζικής και παράνομης διέλευσης των συνόρων στον Εβρο τον περασμένο Μάρτιο δεν ήταν ένα απλό επεισόδιο. Ηταν μια έμμεση μεν, σαφής δε αντιπαράθεση Ανατολής και Δύσης επάνω στα ελληνικά και ευρωπαϊκά σύνορα. Η επικίνδυνη απόπειρα απετράπη από τη σθεναρή αντίδραση της Ελλάδας με ευρωπαϊκή συμπαράσταση. Αυτό όμως δεν θα πρέπει να οδηγήσει σε υποβάθμιση της σημασίας που είχε εκείνη η απόπειρα εργαλειοποίησης του μεταναστευτικού.

Η πολιτική της «Γαλάζιας Πατρίδας», που, αγνοώντας το διεθνές δίκαιο, επίμονα προβάλλει η Τουρκία έναντι της Ελλάδας, της Κύπρου και άλλων κρατών της Ανατολικής Μεσογείου, όπως το Ισραήλ και η Αίγυπτος, είναι η έμπρακτη έκφραση της αναθεωρητικής της στρατηγικής. Μιας στρατηγικής που, πέραν όλων των άλλων,  παρεμποδίζει χρήσιμες για την Ευρώπη ενεργειακές εξελίξεις. Επιπλέον, η εκτός ΝΑΤΟ προμήθεια του ισχυρού οπλικού συστήματος S-400 είναι ακόμη μία έκφραση της επιθυμίας στρατηγικής αυτονόμησης.

Ευρώπη και Αμερική καλούνται να διαχειριστούν το «τουρκικό πρόβλημα» ως μια νέα σοβαρή διάσταση του Ανατολικού Ζητήματος στον 21ο αιώνα.

Η παράγραφος 35 των συμπερασμάτων του πρόσφατου Ευρωπαϊκού Συμβουλίου δεν θα μπορούσε να είναι σαφέστερη: «Η Ευρωπαϊκή Ενωση θα επιδιώξει να συντονιστεί, στα θέματα που αφορούν την Τουρκία και την κατάσταση στην Ανατολική Μεσόγειο, με τις ΗΠΑ». Στην προοπτική αυτή, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έδωσε στον ύπατο εκπρόσωπο Ζ. Μπορέλ δύο εντολές: (α) Να προετοιμάσει έκθεση και προτάσεις πολιτικής έναντι της Τουρκίας, (β) να προωθήσει την πρόταση πολυμερούς διασκέψεως για την Ανατολική Μεσόγειο.

Την ίδια ώρα που η Ε.Ε. καταδίκαζε πολιτικά τη συμπεριφορά της Τουρκίας, οι ΗΠΑ αποφάσιζαν την επιβολή κυρώσεων με αναστολή παράδοσης αμυντικού υλικού και τεχνογνωσίας στη νατοϊκή σύμμαχό τους, ακριβώς γιατί αυτή αγνόησε βασικές στρατηγικές επιλογές της Συμμαχίας. Οι δικαιολογημένες αυτές κυρώσεις προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις στην Τουρκία και βαριά ατμόσφαιρα στη Συμμαχία. Επιδεινώθηκε έτσι το ήδη αρνητικό κλίμα από τα δύο επεισόδια μεταξύ του τουρκικού πολεμικού ναυτικού και των ναυτικών δυνάμεων Γαλλίας και Γερμανίας στο πλαίσιο της επιχείρησης «Ειρήνη» που επιτηρεί το εμπάργκο όπλων προς τη Λιβύη. Διαχρονική ένταση όμως δημιουργεί η Τουρκία και με την πολιτική της έναντι ακόμη ενός νατοϊκού συμμάχου, της Ελλάδας, την οποία απειλεί με πόλεμο, εάν ασκήσει τα νόμιμα και προβλεπόμενα από το διεθνές δίκαιο δικαιώματά της.

Οι ανησυχητικές ρωγμές που επιφέρει η Τουρκία στη συνοχή της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας είναι περισσότερο από εμφανείς. Τι μέλλει γενέσθαι; Ποια πολιτική θα πρέπει να ακολουθήσουν οι ΗΠΑ, η Ευρώπη και η Ελλάδα, ως άμεσα θιγόμενος σύμμαχος, έναντι της Τουρκίας;

Η στάση της Ε.Ε., λόγω και των μεγάλων οικονομικών συμφερόντων στην Τουρκία, χαρακτηρίζεται από αμηχανία, καθώς επιδιώκει αφενός να αναχαιτίσει τη γεωπολιτική βουλιμία της Τουρκίας, αφετέρου να μην την εξωθήσει σε αποσύνδεση από τη Δύση. Από ανάλογη λογική «μαστίγιου και καρότου» εμφορείται και η πολιτική των ΗΠΑ.

Στην πρόσφατη ομιλία μου στη Βουλή κατά την ψήφιση του προϋπολογισμού, έθιξα τους προβληματισμούς αυτούς και υποστήριξα ότι η Δύση, η Ευρωπαϊκή Ενωση και οι ΗΠΑ θα πρέπει πρώτα να ανακόψουν την επικίνδυνα αποσταθεροποιητική πολιτική της Τουρκίας και μετά να προχωρήσουν σε θετική ατζέντα συνεργασίας, με ισχυρή αιρεσιμότητα και αυστηρά προαπαιτούμενα και προϋποθέσεις.

