Το Χρήμα στην Ελλάδα, 1821-2001. Η ιστορία ενός θεσμού

25/2/16 | 0 σχόλια | 0 απαντήσεις | 954 εμφανίσεις

cover_3D_500x700του Αθανάσιου Κ. Μπούνταλη

2η Έκδοση (MIG Publishing 2016): 618 σελ., 103 Πίνακες, 21,59 x 27,94 x 3,53 εκ.

ISBN: 978-9609377584

Τι είναι το χρήμα; Εμπόρευμα ή θεσμός; Ανταλλακτικό μέσο ή μέτρο αξιών; Η αξία ενός νομίσματος οφείλεται στην σπανιότητά του ή στην ζήτησή του;

Πώς εισήχθη το χρήμα στο νεαρό ελληνικό κράτος κατά την Επανάσταση του 1821 και πώς εξελίχθηκε μέχρι την αντικατάσταση της δραχμής από το ευρώ;

Εκ πρώτης όψεως τα παραπάνω ερωτήματα φαίνεται να εμπίπτουν σε δύο σαφώς ξεχωριστές κατηγορίες: την θεωρητική, με την οποία ασχολούνται κατά κύριο λόγο οι οικονομολόγοι, και την ιστορική. Συνήθως, μελέτες γύρω από το χρήμα εμπίπτουν αποκλειστικά σε μια από τις δύο κατηγορίες: ελάχιστη είναι η ιστορική θεμελίωση μελετών που προέρχονται από οικονομολόγους, ενώ σπανίως οι ιστορικοί χρησιμοποιούν την ιστορική έρευνα για να αξιολογήσουν τις τρέχουσες θεωρίες για το χρήμα.

Η μελέτη του Αθανάσιου Μπούνταλη ασχολείται και με τις δύο κατηγορίες ερωτημάτων ταυτοχρόνως: θέτει τις τρέχουσες θεωρητικές απόψεις για το χρήμα σε άμεση αντιπαραβολή με τα εμπειρικά ιστορικά στοιχεία—κυρίως της νεοελληνικής ιστορίας—όπως αυτά προκύπτουν από υπάρχουσες ιστορικές μελέτες, αλλά και από την πρωτογενή έρευνα του συγγραφέα σε αρχεία τραπεζών, ΦΕΚ, αλληλογραφία, πρακτικά συνεδριάσεων της Βουλής και λοιπό πρωτογενές αρχειακό υλικό διαφόρων συλλογών. Υπό μία οπτική, επιχειρεί να εφαρμόσει την επιστημονική μεθοδολογία στην νομισματική ιστορία, υπό την έννοια της συμφωνίας θεωρίας-«πειράματος». Ο συγγραφέας, χημικός ο ίδιος με πολυετή εμπειρία στον χώρο της έρευνας, θέτει αυτό ακριβώς ως στόχο του.

Η ιστορική αφήγηση καλύπτει σχεδόν δύο αιώνες νομισματικής ιστορίας καταγράφοντας γεγονότα-σταθμούς, όπως την θεσμοθέτηση του φοίνικα και της δραχμής, την ίδρυση έξι εκδοτικών τραπεζών, τη συμμετοχή στη Λατινική Νομισματική Ένωση (ΛΝΕ), τον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο (ΔΟΕ), την Μικρασιατική Καταστροφή, τη γερμανική Κατοχή, την διολίσθηση, την συμμετοχή στην ΟΝΕ και την υιοθέτηση του ευρώ. Των 23 κεφαλαίων της ιστορικής αφήγησης και των συμπερασμάτων προηγείται ένα εισαγωγικό κεφάλαιο στο οποίο αναλύεται το ερμηνευτικό πλαίσιο που υιοθετεί ο συγγραφέας. Μετά την αφήγηση, ακολουθεί ένα κεφάλαιο με ειδικά θέματα νεοελληνικής νομισματικής ιστορίας, που λόγω διαχρονικότητας δεν εμπίπτουν σε μια συγκεκριμένη περιοδολόγηση. Τέλος, παρατίθεται ένα εκτενές παράρτημα με δεκάδες πίνακες και στατιστικό υλικό της νεοελληνικής οικονομικής ιστορίας. Συνολικά δε, στις περίπου 600 σελίδες του πονήματος περιλαμβάνονται 103 πίνακες και περί τις 1200 βιβλιογραφικές πηγές, που φιλοδοξούν να το καταστήσουν έργο αναφοράς για την νεοελληνική νομισματική ιστορία.

Αυτό το εκτενές υλικό δεν παρατίθεται ως απλή πληροφορία, αλλά αποτελεί θεμέλιο για την επιλογή του ερμηνευτικού πλαισίου. Έτσι, ο συγγραφέας αναγνωρίζει ότι οι τρέχουσες θεωρίες για την γένεση του χρήματος—αντιπραγματισμός και ανάγκη ενός ανταλλακτικού μέσου για την διενέργεια εμπορικών συναλλαγών—πάσχουν από ένα πολύ βασικό πρόβλημα: την παντελή απουσία ιστορικής θεμελίωσης. Αποτελούν αναπαραγωγές του θεωρητικού σχήματος που κατέστησε δημοφιλές ο Adam Smith και το οποίο έγινε αποδεκτό ως εξ’ αποκαλύψεως αλήθεια, χωρίς ούτε μια ιστορική, αρχαιολογική, λογοτεχνική ή ανθρωπολογική τεκμηρίωση. Αντιθέτως, όσες μελέτες στηρίζονται σε εμπειρικά δεδομένα, διαψεύδουν έστω και την ύπαρξη αυτού που ονομάζουμε «αντιπραγματισμό» ως μιας εμπορικής συναλλαγής. Αντιθέτως, τον  θεωρούν ως μια κοινωνική συναλλαγή στα πλαίσια της εκτεταμένης οικογένειας των «πρωτόγονων» κοινωνιών. Άλλοι μελετητές, όπως ο ιστορικός και αρχαιολόγος Bernhard Laum, ο ιστορικός και μηχανικός Alexander Del Mar  αναδεικνύουν τον ρόλο του της κεντρικής αρχής—ιερατείο, κράτος—στην γένεση του χρήματος, μια σχέση που θεμελίωσε θεωρητικά και ο οικονομολόγος Georg Friedrich Knapp.

Πάνω σε αυτό το ερμηνευτικό πλαίσιο, ο συγγραφέας ερμηνεύει διάφορα ιστορικά γεγονότα της νεοελληνικής ιστορίας. Π.χ. το «γρόσι» των Επαναστατών του 1821 αποτελεί λογιστική μονάδα, διαφορετική από το ομώνυμο τουρκικό νόμισμα, την οποία δημιούργησε μια διοικητική δομή που μπορεί να θεωρηθεί πρόδρομος του νεοελληνικού κράτους. Ένα βήμα μακρύτερα γίνεται από τον Καποδίστρια, με την ίδρυση της Εθνικής Χρηματιστικής Τράπεζας και την κοπή εθνικού νομίσματος, του φοίνικα, σε μεταλλική και χάρτινη μορφή, ενώ η οθωνική δραχμή παγιώνεται σταδιακά εντός της ελληνικής επικράτειας με την σταδιακή ενίσχυση του ρόλου του κεντρικού κράτους. Εγκαθίδρυση κράτους και έκδοση νομίσματος συμπορεύονται.

Μέσα από το ίδιο ερμηνευτικό πλαίσιο εξηγείται και η αξία του νομίσματος, όχι βάσει του υλικού κατασκευής του, αλλά από την κρατική επιβολή του. Το μεταλλικό νόμιμο χρήμα άξιζε περισσότερο από την εμπορική αξία του μετάλλου, ενώ τα χαρτονομίσματα των τραπεζών διατηρούσαν την αξία τους μόνον όταν γίνονταν αποδεκτά από τα κρατικά ταμεία.

Ο έλεγχος της έκδοσης του χρήματος αποτέλεσε εξ’ αρχής το μήλο της έριδος μεταξύ κράτους και ιδιωτών. Κατά συνέπεια, ένα ζήτημα που απασχολεί τον συγγραφέα είναι η ίδρυση και η λειτουργία εκδοτικών τραπεζών στο νεοελληνικό κράτος. Έχοντας παραλάβει ένα κρατικό προνόμιο, εκείνο της έκδοσης χαρτονομίσματος, ενδιαφέρον παρουσιάζει ο χαρακτήρας τους—ιδιωτικός ή κρατικός—καθώς και η ταυτότητα των ιδιοκτητών τους, δηλαδή των μετόχων τους. Έτσι, εκτός από την εξιστόρηση της λειτουργίας τους, στο Στατιστικό Παράρτημα παρατίθενται και αναλυτικοί πίνακες των πρώτων μετόχων της Εθνικής Χρηματιστικής Τράπεζας (1828), της Ionian Bank Ltd (1840), της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος (1841), της Προνομιούχου Τραπέζης Ηπειροθεσσαλίας (1882), της Τραπέζης Κρήτης (1899) και της Τραπέζης της Ελλάδος (1928).