Με άλλα λόγια, η πολιτική της Δύσης έναντι της Τουρκίας δεν μπορεί παρά να βασίζεται στο τρίπτυχο «ανάσχεση, διάλογος, συνεργασία».

Αυτήν την κατεύθυνση ακολουθεί και η ελληνική εξωτερική πολιτική, όπως εφαρμόζεται από τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη. Μια  πολυδιάστατη πολιτική που συνδυάζει διπλωματική και στρατιωτική αποτροπή με τρεις κύριες στοχεύσεις: (α) να αντιμετωπίσει και να περιορίσει τις έκνομες και επιθετικές ενέργειες της γειτονικής χώρας, (β) να προετοιμάσει, στη βάση του διεθνούς δικαίου και των συνθηκών, έναν σαφώς οριοθετημένο διάλογο εκκινώντας από τις διερευνητικές επαφές και (γ) να συμβάλει στην αποκατάσταση μιας ωφέλιμης διμερούς συνεργασίας με σεβασμό των σχέσεων καλής γειτονίας.

Αυτό βέβαια προϋποθέτει διάρκεια στην ύφεση. Οχι μικρό διάλειμμα στην ένταση. Οχι εκβιασμούς, απειλές και καταπάτηση δικαιωμάτων.

Στην ηγεσία της γειτονικής χώρας εναπόκειται να αντιληφθεί ότι η ανακίνηση ενός νέου τύπου Ανατολικού Ζητήματος και η αντιπαράθεσή της με τη Δύση δεν πρόκειται να λειτουργήσουν προς όφελός της, όσους πόντους εσωτερικής δημοφιλίας και εάν αποφέρουν πρόσκαιρα στους εμπνευστές της αναθεωρητικής στρατηγικής.

[1] The Eastern Question, An Historical Study in European Diplomacy, by J.A.R. Marriott, Clarendon Press, Oxford, 1917.

* Ο κ. Γιώργος Κουμουτσάκος είναι αναπληρωτής υπουργός Προστασίας του Πολίτη.

“Καθημερινή”

Category: Διπλωματία

Leave a Reply

 characters available

 


Το σχόλιο της ημέρας

    17/1/21 | (2 σχόλια)
    Του Παντελή Σαββίδη Επειδή η εξουσία απομονώνει από το λαό, το ερώτημα αν θέλει να αυτοκτονήσει ο κ. Μητσοτάκης δεν είναι ανεδαφικό. Ο Έλληνας πρωθυπουργός και η ομάδα των Συμβούλων του με ορισμένες από τις επιλογές τους δίνουν την εντύπωση ...

Ροή Ειδήσεων

    21/1/21 | (0 σχόλια)
    ΜΕΧΡΙ ΝΑ ΑΝΑΛΑΒΕΙ Ο ΜΠΛΙΝΚΕΝ Ο Ντάνιελ Σμιθ ανέλαβε προσωρινά την θέση του ΥΠΕΞ των ΗΠΑ / Φωτογραφία: Wikipedia NEWSROOM IEFIMERIDA.GR Ο Ντάνιελ Σμιθ, διευθυντής του Ινστιτούτου Εξωτερικών Υπηρεσιών (FSI), ορίστηκε προσωρινός υπουργός Εξωτερικών, μετά την ορκωμοσία του Τζο Μπάιντεν στην ...

    21/1/21 | (0 σχόλια)
    ΑΝΑΜΕΣΑ ΤΟΥΣ ΚΑΒΒΑΔΙΑ-ΛΑΜΠΡΟΥ Ο Πάνος Λάμπρου και η Αννέτα Καββαδία / ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: INTIMENEWS NEWSROOM IEFIMERIDA.GR Κείμενο υπέρ του αρχιεκτελεστή της «17Ν» Δημήτρη Κουφοντίνα κατέθεσαν 17 στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ. Ανάμεσά τους η πρώην βουλευτής Αννέτα Καββαδία, ο Πάνος Λάμπρου, ο Γιώργος Κυρίτσης, ο ...

    21/1/21 | (0 σχόλια)
    Το Πανεπιστήμιο Αθηνών φωτισμένο το βράδυ / Φωτογραφία αρχείου: Nikos Libertas/SOOC Μάλλον απογοητευτική ήταν η τηλεδιάσκεψη της συνόδου των πρυτάνεων με την ηγεσία του υπουργείου Παιδείας για τις αλλαγές στα πανεπιστήμια, που προωθεί η κυβέρνηση. Στην έκτακτη σύνοδο πρυτάνεων και ...

    21/1/21 | (0 σχόλια)
    Ο Τζουζέπε Κόντε είναι ακόμη πρωθυπουργός, αλλά με κυβέρνηση μειοψηφίας. Χθες βράδυ στη Γερουσία έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης, αλλά τα «ναι» δεν ξεπέρασαν τα 156,  ενώ η απόλυτη πλειοψηφία απαιτεί 161 γερουσιαστές.      Σύσσωμος ο ιταλικός Τύπος σήμερα αναφέρεται στις δυσκολίες ...


Εορτολόγιο

Φωτογραφία της ημέρας