Η στενή σχέση κράτους-χρήματος επεκτείνεται και στην συμμετοχή της Ελλάδας σε νομισματικές ενώσεις. Κατά πόσον μπορούν ξεχωριστά κράτη να μοιράζονται το ίδιο νόμισμα, και από ποιο σημείο και μετά μιλάμε για την δημιουργία ενός νέου ομόσπονδου κράτους; Εκτός από το προηγούμενο της συμμετοχής στη ΛΝΕ, ο συγγραφέας εξετάζει σε λεπτομέρεια την συμμετοχή της Ελλάδας στην ΟΝΕ και στην υιοθέτηση του ευρώ, διερωτώμενος επίσης για το μέλλον αυτού του εγχειρήματος.

Ένα άλλο κεντρικό ζήτημα που ο συγγραφέας εξετάζει διαχρονικά, εκείνο της ποσοτικής θεωρίας του χρήματος. Συγκεκριμένα, αναλύοντας μακροσκελείς χρονοσειρές νομισματικής κυκλοφορίας, επιπέδου τιμών και συναλλαγματικών ισοτιμιών, διατυπώνει τις συνθήκες κάτω από τις οποίες η ποσοτική θεωρία όντως ισχύει, καθώς και τους παράγοντες που ρυθμίζουν την αξία ενός νομίσματος, τόσο την εσωτερική (πληθωρισμός), όσο και την εξωτερική (συναλλαγματική ισοτιμία). Έτσι, κατά τον συγγραφέα, άλλη ήταν η πηγή του Κατοχικού υπερπληθωρισμού, και άλλη του πληθωρισμού των δεκαετιών 1970-80.

Συνοψίζοντας, το έργο «Το Χρήμα στην Ελλάδα» αποτελεί αφενός μια πηγή εκτενούς πρωτογενούς υλικού για την νεοελληνική νομισματική—και εν γένει οικονομική—ιστορία, αφετέρου μια πρωτότυπη ερμηνευτική προσέγγιση του θεσμού του χρήματος στην ελληνική βιβλιογραφία. Παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ερευνητή λόγω του όγκου του τεκμηριωτικού υλικού, αλλά και για τον απλό αναγνώστη, καθώς εξετάζει σειρά φαινομένων που τα τελευταία χρόνια έχουν καταστεί εξαιρετικά επίκαιρα.

Category: Βιβλιοκρισιες

Leave a Reply

Το σχόλιο της ημέρας

    lefkos-pyrgos
    φωτογραφία αρχείου. Οι χαμηλές θερμοκρασίες είναι ασυνήθιστες για τη χώρα. Και ορισμένα σχολεία στο Δήμο Θεσσαλονίκης έχουν μεγάλο πρόβλημα με τη θέρμανσή τους. Θα αναφέρω το παράδειγμα του 5ου Λυκείου, το οποίο στεγάζεται στα τόλς μπροστά από το Μέγαρο ...

Ροή ειδήσεων

    17/1/17 | (0 σχόλια)
    Ποιες είναι οι 13 χώρες που διαθέτουν αεροπλανοφόρα
    Το κόστος αλλά και το δόγμα του κάθε στρατού είναι καθοριστικοί παράγοντες Δεκατρία πολεμικά ναυτικά σε όλο τον κόσμο, διατηρούν στις τάξεις τους τριάντα εννέα σκάφη, που οι ειδικοί, τις ιστοσελίδας janes.com που καταγράφει τις εξελίξεις που έχουν να ...

    17/1/17 | (2 σχόλια)
    Η Βρετανία εγκαταλείπει την ενιαία αγορά
    Θα επιδιώξει μια συμφωνία όσο το δυνατόν πιο ελεύθερου εμπορίου με την Ε.Ε. των 27  Η Μεγάλη Βρετανία δεν θα επιδιώξει να παραμείνει μέλος της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς μετά την αποχώρησή της από την Ευρωπαϊκή Ένωση, ξεκαθάρισε η πρωθυπουργός ...

    17/1/17 | (0 σχόλια)
    Η ψευδοβουλή ενέκρινε το νομοσχέδιο για συνεργασία Τουρκίας-κατεχομένων στα θέματα ενέργειας Άνοιξε ο δρόμος για την «παντοκρατορία» Ερντογάν, αφού η τουρκική Βουλή πέρασε στον πρώτο γύρο το νομοσχέδιο για τη συνταγματική αναθεώρηση Με την απαιτούμενη πλειοψηφία των τριών πέμπτων, την ...

    17/1/17 | (1 σχόλια)
    Αύριο στο Μον Πελεράν ξεκινούν οι υποβαθμισμένες συζητήσεις για το ζήτημα της ασφάλειας και των εγγυήσεων Συνεχίζεται στο παρασκήνιο ο υπόγειος πόλεμος για να «κοπεί» ο Νίκος Κοτζιάς. Χωρίς δισταγμό οι Τούρκοι προσπαθούν να δημιουργήσουν ένα νέο «υδροκέφαλο» κράτος ...




Καιρός